Państwo prawa: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 7440 bajtów ,  7 lat temu
nowe
m
(nowe)
'''Państwo prawa''' ('''państwo prawne''') - koncepcja [[państwo|państwa]], w którym [[prawo]] ma pozycję nadrzędną w systemie politycznym, wiąże [[władza|rządzących]] i wyznacza zakres ich [[kompetencja|kompetencji]], a obywatelom gwarantuje szereg praw i wolności. W państwie prawa organy i instytucje państwowe mogą działać jedynie w zakresie określonym przez prawo, natomiast obywatele mogą czynić to wszystko, czego prawo nie zakazuje<ref>Zakrzewska, s. 326.</ref>. Przeciwieństwem państwa prawnego jest państwo w którym władza sprawowana jest arbitralnie, a prawo jest [[instrumentalizacja prawa|traktowane instrumentalne]].
#REDIRECT[[Praworządność]]
 
Koncepcja państwa prawnego ma korzenie [[liberalizm|liberalne]], a obecnie jest ściśle związana z [[demokracja liberalna|demokracją liberalną]]. Jest ona charakterystyczna dla państw Europy kontynentalnej i wywodzi się z niemieckiej idei ''Rechtsstaat''. Zbliżoną (choć odmienną) koncepcją, charakterystyczną dla krajów anglosaskich, jest idea [[praworządność|rządów prawa]] (''rule of law''). Anglosaska koncepcja ''rule of law'' wywodzi się z brytyjskiej [[parlamentaryzm|tradycji parlamentarnej]], i przeciwstawia prawo (obejmujące gwarancje praw jednostki) władzy państwa<ref>Uziębło, s. 223.</ref>.
[[en:Rechtsstaat]]
 
== Zasady państwa prawa ==
Istnieje wiele elementów państwa prawnego. Do najważniejszych zalicza się<ref>Dziadzio.</ref>:
* nadrzędny charakter [[konstytucja|konstytucji]], i opierających się na niej [[ustawa|ustaw]]. Konstytucja określa podstawowe organy i ich kompetencje ([[legalizm|zasada leglaizmu]]). Ustawy natomiast są podstawową formą regulacji sytuacji obywateli<ref>Zakrzewska, s. 327.</ref>.
* [[trójpodział władz]]
* związanie [[władza wykonawcza|władzy wykonawczej]] prawem uchwalanym przez [[władza ustawodawcza|władzę ustawodawczą]]
* niezależną [[władza sądownicza|władzę sądowniczą]] sprawowaną przez [[niezawisłość sędziowska|niezawisłych sędziów]]
* [[suwerenność narodu|zasadę suwerenności narodu]],
* ochronę praw i wolności obywatelskich
* [[laicyzm|świecki charakter państwa]]
* [[samorządność]],
* [[sądowa kontrola administracji|sądową kontrolę aktów administracyjnych]],
* [[odpowiedzialność cywilnoprawna funkcjonariuszy państwowych za działania bezprawne]].
 
== Niemiecka koncepcja ''Rechtsstaat'' ==
Koncepcja państwa prawnego przechodziła ewolucję. Jako koncepcja ustrojowa powstałą w środowisku niemieckich i austriackich [[liberalizm|liberałów]] , przeciwstawiającym się rządom absolutystycznym. [[absolutyzm klasyczny|Klasyczny absolutyzm]] utożsamiał władcę z państwem, a prawo traktował czysto instrumentalnie. [[Absolutyzm oświecony]] , mimo deklarowanej służebnej roli władcy wobec państwa, nadal traktował system prawny jako jedność z aparatem władzy i umieszczał funkcjonariuszy państwowych ponad społeczeństwem. Liberałowie określali absolutystyczną koncepcję państwa jako ''Polizeistaat'' i przeciwstawiali mu odmienną koncepcję ustrojową, w której prawo miało charakter autonomiczny, wiązało rządzących, a obywatelom gwarantowało szereg praw (''Rechtsstaat'')<ref>Dziadzio.</ref>.
 
Najważniejszymi wczesnymi teoretykami państwa prawnego byli [[Immanuel Kant]] (1742-1804) i [[Wilhelm von Humboldt]] (1767-1835) . W ich koncepcjach państwo miało charakter ograniczony. Jego podstawowym celem było zaś gwarantowanie bezpieczeństwa oraz wolności i praw obywatelskich. Tę koncepcję państwa prawa rozszerzyli następnie [[Robert von Mohl]] (1799-1875), i [[Lorenz von Stein]] (1815-1890) wprowadzając elementy socjalne (szczególnie von Stein, który używał pojęcia ''społecznego państwa prawnego'') <ref>Dziadzio; Bosiacki, s. XXVII-XXVIII.</ref>. W ich koncepcjach państwo prawne miało nie tylko chronić jednostkę, ale i wspierać ją w jej dążeniach. Szczególne zasługi położył tutaj von Mohl, który upowszechnił ten termin i włączył go na trwałe do myśli społecznej, politycznej i prawnej<ref>Bosiacki, s. VIII.</ref>. Tym samym, na początku XIX w. ukształtowały się dwie koncepcje liberalnego państwa prawa: pierwsza akcentująca jedynie ochronny charakter państwa, i druga dodająca do tego cele socjalne. W obu nurtach podkreślano również [[laicyzm|świecki]] charakter państwa i prawa<ref>Dziadzio.</ref>.
 
Koncepcjom teoretycznym towarzyszyły również stopniowe zmiany ustrojowe, które stopniowo prowadziły do upodmiotowienia jednostki, rozszerzenia katalogu ich praw i wolności, i rozwinięcia systemu organów kontroli praworządności.
 
== Państwo prawa jako zasada konstytucyjna ==
Zasada państwa prawa po raz pierwszy została wyraźnie sformułowana w Niemczech w [[Konstytucja Niemiec|konstytucji z 1949r]]. Art. 28 stanowi, iż ''"Porządek konstytucyjny krajów związkowych musi odpowiadać republikańskim, demokratycznym i socjalnym zasadom państwa prawa"''<ref>[http://www.de-iure-pl.org/gesetze/recht/verfassung/text/1,1,741,DE,PL,.html Ustawa Zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec z 23 maja 1949]</ref>
 
W drugiej połowie XX w. zasada ta była zapisywana również w innych konstytucjach [[demokratyzacja|demokratyzujących się]] krajów. W [[Konstytucja Hiszpanii|konstytucji Hiszpanii]] z 1978r. zasada ta została ujęta w art. 1, zgodnie z którym ''"Hiszpania konstytuuje się w postaci społecznego i demokratycznego państwa prawnego, które chroni jako najwyższe wartości swego porządku prawnego wolność, sprawiedliwość, równość i pluralizm polityczny"''<ref>http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/hiszpania.html Konstytucja Hiszpanii z 27 grudnia 1978r.</ref>.
 
Po roku 1989, zasada państwa prawa była zapisywana w konstytucjach krajów postkomunistycznych.
 
Do [[System prawny w Polsce|polskiego prawa]] zasadę wprowadziła [[Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej]] z 1997r., jako ''zasadę demokratycznego państwa prawnego''. Art. 2 stwierdza, że ''"Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej"''<ref>Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. {{Dziennik Ustaw|rok=1997|numer=78|pozycja=483}}</ref>. Elementy zasady państwa prawnego uregulowane są także w innych artykułach Konstytucji, np. art. 7 formułuje [[legalizm|zasadę legalizmu]] zgodnie z którą ''"Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa"''.
 
{{przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę |autor r=Adam Bosiacki|rozdział=Wstęp|inni=Robert von Mohl|tytuł=Encyklopedia umiejętności politycznych|wydawca=Liber|rok= 2003|strony=|isbn =83-7206-072-X}}
* {{cytuj pismo |nazwisko = Dziadzio|imię = Andrzej|tytuł = Koncepcja państwa prawa w XIX w. Idea i rzeczywistość|czasopismo =Czasopismo Prawno-Historyczne|numer = LVII|wydanie = |strony = 177-201|rok = 2005}}
* {{cytuj książkę |autor r=Piotr Uziębło|rozdział=Państwo prawa|inni=Jerzy Zajadło(red.)|tytuł=Leksykon współczesnej teorii i filozofii prawa|wydawca=C.H. Beck|miejsce=Warszawa |rok=2007 |strony=221-228|isbn = 978-83-7483-519-0}}
* {{cytuj książkę |autor r=Janina Zakrzewska|rozdział=Państwo prawa a nowa konstytucja|inni=Grażyna Skąpska (red.)|tytuł=Prawo w zmieniającym się społeczeństwie|wydawca=Adam Marszałek|rok= 1992|strony=325-334|isbn =}}
[[Kategoria:Teoria prawa]]
[[Kategoria:Teoria państwa]]
[[Kategoria:Prawo konstytucyjne]]