Rumuni: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 74 bajty ,  5 lat temu
drobne redakcyjne
(Anulowanie wersji 43015172 autora 82.31.114.108 (dyskusja))
(drobne redakcyjne)
| Pokrewieństwo= [[Wołosi]], [[Mołdawianie]], [[Arumuni]], [[Istrorumuni]], [[Meglenorumuni]]
}}
[[Plik:FrDias.Roman-carte-balkans-vlachsEst.png|250px|thumb|Mapa etniczna Rumunów z tradycyjnym podziałem na grupy etniczne]]
[[Plik:Moldavia map.png|250px|thumb|Rumuni i Mołdawianie]]
'''Rumuni''' (rum. ''români,'' dawniej ''rumâni'') – liczący ok. 23,8 mln osób naród [[Języki wschodnioromańskie|wschodnioromański]] zamieszkujący przede wszystkim [[Rumunia|Rumunię]]. W większości posługują się [[język rumuński|językiem rumuńskim]]. Duża [[diaspora (naród)|diaspora]], głównie w [[Hiszpania|Hiszpanii]], [[Stany Zjednoczone|USA]], we [[Włochy|Włoszech]] i na [[Ukraina|Ukrainie]].
 
W samej Rumunii do Rumunów zalicza się często [[Mołdawianie|Mołdawian]] (żyjących głównie w [[Mołdawia|Mołdawii]] oraz na Ukrainie, w [[Rosja|Rosji]] i Kazachstanie[[Kazachstan]]ie) oraz [[Wołosi|Wołochów]] (z [[Serbia|Serbii]], [[Bułgaria|Bułgarii]] i [[Grecja|Grecji]]).
 
== Nazwa ==
Nazwa Rumuni oznacza "Rzymianie, obywatele [[Rzym]]u", dosłownie "pochodzący od [[Romulus i Remus|Romulusa]].". Nazwa ta została wprowadzona w [[XVIII wiek]]u przez greckokatolickich duchownych z tzw. [[szkoła siedmiogrodzka|szkoły siedmiogrodzkiej]]. Do tej pory Rumunów nazywano Wołochami, a obywateli Mołdawii także Mołdawianami. Teoria o rzymskim pochodzeniu Wołochów istniała już w [[XV wiek]]u, o czym świadczą prace [[Węgry|węgierskiego]] historyka [[Nicolaus Olahus|Nicolausa Olahusa]]. W [[1521]] r. w [[List Neacşu|liście bojara Neacşa]] pojawiła się po raz pierwszy nazwa ''Ţeara Rumânească'' - "ziemia rzymska", mająca oznaczać jedną z krain historycznych późniejszej Rumunii - [[Wołoszczyzna|Wołoszczyznę]] ([[język rumuński|rum.]] ''Valahia''). Jednak dopiero w XVIII w. teoria Nicolausa Olahusa stała się podstawą rodzącej się rumuńskiej ideologii narodowej, która zdobywała z czasem coraz większą popularność, a wraz z nią termin "Rumuni".
 
Dawniej Rumunów żyjących w [[Siedmiogród|Siedmiogrodzie]] nazywano czasem '''Wołocho-Węgrami,''' Rumunów z [[Wołoszczyzna|Wołoszczyzny]] '''Wołocho-Bułgarami''', a [[Mołdawianie|Mołdawian]] '''Wołocho-Rusinami.''' Nazwy te wynikały z wpływów kulturowych i politycznych dominujących w regionie mocarstw.
 
=== Polska nazwa ===
 
== Terytorium etniczne ==
Rumuni (poza samą Rumunią) są ludnością autochtoniczną w Mołdawii, na Ukrainie, [[Węgry|Węgrzech]], w Bułgarii i Serbii. W przeszłości Rumuni emigrowali najczęściej na Węgry, do [[Francja|Francji]], Włoch, [[Austria|Austrii]], [[Niemcy|Niemiec]], [[Grecja|Grecji]] i [[Turcja|Turcji]]. Obecnie najwięcej emigrantów wyjeżdża do Hiszpanii, USA, Włoch i Francji.
 
== Wierzenia ==
Większość Rumunów wyznaje [[prawosławie]]. Tylko ok. 4% z nich deklaruje się jako [[Ateizm|ateiści]], [[Agnostycyzm|agnostycy]] lub nie wierzący w [[Bóg|Boga]]<ref>The Cambridge Companion to ''Atheism'' (Edited by Michael Martin, Cambridge: Cambridge University Press, 2007; str. 55-57).</ref>.
 
Największą grupę wyznaniową tworzą [[chrześcijaństwo|chrześcijanie]], a wśród nich kolejno: [[Prawosławie|prawosławni]], [[Kościół łaciński|rzymscy katolicy]], [[Kościoły greckokatolickie|greko-katolicy]], [[protestantyzm|protestanci]]. Nieliczni Rumuni są także [[muzułmanin|muzułmanami]].
 
== Etnogeneza ==
[[Plik:Vlachs-bgiu.jpg|400px|left|thumb|Rumuński tradycyjny, hipotetyczny model etnogenezy Wołochów i Rumunów.]]
 
=== Rumuni a Wołosi ===
Do XIX wieku Rumuni byli powszechnie nazywani Wołochami. Termin ten pierwotnie odnosił się do romańsko i [[Język albański|albańskojęzycznych]] ludów Europy Południowo-Wschodniej uprawiających gospodarkę wołoską. Później Wołochami zaczęto nazywać konkretne grupy etniczne, w tym Słowian, którzy od "prawdziwych" Wołochów przejęli typ gospodarki. Sami Rumuni do końca XVIII wieku nazywali siebie najczęściej "Vlaşi" (Wołosi). Nazwa Rumuni stała się popularna w XVIII w. wśród inteligencji wołoskiej i mołdawskiej. Nazwa Rumunii wiązała się z ideologią narodową, według której ludność romańska Bałkanów miałaby żyć w jednym, wspólnym państwie. Stąd Rumunami także nazwano Wołochów istryjskich, tzw. "Istrorumunów" i Wołochów macedońskich, tzw. "Macedorumunów" lub "Arumunów". Tam, gdzie poprzez edukację, idea narodu rumuńskiego nie dotarła ludność rumuńskojęzyczna nadal nazywa siebie Wołochami. Sytuacja taka panuje np. w niektórych okolicach Serbii czy bardziej izolowanych wsiach w [[Banat (kraina)|Banacie]] rumuńskim.
 
Za Rumunów uważa sie również część Wołochów macedońskich - [[Arumuni|Arumunów]], co jest konsekwencją stuletniej rumunizacji tych grup etnicznych.
 
=== Rumuni a Mołdawianie ===
Główna część terytorium historycznej Mołdawii znajduje się obecnie w Rumunii. Na obszarze tym tożsamość narodowa Mołdawian niemal zupełnie uległa rumuńskiej. Przy czym różnice istniejące między Mołdawianami a Rumunami nie są wyraźne. Wielu ludzi określa siebie (autoidentyfikuje etnicznie) jako Mołdawianie i Rumuni jednocześnie. Mołdawianie różnią się od Rumunów tradycją własnej państwowości, bogatszym rosyjskim dziedzictwem kulturowym oraz niektórymi cechami językowymi: akcentem, większą archaicznością gramatyki i słownictwa, oraz większym zasobem słów pochodzenia słowiańskiego. W Mołdawii do [[1991]] r., a w Naddniestrzu do dzisiaj używa się do zapisywania języka [[grażdanka|grażdankę]], w Rumunii - [[alfabet łaciński]]. Część Mołdawian mówi po [[język rosyjski|rosyjsku]] i [[język ukraiński|ukraińsku]]. Mołdawian łączy z Rumunami częściowa [[etnogeneza]], więcej niż 150 lat historii państwowości, język i [[prawosławie]].
 
Problem uznania Mołdawian za odrębny naród (i zarazem mołdawskiego jako osobnego języka) zwłaszcza w Rumunii i Mołdawii wzbudza wiele emocji. Przed powstaniem [[Mołdawska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka|Mołdawskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej]] w [[1924]] r., mołdawska świadomość narodowa niemal całkowicie uległa rumuńskiej ideologii narodowej. Obywatele historycznego obszaru państwa mołdawskiego w znacznej mierze identyfikowali się jako Rumuni. W [[1940]] r. [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]] przyłączył do swego terytorium ziemie leżące pomiędzy Dniestrem a Prutem, czyli tzw. [[Besarabia|Besarabię]] (z grubsza terytorium dzisiejszej Mołdawii), która była w latach [[1918]]-[[1919]] odłączona od Rosji i wcielona do Rumunii. Władze rumuńskie, po tym jak Besarabia została przyłączona do Rumunii przeprowadzały planową rumunizację zyskanych obszarów<ref>Treptow, Kurt W. (red.): ''A History of Romania'' Iaşi, The Center for Romanian Studies 1997</ref>. W celu przerwania więzi łączących Besarabię z Rumunią, ZSRR "sztucznie wzbudzał" tożsamość narodową Mołdawian na terenie całego Związku Radzieckiego. Po rozwiązaniu ZSRR w [[1991]] r. w Rumunii oczekiwano, że Mołdawianie powrócą do rumuńskiej tożsamości narodowej; do tego wszak nie doszło - Rumuni są w dzisiejszej Rep. Mołdawskiej mniejszością narodową (2% [[2004]]), przy czym sami Mołdawianie stanowią
75,8% populacji kraju.
 
=== Rumuni a Słowianie ===
Do XVIII w. ludność Wołoszczyzny i Mołdawii oraz język rumuński były często identyfikowane jako słowiańskie. Świadczy o tym m.in. pierwszy słownik etymologiczny języka rumuńskiego napisany przez [[Alexandru Cihac|A. Cihaca]], w którym autor stwierdza, że rumuński jest językiem słowiańskim.
 
Rumuni i język rumuński miały w tym czasie charakter kreolski, romańsko-słowiański. Sytuacja uległa zmianie wraz z rumuńskim "odrodzeniem narodowym", w którym elita w większości wyrzekła się słowiańskich korzeni na rzecz "czysto-rzymskiego" pochodzenia. Rozpoczęto świadomą, długotrwałą romanizację języka rumuńskiego, która polegała na zastępowaniu słów pochodzenia słowiańskiego [[neologizm]]ami tworzonymi na bazie [[Łacina|łaciny]], [[Język włoski|języka włoskiego]] i [[Język francuski|francuskiego]]. [[Cyrylica|Cyrylicę]] używaną do tej pory do zapisywania języka rumuńskiego zastąpiono ostatecznie w [[1862]] r. [[Alfabet łaciński|alfabetem łacińskim]]. Pod koniec XIX wieku język rumuński był już tak "oczyszczony" według łacińskich, włoskich i francuskich wzorów, że można mówić o nowym konstruowaniu języka. To co w dzisiejszym rumuńskim brzmi tak "romańsko" nie jest zatem antycznym dziedzictwem, tylko nową konstrukcją stworzoną w XIX w.
 
<gallery>
{{Przypisy}}
Plik:Paleo-Balkan_languages_in_Eastern_Europe_between_5th_and_1st_century_BC_-_Spanish_and_English.png
Plik:Bgiusca Jirecek Line.jpg
Plik:Theoretical map of Romanian origins.png
Plik:FormatiuniPoliticeRomanestiSecolele IX XIII.svg
Plik:Romanians before WW1.jpg
File:Romani in Romania (2002).png|
File:Ponderea românilor în Republica Moldova la nivel de comune.jpg|
File:Romanii din Ucraina.PNG|
File:Romanian and Vlach language in Serbia.png|
</gallery>
 
== Zobacz też ==
* '''Boia,''' Lucian: ''Istorie şi mit în conştiinţa românească'' (Bukareszt: Humanitas, 1997).
* '''Boia,''' Lucian: ''Romania. Borderland of Europe'' (Londyn: Reaktion Books, 2001).
{{Commonscat|Romanians}}
 
{{Przypisy}}
<gallery>
Plik:Paleo-Balkan_languages_in_Eastern_Europe_between_5th_and_1st_century_BC_-_Spanish_and_English.png
Plik:Bgiusca Jirecek Line.jpg
Plik:Theoretical map of Romanian origins.png
Plik:FormatiuniPoliticeRomanestiSecolele IX XIII.svg
Plik:Romanians before WW1.jpg
File:Romani in Romania (2002).png|
File:Ponderea românilor în Republica Moldova la nivel de comune.jpg|
File:Romanii din Ucraina.PNG|
File:Romanian and Vlach language in Serbia.png|
</gallery>