Choroby roślin: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 41 bajtów ,  7 lat temu
m
drobne redakcyjne
[wersja przejrzana][wersja przejrzana]
m (poprawa linków)
m (drobne redakcyjne)
[[FilePlik:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b7 336-0.jpg|thumb|right|282px|<center> ]]
'''Choroby roślin''' – ''wszelkie dłużej trwające naruszenie równowagi w czynnościach życiowych [[rośliny]] przez jakikolwiek czynnik chorobotwórczy'' (Gäumann 1959).
 
== Czynniki chorobotwórcze ==
Wśród czynników chorobotwórczych można wyróżnić czynniki:
* '''nieinfekcyjne''' – choroba się nie rozprzestrzenia, dlatego nie ma nowych roślin z wyraźnymi objawami. Czynnik nieinfekcyjny diagnozuje się wykluczając w pierwszej kolejności czynniki infekcyjne. Do czynników nieinfekcyjnych należą: zbyt niska [[wilgotność powietrza]], niska i wysoka [[temperatura]], niedostatek światła, zanieczyszczenie środowiska, [[odczyn gleby]], wady genetyczne, [[środki ochrony roślin]], [[Kwaśny deszcz|kwaśne deszcze]] oraz [[wiatr]] i [[grad]]. Nieinfekcyjne choroby roślin wywołuje najczęściej brak lub nadmiar [[składniki pokarmowe|składników pokarmowych]].
* '''infekcyjne''' – są to czynniki, które dokonują infekcji po fizycznym zetknięciu się z rośliną. Następnie rosną, rozwijają się i rozmnażają na niej lub w niej. Czynniki infekcyjne są nazywane [[patogen]]ami. Do czynników infekcyjnych należą
** [[wirusy]] i [[wiroid]]y
** [[grzyby]]
** [[rośliny pasożytnicze|pasożytnicze rośliny nasienne]]
** oraz [[organizm]]y z [[rodzina (biologia)|rodziny]] ''Plasmodiphoraceae'' i organizmy z [[typ (biologia)|typu]] ''Oomycota'' z [[królestwo (biologia)|królestwa]] ''Chromista''
Pod względem [[pasożytnictwo|pasożytnictwa]], patogeny można podzielić na:
* [[Pasożytnictwo|pasożyty obligatoryjne]] (bezwzględne, ścisłe) – rozwijają się i rozmnażają wyłącznie w żywych [[komórka]]ch roślin np. wiroidy czy grzyby z [[rząd (biologia)|rzędu]] ''Erysiphales''
* [[Pasożytnictwo|pasożyty fakultatywne]] (względne, fakultatywne) – różnią się tym od pasożytów bezwzględnych, że w pewnych okolicznościach mogą się rozwijać na martwej [[związki organiczne|substancji organicznej]] np. grzyby workowce (''Ascomycota'')
* [[pasożyty okolicznościowe]] (względne, fakultatywne) – są to tzw. patogeny słabości. Atakują roślinę, kiedy ta jest osłabiona lub uszkodzona.
 
== Objawy chorobowe ==
=== Zmiany zabarwienia ===
* [[Mozaika (botanika)|mozaiki]] (infekcyjne [[chloroza|chlorozy]]) – zahamowanie syntezy [[substancje barwiące|barwnika]] lub utrata [[Chlorofile|chlorofilu]] na części powierzchni liścia. Mozaiki mogą być ostre i łagodne.
* [[białaczka (fitopatologia)|białaczka]], żółtaczka i [[chloroza]] - zahamowanie syntezy chlorofilu. Brak niektórych składników pokarmowych (N, Mg, Fe).
* rozbicie barwy – rozkład antocyjanów np. pstrość [[tulipan]]a.
 
=== [[Martwica|Nekrozy]] ===
Nekrozy to obumieranie komórek, grup komórek określonej tkanki lub całych tkanek, a nawet całych roślin. Typy nekrozy:
* [[zgnilizna]] mokra – dotyczy [[miękisz|tkanek miękiszowych]] pod wpływem enzymów pektolitycznych i celulolitycznych.
* [[zgnilizna]] sucha - wywoływana przez grzyby (głownie podstawczaki) tworzące enzymy celulolityczne.
* [[zgorzel]]e – nekrozy prowadzące do zamierania całych organów.
Do objawów chorobotwórczych należą również: więdnięcia, zniekształcenia, skarłowacenia, narośle, rany, zrakowacenia i wydzieliny.
 
=== Infekcyjne choroby roślin ===
==== [[Wirozy]] ====
Wirozy są to choroby wywoływane przez [[wirusy]]. Wirusy wnikają głównie do komórek skórki. Tylko niektóre wnikają głębiej np. do miękiszu, ale jest to spowodowane wprowadzeniem ich przez [[wektor (medycyna)|wektory]]. Wirusy nie mogą same się rozmnażać, dlatego też wykorzystują do tego celu metabolizm rośliny. Namnażanie wirusa polega na [[wirusWirusy|replikacji]], następnie na biosyntezie białka kapsydu i łączeniu obu tych elementów.
 
'''Najważniejsze choroby wirusowe wywoływane przez poszczególne gatunki wirusów:'''
* [[wirus złotej mozaiki fasoli]] (Bean golden mosaic virus (BGMV))
* [[wirus kędzierzawki liści pomidora]] (Tomato leaf curl virus (ToLCV))
* [[wirus mozaiki kalafiora]] (Cauliflower mosaic virus (CaMV)) - [[mozaika kalafiora]]. Na samym początku objawami mozaiki kalafiora są rozjaśnienia nerwów podstawy głównych liści lub ich chloroza. Następnie pojawiają się ciemnozielone przebarwienia wzdłuż nerwów, które przechodzą w nekrotyczne plamy. Choroba najwyraźniej jest widoczna przy temperaturze powietrza rzędu 16° -20 20° C. Podczas przechowywania kapusty głowiastej mogą wystąpić nekrotyczne plamistości główek. Na mozaikę kalafiora wrażliwa jest kapusta pekińska, u której infekcja wpływa na zahamowanie wzrostu<ref name="mozaika kalafiora">{{cytuj stronę|url=http://www.bejo.pl/?idp=602|tytuł=Mozaika kalafiora (Cauliflower mosaic virus (CaMV))|data dostępu=2013-01-24}}</ref>.
* [[wirus mozaiki dalii]] (Dahlia mosaic virus (DMV))
* [[wirus czerwonej pierścieniowej plamistości borówki wysokiej]] (Blueberry red ringspot virus (SbCMV))
* [[wirus żółtej karłowatości ziemniaka]] (Potato yellow dwarf virus (PYDV))
* [[wirus psorozy cytrusowych]] (Citrus psorosis virus (CPsV))
* [[wirus brązowej plamistości pomidora]] (Tomato spotted wilt virus (TSWV)) - [[brązowa plamistość liści pomidora]]. Objawy mogą być bardzo zróżnicowane, lecz typowymi objawami są chlorotyczne i nekrotyczne plamy na liściach oraz nekrozy owoców i łodyg. W Polsce wirus poraża również tytoń, paprykę, sałatę, chryzantemę, gerbera i diffenbachię (najważniejsze rośliny żywicielskie)<ref name="Kryczyński2">{{cytuj książkę |nazwisko = Kryczyński |tytuł = Choroby roślin w uprawach rolniczych|strony = 9, 10}}</ref>.
* [[wirus nekrotycznej plamistości niecierpka]] (Impatiens necrotic spot virus (INSV))
* [[wirus pasiastości kukurydzy]] (Maize stripe virus (MSpV))
* [[wirus 1 więdnięcia bobiku]] (Broad bean wilt virus 1 (BBWV-1))
* [[wirus mozaiki gęsiówki]] (Arabis mosaic virus (ArMV))
* [[wirus rewersji porzeczki czarnej]] (Blackcurrant reversion virus (BRV)) - [[rewersja porzeczki czarnej]]. Jest to najgroźniejsza choroba porzeczki czarnej, której etiologię poznano dopiero pod koniec XX w. Krzewy porzeczki zaatakowane przez rewersję przypominają dzikie krzewy i stąd pochodzi nazwa tej choroby (od angielskiego ''reversion'', czyli powrót do stanu poprzedniego)<ref name="Kryczyński i Weber3">{{cytuj książkę |nazwisko =|tytuł =Fitopatologia t. I i II| inni = Selim Kryczyński, Zbigniew Weber (red. nauk.) | strony = 57-60}}</ref>.
* [[wirus pstrości liści borówki wysokiej]] (Blueberry leaf mottle virus (BLMoV))
* [[wirus liściozwoju czereśni]] (Chery leafroll virus (CLRV))
* [[wirus pierścieniowej plamistości pomidora]] (Tomato ringspot virus (ToRSV))
* [[wirus 1 szparaga]] (Asparagus virus 1 (AV-1))
* [[wirus żółtej mozaiki fasoli]] (Bean yellow mosaic virus (BYMV)) - [[wąskolistość łubinu]]. Wirus atakuje również fasolę, groch, bobik oraz wiele innych gatunkó z rodzin ''[[Liliowate|Liliaceae]]'' i ''[[Komosowate|Chenopodiaceae]]''. Objawem choroby jest pokarbowanie liści oraz ich zwężenie, a także jasnozielona i łagodna mozaika. Zaatakowany łubin charakteryzuje się drobniejszymi i jaśniejszymi kwiatami. Silne porażenie może prowadzić do skarłowacenia, zdeformowania oraz przedłużyć wegetację przy jednoczesnym braku dojrzewania<ref name="Borecki 1">{{cytuj książkę |nazwisko = Borecki|tytuł = Nauka o chorobach roślin |strony = 140}}</ref>.
* [[wirus mozaiki buraka]] (Beet mosaic virus (BtMV)) - [[mozaika buraka]]. Największe szkody wyrządza na plantacjach buraków nasiennych. Objawy tej choroby uwidaczniają się w postaci przejaśnień liści młodych roślin. Pojawia się również mozaika, złożona z jasnozielonych lub żółtych plam. Ubytek plonu korzeni najczęściej nie przekracza 5%, ale w przypadku wystąpienia choroby na początku wegetacji buraka straty mogą wynosić 25-30%<ref name="Kryczyński i Weber">{{cytuj książkę |nazwisko =|tytuł =Fitopatologia t. I i II| inni = Selim Kryczyński, Zbigniew Weber (red. nauk.) | strony = 79}}</ref>.
* [[wirus pstrości nerwów goździka]] (Camation vein mottle virus (CVMoV))
* [[wirus mozaiki frezji]] (Freesia mosaic virus (FreMV))
* [[wirus mozaiki sałaty]] (Lettuce mosaic virus (LMV))
* [[wirus żółtej pasiastości narcyza]] (Narcissus yellow stripe virus (NYSV))
* [[wirus żółtej karłowatości cebuli]] (Onion yellow dwarf virus (OYDV)) - [[żółta karłowatość cebuli]]. W pierwszym roku uprawy, na liściach pojawiają się smugi i żółta pasiastość. Następnie objawy przechodzą w chlorozę. Szczypior silnie się skręca i kędzierzawieje, co powoduje, że wygląda jakby był zwiędnięty. Choroba zmniejsza masę cebul. Straty mogą wynosić nawet 50-70% (plantacje nasienne)<ref name="Kryczyński i Weber4">{{cytuj książkę |nazwisko =|tytuł =Fitopatologia t. I i II| inni = Selim Kryczyński, Zbigniew Weber (red. nauk.) | strony = 78}}</ref>.
* [[wirus ospowatości śliwy]] (Plum pox virus (PPV)) - [[ospowatość śliwy]]. Choroba atakuje brzoskwinie, morele, [[śliwa wiśniowa|ałycze]] i śliwy. Na liściach objawia się żółtymi przebarwieniami, które przybierają kształt pierścieni i smug. Na niedojrzałych owocach pojawiają się fioletowe plamy. W miarę dojrzewania plamy ciemnieją i na powierzchni owoców powstają bruzdy. W pobliżu plam miąższ jest czerwony i kwaśny. Plamy mogą występować również i na pestkach, a na pędach i konarach niektórych odmian śliw występują. Choroba powoduje przedwczesne dojrzewanie i opadanie owoców<ref name="ospowatość">{{cytuj stronę|url=http://choroby-szkodniki.pl/?p=213|tytuł=Ospowatość śliwy (Szarka)|data dostępu=2013-01-24}}</ref>.
* [[wirus Y ziemniaka]] (Potato virus Y (PVY)) - [[smugowatość ziemniaka]]. Jest to choroba, która może spowodować stratę plonu w wysokości 70-85%. Objawami jest mozaika przechodząca następnie w nekrotyczne pierścienie i plamy. Smugowatość ziemniaka objawia się też brunatnymi i nekrotycznymi smugami na łodygach i ogonkach liściowych. Wirus Y przenosi się głownie przez bulwy użyte do sadzenia. Wirus Y ziemniaka wywołuje również [[nekroza nerwów tytoniu|nekrozę nerwów tytoniu]]. Chorobę tę wywołuje inny szczep niż smugowatość ziemniaka. Objawy pojawiają się dość późno, na najwyżej położonych liściach. Nerwy są początkowo rozjaśnione, następnie brunatnieją początkowo na dolnej stronie, a następnie na górnej stronie blaszki liściowej<ref name="Węgorek">{{cytuj książkę |nazwisko = Węgorek| imię = Władysław|nazwisko2 = Studziński| imię2 = Andrzej| tytuł = Terminarz ochrony roślin rolniczych| strony = 208}}</ref>.
* [[wirus mozaiki soi]] (Soybean mosaic virus (SMV)) - [[mozaika soi]]. W Polsce choroba ta występuje co roku w małym nasileniu. W świecie choroba ma duże znaczenie, ponieważ strata plonu może wynieść nawet 50%. Objawy: młode rośliny wyrastające z nasion, gdzie bytował wirus są cienkie i wydłużone, pojawia się mozaika, blaszki liściowe są pofałdowane-w konsekwencji liście się skręcają i żółkną. Wtórne infekcje powodują jeszcze większe szkody. Wirus przenosi się głównie poprzez nasiona. Mniejsze znaczenie ma przenoszenie poprzez mszyce, a jeszcze mniejsze poprzez wzajemne ocieranie roślin<ref name="Kryczyński">{{cytuj książkę |nazwisko = Kryczyński |tytuł = Choroby roślin w uprawach rolniczych|strony = 17, 18}}</ref>.
* [[wirus wżerkowej plamistości tytoniu]] (Tobacco etch virus (TEV))
* [[utajony wirus narcyza]] (Narcissus latent virus (NLV))
* [[wirus nitkowatości borówki wysokiej]] (Blueberry shoestring virus (BSSV))
* [[południowy wirus mozaiki fasoli]] (Southern bean mosaic virus (SBMV))
* [[wirus żółtej karłowatości jęczmienia]] (Barley yellow dwarf virus-PAV, Barley yellow dwarf virus-MAV (BYDV-PAV, BYDV-MAV)) - [[żółta karłowatość jęczmienia]]. W Polsce chorobę tę najczęściej wywołują 3 gatunki wirusa: BYDV-PAV, BYDV-MAV oraz [[wirus żółtej karłowatości zbóż]] (Cereal yellow dwarf virus (CYDV-RPV)). Objawami są charakterystyczne kolorowe przebarwienia; od żółtej do mocno czerwonej, w zależności od gatunku zboża. Straty w plonie mogą wynosić nawet kilkadziesiąt procent. Wirusy te są przenoszone przez mszyce.
* [[wirus karłowatości soi]] (Soybean dwarf virus (SbDV))
* [[wirus łagodnej żółtaczki buraka]] (Beet mild yellowing virus (BMYV)) - [[łagodna żółtaczka buraka]]. Choroba bardzo podobna do [[żółtaczka buraka|żółtaczki buraka]], co skutkuje sporymi trudnościami w jej prawidłowym określeniu. Przyjmuje się, że objawem łagodnej żółtaczki buraka jest jasnopomarańczowy kolor chorych liści, a żółtaczki buraka kolor żółty. Łagodna żółtaczka buraka cechuje się objawami na wierzchołkach starszych liściach w postaci rozległych chlorotycznych plam, które następnie się rozprzestrzeniają i z czasem przybierają jasnopomarańczowy kolor. Liście są kruche i zgrubiałe. Zielone pozostaje jedynie otaśmienie nerwów<ref name="Kryczyński i Weber5">{{cytuj książkę |nazwisko =|tytuł =Fitopatologia t. I i II| inni = Selim Kryczyński, Zbigniew Weber (red. nauk.) | strony = 96-98}}</ref>.
* [[wirus zachodniej żółtaczki buraka]] (Beet western yellows virus (BWYV))
* [[wirus liściozwoju ziemniaka]] (Potato leafroll virus (PLRV)) - [[liściozwój ziemniaka]]. Powszechna choroba ziemniaka. Objawem są zwijające się liście. Następnie liście stają się kruche i szeleszczą przy zgniataniu. W przypadku wyrastania rośliny ziemniaka z porażonej bulwy objawem jest mniejsze wytwarzanie pędów oraz brunatne przebarwienia w przekroju bulwy i łodygi. Pozwijane liście są żółte, a na spodniej stronie liści są fioletowe. Liściozwój ziemniaka i smugowatość ziemniaka należą do najważniejszych chorób wirusowych ziemniaka, powodując straty rzędu koło 80%.
* [[wirus pierścieniowej plamistości goździka]] (Carnation ringspot virus (CRSV))- [[pierścieniowa plamistość goździka]]. Objawy: drobne jasnozielone plamy, które często mogą przybrać kształt pierścieni, a te z kolei nekrotycznych plam. Choroba obniża plon kwiatów<ref name="Borecki">{{cytuj książkę |nazwisko = Borecki|tytuł = Nauka o chorobach roślin |strony = 145}}</ref>.
* [[wirus pierścieniowej plamistości cymbidium]] (Cymbidium ringspot virus (CymRSV))
* [[wirus krzaczastej karłowatości pomidora]] (Tomato bushy stunt virus (TBSV))
* [[wirus pstrości goździka]] (Carnation mottle virus (CarMV)) - [[pstrość goździka]]. Choroba, którą trudno zauważyć, ponieważ często występuje trudno zauważalna mozaika. Obniża plon kwiatów<ref name="Borecki" />.
* [[wirus A nekrozy tytoniu]] (Tobacco necrosis virus A (TNV-A))
* [[wirus pierścieniowej plamistości odontoglossum ]] (Odontoglossum ringspot virus (ORSV))
* [[wirus mozaiki tytoniu]] (Tobacco mosaic virus (TMV))
* [[wirus mozaiki pomidora]] (Tomato mosaic virus (ToMV))
* [[wirus mozaiki lucerny]] (Alfafla mosaic virus (AMV))
* [[wirus mozaiki stokłosy]] (Brome mosaic virus (BMV))
* [[wirus mozaiki ogórka]] (Cucumber mosaic virus (CMV)) - [[brunatnienie łubinu]]. Objawami tej choroby są brunatne, nekrotyczne plamy na strąkach oraz smugi na łodygach. Liście wyginają się ku dołowi, są drobne i częściowo skędzierzawione. U łubinu żółtego i wąskolistnego występuje też haczykowate wygięcie wierzchołków roślin. Silnie porażone rośliny nie kwitną i mogą być zaatakowane przez grzyby z rodzaju ''Fusarium''<ref name="Węgorek2">{{cytuj książkę |nazwisko = Węgorek| imię = Władysław|nazwisko2 = Studziński| imię2 = Andrzej| tytuł = Terminarz ochrony roślin rolniczych| strony = 134}}</ref>.
* [[wirus aspermii pomidora]] (Tomato aspermy virus (TAV))
* [[wirus mozaiki jabłoni]] (Apple mosaic virus (ApMV)) - [[mozaika jabłoni]]. Choroba może spowodować nawet 40% straty plonu jabłek. Objawia się jasnożółtymi plamami, a objawy wywołane przez szczepy łagodne to małe, blade, chlorotyczne plamki<ref name="mozaika jabłoni">{{cytuj stronę|url=http://leksykonsadowniczy.pl/agrofag.php?agro=105|tytuł=Mozaika Jabłoni|data dostępu=2013-01-24}}</ref>.
* [[wirus szoku borówki wysokiej]] (Blueberry shock virus (BIShV))
* [[wirus nekrotycznej pierścieniowej plamistości wiśni]] (Prunus necrotic ringspot virus (PNRSV)) - [[Nekrotyczna pierścieniowa plamistość wiśni i czereśni]]<ref name="Nekrotyczna pierścieniowa plamistość wiśni i czereśni">{{cytuj stronę|url=http://leksykonsadowniczy.pl/agrofag.php?agro=117|tytuł=Nekrotyczna pierścieniowa plamistość wiśni i czereśni|data dostępu=2013-01-24}}</ref>.
* [[wirus karłowatości śliwy]] (Prune dwarf virus (PDV))
* [[andyjski utajony wirus ziemniaka]] (Andean potato latent virus (APLV))
* [[wirus żółtej mozaiki rzepy]] (Turnip yellow mosaic virus (TYMV))
* [[wirus żółtaczki buraka]] (Beet yellow virus (BYV)) - [[żółtaczka buraka]]. Choroba bardzo podobna do łagodnej żółtaczki buraka. Zaatakowane buraki cukrowe mogą mieć niższą zawartość cukru nawet do 2,5%<ref name="Kryczyński i Weber6">{{cytuj książkę |nazwisko =|tytuł =Fitopatologia t. I i II| inni = Selim Kryczyński, Zbigniew Weber (red. nauk.) | strony = 128}}</ref>.
* [[wirus tristeza cytrusowych]] (Citrus tristeza virus (CTV))
* [[wirus mozaiki cymbidium]] (Cymbidium mosaic virus (CymMV))
* [[wirus X ziemniaka]] (Potato virus X (PVX))
* [[nitkowaty wirus czosnku przenoszony przez szpeciele]] (Garlic mite-borne filamentous virus (GarMbFV))
* [[wirus szalotki]] (Shallot virus X (ShVX))
* [[utajony wirus goździka]] (Carnation latent virus (CLV))
* [[wirus B chryzantemy]] (Chrysanthemum virus B (CVB))
* [[wirus M ziemniaka]] (Potato virus M (PVM)) - [[Wiroza M ziemniaka]]. Choroba wywołuje ledwo widoczne objawy. Blaszki liściowe są wzdłuż nerwów lekko zwinięte ku górze. Ich brzegi mogą być lekko rozjaśnione i pofalowane. Choroba jest widoczna na najmłodszych liściach na wierzchołkach pędów. Bardziej widoczne objawy występują na roślinach wyrosłych z chorych bulw - zauważyć można drobne liście, które ulegają deformacji oraz nekrozy na łodygach i ogonkach liściowych. Wirus PVM jest przenoszony mechanicznie oraz przez wektory w postaci wielu gatunków mszyc. Najbardziej rozpowszechniony jest w środkowej i wschodniej Europie<ref name="Kryczyński i Weber7">{{cytuj książkę |nazwisko =|tytuł =Fitopatologia t. I i II| inni = Selim Kryczyński, Zbigniew Weber (red. nauk.) | strony = 132, 133}}</ref>.
* [[wirus S ziemniaka]] (Potato virus S (PVS))
* [[wirus jamkowatości pnia jabłoni]] (Apple stem pitting virus (ASPV))
* [[wirus żłobkowatości pnia jabłoni]] (Apple stem grooving virus (ASGV))
* [[wirus chlorotycznej plamistości liści jabłoni]] (Apple chlorotic leaf spot virus (ACLSV))
Wirusy mogą być przenoszone przez [[Nasiono|nasiona]], [[Bulwa (botanika)|bulwy]], [[Cebula (botanika)|cebule]], [[Roślina wieloletnia|rośliny wieloletnie]], [[Owady|owady]], przez [[pyłek]] wodę i powietrze.
 
==== [[Bakteriozy roślin]] ====
{{Przypisy}}
 
=== Bibliografia ===
{{commonscat|Diseases and disorders of plants}}
* {{cytuj książkę | nazwisko r = | imię r = | rozdział =| inni = Selim Kryczyński, Zbigniew Weber (red. nauk.) | tytuł = Fitopatologia t. I i II | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne| miejsce = Poznań | rok = 2011| strony = | isbn =978-83-09-01077-7}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Borecki| imię = Zbigniew| tytuł = Nauka o chorobach roślin| wydawca = Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne| miejsce = | rok = 1987| strony = | isbn = 83-09-00983-6}}
* {{cytuj książkę| inni= Selim Kryczyński (red.) |tytuł= Choroby roślin w uprawach rolniczych|wydawca = Wydawnictwo SGGW | rok = 2010| strony = | isbn = 978-83-7583-248-8}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Węgorek| imię = Władysław| nazwisko2 = Studziński| imię2 = Andrzej| tytuł = Terminarz ochrony roślin rolniczych| wydawca = Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne| rok = 1977}}