Tymon Zaborowski: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 144 bajty ,  7 lat temu
m
[wersja przejrzana][wersja przejrzana]
m (MalarzBOT: {{Wikiquote}} jest redirectem {{Wikicytaty}})
[[Plik:Tymon Zaborowski.jpg|thumb|Tymon Zaborowski]]
'''Tymon Zaborowski''' (ur. [[18 kwietnia]] [[1799]] w [[Liczkowce|Liczkowcach]] na [[Podole|Podolu]], zm. 20 lub 28 marca [[1828]] tamże) - polski [[Poezja|poeta]], dramatopisarz, tłumacz i krytyk literacki.
 
== Życiorys ==
Urodził się w [[Liczkowce|Liczkowcach]] nad [[Zbrucz]]em (cyrkuł czortkowski, [[Galicja]] Wschodnia]]), jako syn Józefa i Julianny ze Szeptyckich. Pierwsze nauki pobierał w domu kierunkiem francuskiego emigranta nazwiskiem Rochetin. Przez krótki czas uczył się w gimnazjum lwowskim, a następnie (lata: 1810/1811-1815/1816) w [[Liceum Krzemienieckie|Liceum Wołyńskim]]. W tym okresie mieszkał na stancji u A. Osińskiego. Był wówczas członkiem Towarzystwa Dobroczynności Młodzianów Gimnazjum Wołyńskiego, a od roku szkolnego 1815/1816 pełnił w nim funkcję prezesa. Aktywnie uczestniczył także podczas zebrań literackich organizowanych w domu Filipa Platera (czytał na nich swe utwory). W tym okresie brał czynny udział, wraz z K. Sienkiewiczem i T. Sierocińskim, w działaniach Klubu Piśmienniczego. W grudniu 1816 wyjechał do Warszawy (przez Lwów). Tam, wkrótce po przyjeździe, otrzymał stanowisko asesora w Delegacji Administracyjnej Rady Stanu Królestwa Polskiego. W tym okresie zajmował się głównie literaturą, a już 3 miesiące później (luty 1817) nawiązał znajomość z L. Osińskim. Był także gorliwym czytelnikiem Biblioteki Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Był jednym z inicjatorów powołania czasopisma (periodyku) byłych krzemieńczan pn. "Ćwiczenia„Ćwiczenia Naukowe"Naukowe”.
 
== Twórczość ==
Jego utwory posiadały cechy zarówno [[klasycyzm|klasycystyczne]], jak i elementy zapowiadające epokę [[romantyzm]]u. Autor klasycystycznych [[poemat]]ów i tragedii oraz cyklu [[Duma (literatura polska)|dum]] o wymowie patriotycznej: ''Dumy podolskie za czasów panowania tureckiego w tej ziemi'' (całość wyd. 1830), ''Zdobycie Kijowa'' (wyd. 1818) opisujące wyprawę [[Bolesław I Chrobry|Bolesława Chrobrego]] z [[1018]] roku. Dzieła (pisma) zebrane poety wydano po raz pierwszy w 3 tomach w 1936 roku.
 
=== Ważniejsze dzieła i utwory ===
# ''Oryginalna trajedia Stanisława Szczepanowskiego zabitego na Skałce'', powst. 1815, zachowany fragm. (scena 4.), wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1, rękopis w Bibliotece Narodowej (zbiory J. I. Kraszewskiego)
# ''Bolesław i Zbigniew. Trajedia'', powst. 1816, zachowany fragm. z aktu I, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1, autograf: Ossolineum sygn. 4716/II
# ''Klub piśmienniczy. Poemat (heroikomiczny) w 8 pieśniach'', powst. 1816 (redakcja 1.) – 1818 (redakcja 2.); Pieśń I w redakcji 1. z autografu Ossolineum sygn. 4716/II ogł. S. Wasylewski, "Pamiętnik„Pamiętnik Literacki"Literacki” rocznik 7 (1908); zachowane pieśni według kopii z roku 1818 Biblioteka Krasińskich sygn. 2949 ogł. S. Vrtel(-Wierczyński), "Lamus"„Lamus” 1909 i odb. Lwów 1909; zachowane pieśni uzupełnione fragm. i streszczeniem z listu Zaborowskiego do K. Sienkiewicza (dat. 2 marca 1816, rękopis: Ossolineum jak wyżej) zobacz Wydania zbiorowe poz. 1
# ''Zdobycie Kijowa'' (inne tytuły: ''Boleslaida, Chrobriada, Pieśni o Bolesławie Chrobrym zdobywającym Kijów''), Poemat rycerski w 26 pieśniach, parokrotnie przerabiany, niezachowany w całości – zniszczony przez autora(!); 7 pieśni: 1. Dobremir i Aniela, 2. Aniela i Dymitr, 3. Jamedyk Blud czarnoksiężnik ruski, 4. Chrobry pod Kijowem, 5. Jamedyk Blud w głębi ziemi, 6. Dobremir i Aniela w Łucku, 7) Grób świętego Wojciecha; "Ćwiczenia„Ćwiczenia Nauk. Oddz. Literatury"Literatury” 1818 t. 1-2; przedr. 6 pieśni (bez pieśni 4.) ogł. J. J. Szczepański, "Polihymnia"„Polihymnia” Lwów 1827 t. 1, s. 102-145; t. 2, s. 113-162; przedr. pieśni 1. pt. Ułomek z poematu ''Dobremir i Aniela'', "Dziennik„Dziennik Warszawski"Warszawski” t. 6 (1826), s. 57
# ''Wiadomość o Wiktorze Leńkiewiczu'', "Ćwiczenia„Ćwiczenia Nauk. Oddz. Literatury"Literatury” 1818 t. 2, s. 120-123; wyd. następne zobacz Wydania zbiorowe poz. 1
# ''O zewnętrznej budowie wiersza polskiego'', "Ćwiczenia„Ćwiczenia Nauk. Oddz. Literatury"Literatury” 1818 t. 2, s. 147-158; wyd. następne zobacz Wydania zbiorowe poz. 1
# ''Parnas we śnie'' (inny tytuł: ''Podróż moja do Parnasu'' poemat), "Tygodnik„Tygodnik Polski i Zagraniczny"Zagraniczny” 1818 t. 3, nr 30, s. 73-89; wyd. następne zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; kopia autorska: Ossolineum sygn. 5290/I
# ''Bojan. Poemat'', powst. 1822, fragm.: Wstęp do pieśni Bojana i jego śpiew pierwszy, Śpiew Bojana przed pieśnią drugą umieszczony, Początek pieśni drugiej Bojana; ogł. H. Biegeleisen, "Ateneum"„Ateneum” 1883 t. 4; wyd. następne zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; autografy w Bibliotece Narodowej (Zbiory J. I. Kraszewskiego), odpisy w rękopisach Ossolineum sygn. 981/I, 5199/III
# ''Bohdan Chmielnicki. Tragedia oryginalna w 5 aktach'', powst. 1823, z kopii autorskiej Ossolineum sygn. 489/III (obecnie w Lw. Państw. Nauk. Bibl.) wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; dedykacja do J. Sabińskiego ogł. z kopii Ossolineum sygn. 4720/II; autograf (kopia?) w Ossolineum sygn. 5199/III, s. 85-125 (pt. ''Chmielnicki'')
# ''Umwit. Poema dramatyczne w 3 aktach'', powst. 1824, fragm. z kopii autorskiej Ossolineum sygn. 489/III (obecnie we Lwowie) ogł. "Czasopismo„Czasopismo Nauk. od Zakładu Nar. im. Ossol. Wyd." 1832 zeszyt 4, 1833 zeszyt 1; całość z autografu Biblioteki Czartoryskich sygn. 2457 zobacz Wydania zbiorowe poz. 1
# ''Tajemnica, czyli Borys i Milwiana. Trajedyja oryginalna w 5 aktach'', powst. 1824, z odpisu autorskiego Biblioteka Czartoryskich sygn. 2457 zobacz Wydania zbiorowe poz. 1, (1. rzut utworu w rękopisie Ossolineum sygn. 489/III – (obecnie we Lwowie)
# ''Dumy podolskie za czasów panowania tureckiego w tej ziemi'', Dumę 14. (''Chrzanowska'') ogł. bez wiedzy autora J. J. Szczepański, "Polihymnia"„Polihymnia” Lwów 1827 t. 1, s. 94-102 (pt. ''Oblężenie Trembowli''); przedr. "Rozmaitości"„Rozmaitości” (Lwów) 1828; całość wyd.: W. Chłędowski, "Haliczanin"„Haliczanin” t. 2, Lwów 1830; K. Sienkiewicz, ''Puławy'', 1830 (druk bibliofilski bez dumy wstępnej), wyd. następne zobacz Wydania zbiorowe poz. 1 (z zestawieniem odmianek tekstu w przypisach); Dumę 4. (''Powstanie'') przedr.: "Bard„Bard Oswobodzonej Polski"Polski” 1831 t. 1, "Polak„Polak Sumienny"Sumienny” 1831 nr 119, "Złodziej„Złodziej polityczny"polityczny” 1831 nr 24; autograf Biblioteki Czartoryskich sygn. 2457, kopia: Ossolineum sygn. 489/III (obecnie we Lwowie); przekł. angielski (1835)
# ''Drobne utwory z lat 1820-1825'', z rękopisów oraz pierwodruków w: "Dziennik„Dziennik Warszawski"Warszawski” 1826, "Pamiętnik„Pamiętnik Umiejętności, Sztuk i Nauk"Nauk” 1826, "Haliczanin"„Haliczanin” t. 1, Lwów 1830, "Ateneum"„Ateneum” 1883 t. 4 – wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1, (tu m.in.: Westchnienie Podolanina po śmierci Alojzego Felińskiego; Do Emmy. Naśladowanie z Goethego; Do Stanisława Starzyńskiego; Wyjątek z pieśni o Haraldzie; Z Szylera naśladowanie; Do ojczyzny).
 
Kilkanaście jego utworów przedrukowały antologie i zbiory (m.in.): "Sto„Sto lat myśli polskiej"polskiej” t. 3 (1907); ''Księga wierszy polskich XIX w.'', zebrał J. Tuwim, opracował J. W. Gomulicki, t. 1, Warszawa 1956; P. Hertz: ''Zbiór poetów polskich XIX w.'' księga 1, Warszawa 1959.
 
=== Przekłady ===
 
=== Wydania zbiorowe ===
# ''Pisma zebrane'', oprac. M. Danielewiczowa, Warszawa 1936 "Biblioteka„Biblioteka Pisarzy Polskich 2-ej Poł. XVIII W. i 1-ej Ćwierci XIX W.''w”, (zawartość: Ważniejsze dzieła i utwory poz. 1-14, Przekłady poz. 3), w rękopisach Ossolineum sygn. 4720/II zachowany jest rękopis przygotowanego do druku zbiorowego wydania poezji Zaborowskiego, opracowanego przez Kajetana Jabłońskiego w roku 1843; inny rękopis w Bibliotece Uniwersytetu Lwowskiego (Zbiory Baworowskich sygn. 768/III).
 
=== Listy i materiały ===
# Odpisy listów do: ojca z 19 października 1809; rodziców z roku 1810; wuja Wincentego Szeptyckiego z: 2 lutego 1815, 22 grudnia 1821 i 6 maja 1823; rękopis: Ossolineum sygn. 4720/II
# Do Floriana Łaszowskiego 381 listów z lat 1813-1828, rękopisy w Bibliotece Narodowej (Zbiory J. I. Kraszewskiego) – Listy z: 24 września, 6 i 7 października 1821, wyłączone z ww. zbioru; rękopisy w prywatnych zbiorach J. Z. Łaszowskiego we Lwowie – Odpisy i wyciągi z kilkunastu listów z lat 1820-1824, rękopis: Ossolineum sygn. 981/I – Wypisy wierszy z listów z lat 1814-1828, rękopis: Ossolineum sygn. 5199/III – fragmenty ogł.: H. Biegeleisen, "Ateneum"„Ateneum” 1883 t. 4; M. Danielewiczowa w: ''T. Zaborowski...'', Warszawa 1933 "Studia„Studia z Zakresu Historii Literatury Polskiej"Polskiej” nr 10
# Do wuja W. Szeptyckiego 5 listów z lat 1815-1823 (m.in. z: 22 grudnia 1821 i 6 maja 1823 – jak wyżej poz. 1), rękopis: Ossolineum sygn. 5199/III
# Do Adolfa Dobrowolskiego 2 listy – z: 23 listopada 1815 i 2/14 lipca 1816; do Tadeusza Wasilewskiego z 13/25 lutego 1815; do Karola Sienkiewicza 3 listy – z: 2, 20 i 24 marca 1816; rękopis: Ossolineum sygn. 4716/II; fragm. korespondencji do K. Sienkiewicza ogł. S. Wasylewski, "Pamiętnik„Pamiętnik Literacki"Literacki” rocznik 7 (1908)
# Do Józefa Korzeniowskiego z 17 kwietnia 1817, rękopis w Bibliotece Narodowej
# Do Juliana Sabińskiego z lat 1822-1823, rękopis: Lw. Państw. Nauk. Bibl. (Zbiory Baworowskich sygn. 843/II), fragmenty ogł. H. Biegeleisen jak wyżej poz. 2
# Do Józefa Grottgera, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7865 IV, k. 2 (w liście wiersz)
# ''Traité complet d'arithmétique, enseigné par M. Rochetin et fait par moi, Timon Zaborowski, l'an 1810 à Liczkowce'', rękopis: Biblioteka Czartoryskich sygn. 2270
# Świadectwa szkolne T. Zaborowskiego z lat 1812-1816 (m.in. listy pochwalne T. Czackiego z roku 1812), rękopisy w Archiwum Szeptyckich w Przyłbicach, fragmenty ogł. S. Schnür-Pepłowski, "Gazeta„Gazeta Lwowska"Lwowska” 1899 nr 89 – Odpisy listów Czackiego i 2 pism F. Platera z lat 1814-1815, w sprawie przyznania Zaborowskiemu srebrnych medali, rękopis: Ossolineum sygn. 4720/II
# Korespondencja rodziców Tymona z opiekunem syna w Krzemieńcu A. Osińskim, rękopis: Lw. Państw. Nauk. Bibl. (Zbiory Baworowskich sygn. 794, 803-804).
 
== Opracowania nt. życia i twórczości Zaborowskiego ==
=== Opracowania monograficzne ===
# M. Danielewiczowa: ''T. Zaborowski. Życie i twórczość (1799-1828)'', Warszawa 1933 "Studia„Studia z Zakresu Historii Literatury Polskiej"Polskiej” nr 10.
 
=== Wybrane opracowania dot. twórczości ===
# X.: Recenzja ''Tankreda'', "Gazeta„Gazeta Korespondenta Warszawskiego"Warszawskiego” 1817 nr 35; przedr. J. Lipiński w: ''Recenzje teatralne Towarzystwa Iksów 1814-1819'', Wrocław 1956 "Materiały„Materiały do Dziejów Teatru w Polsce"Polsce” nr 4
# Naddniestrzanin: ''Goście złej wróżby'' (wiersz), "Rozmaitości"„Rozmaitości” (Lwów) 2 V 1828
# (Nekrologi:) "Mnemosine"„Mnemosine” (dodatek do "Lemberger„Lemberger Zeitung"Zeitung”) 1828 nr 47; J. Sabiński, F. Łaszowski: ''Znad brzegów Zbrucza'', "Rozmaitości"„Rozmaitości” (Lwów) 16 V 1828; "Gazeta„Gazeta Polska"Polska” 1828 nr 133; "Gazeta„Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego"Zagranicznego” 1829 nr 7
# ''Życiorys T. Zaborowskiego'': rękopis Ossolineum sygn. 981/I
# K. Sienkiewicz: Przedmowa wydawcy (do) ''Dumy podolskie'', Puławy 1830
# T. Sierociński: (Przedmowa do dumy) ''Powstanie'', "Polak„Polak Sumienny"Sumienny” 1831 nr 119
# J. Bartoszewicz: ''T. Zaborowski'', "Dziennik„Dziennik Warszawski"Warszawski” 1856 nr 38, 55
# F. S. Dmochowski: ''Wspomnienia od 1806 do 1830 r.'', Warszawa 1858, s. 163; wyd. następne oprac. Z. Libera, (Warszawa) 1959 "Biblioteka„Biblioteka Pamiętnikarzy Polskich i Obcych"Obcych”
# F. Kowalski: ''Wspomnienia (1819-1823)'', Kijów 1859; wyd. 2 Kijów 1912, s. 131, 252-253
# A. Andrzejewski: ''Ramoty starego Detiuka'' t. 2, Kraków 1866; wyd. 2 Wilno 1921, s. 222-223.
 
== Upamiętnienie ==
[[Franciszek Kowalski]] poświęcił mu poemat ''Tymon''<ref>Andrzej Fabianowski, ''Gimnazjum Wołyńskie w Krzemieńcu: jego twórcy i uczniowie'', w: "Niepodległość„Niepodległość i Pamięć"Pamięć”, Nr 27, 2008</ref>.
 
== Bibliografia ==
{{Kontrola autorytatywna}}
 
{{SORTUJ:Zaborowski, Tymon}}
[[Kategoria:Absolwenci Liceum Krzemienieckiego]]
[[Kategoria:Polscy poeci|Zaborowski, Tymon]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1799|Zaborowski, Tymon]]
[[Kategoria:Zmarli w 1828|Zaborowski, Tymon]]
185 253

edycje