Qere–Ketib: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 453 bajty ,  6 lat temu
drobne techniczne
(→‎Bibliografia: bez tego nie zadziałają szablony odn)
(drobne techniczne)
[[Plik:Aleppo Codex (Deut).jpg|thumb|Strona z [[Kodeks z Aleppo|Kodeksu z Aleppo]] z przykładowym fragmentem zawierającym ''ketib-qere'' (Pwt 33,9): w środkowej kolumnie, piąta linijka od góry, drugie słowo. Zamiast בְּנוֹ (''jego syn''), ma być בָּנָיו (''jego synowie'').]]
'''Qere–Ketib''' (według dokładnej transkrypcji: ''q<sup>e</sup>rê'' – ''k<sup>e</sup>ṯîḇ'') – dwa aramejskie imiesłowy „czytany” – „napisany”<ref>{{Cytuj książkę|nazwisko = G. Deiana, A. Spreafico (opr. wer. pol. S. Bazyliński)|imię = |tytuł = Wprowadzenie do hebrajszczyzny biblijnej|rok = 2001|wydawca = Towarzystwo Biblijne w Polsce|miejsce = Warszawa|strony = 22|isbn = 83-85260-25-0}}</ref>, których używa się jako terminu technicznego w odniesieniu do [[Tanach|Biblii hebrajskiej]], na oznaczenie zawartych w [[Masora|masorze]] poprawek błędów w tekście spółgłoskowym (rzeczywistych lub domniemanych). W [[Biblia Hebraica Stuttgartensia|BHS]] (jak w większości rękopisów) błędne słowo jest oznaczone punktem, a na marginesie podano prawidłowe (albo najczęściej jedynie inną formę) wraz z literą ק (od ''qere''). Natomiast samogłoski z „błędnego” słowa mają być czytane ze słowem „poprawionym”. Istniały jednak także inne sposoby oznaczeń (np. pionowa kreska, podobna do końcowego ''[[nun]]'')<ref>E. {{odn|Tov, ''Textual Criticism of the Hebrew Bible'', Minneapolis |2001<sup>2</sup>,|s s.= 59.</ref>}}.
 
Jest to bardzo częste spośród oznaczeń masory tekstu masoreckiego, występuje (w zależności od konkretnego manuskryptu) od 848 do 1566 razy<ref>E. {{odn|Tov, ''Textual Criticism of the Hebrew Bible'', Minneapolis |2001<sup>2</sup>,|s s.= 58.</ref>}}.
 
== Historia powstania ==
[[Masora]] została spisana ostatecznie w końcu I tysiąclecia n.e. przez [[Masoreci|masoretów]]. Jednak korzenie zawartych w niej tradycji i interpretacji sięgają czasów dużo wcześniejszych. Współczesne badania krytyki tekstualnej Starego Testamentu pozwalają ustalić I wiek n.e. jako czas ustabilizowania się jednego, autorytatywnego tekstu świętych ksiąg{{odn|Wegner|2006|s = 70, 71}}. Z czasem opracowano także szczegółowe zasady kopiowania tak, by uniknąć błędów (umyślnych lub nie) przy ich przepisywaniu{{odn|Wegner|2006|s = 73}}. Po ustabilizowaniu się jednego tekstu spółgłoskowego po domniemanym (który z czasem stał się obowiązującym tekstem masoreckim) w okresie pomiędzy I a VI wiekiem n.e. mamy jednak wciąż do czynienia z pewnymi poprawkami dokonywanymi przez kopistów, które doprowadziły z czasem do wynalezienia i opracowania jednego systemu korygowania i zabezpieczania tekstu przed zmianami albo błędnymi poprawkami{{odn|P.H. Kelley, D.S. Mynatt, T.G. Crawford|1998|s = 31}}. W tym celu wprowadzono znaki samogłoskowe, akcentowe oraz dokonano podziału ksiąg{{odn|Tov|2001|s = 50-53}}. Powstawał też powoli materiał będący swoistym komentarzem językowo-hermeneutycznym do świętego tekstu, mającym bronić jego autorytetu. Materiał masory na początku był przekazywany ustnie. Kiedy jego ilość rosła, zaczął być dopisywany do samych rękopisów{{odn|Würthwein|1995|s = 30}}. Świętość tekstu nie pozwalała na jakiekolwiek poprawki w tekście spółgłoskowym, dlatego opracowany cały system różnych oznaczeń w tekście. Jednym z najważniejszych i najczęściej używanych oznaczeń masory jest ''ketib-qere''. Choć, jak cała [[masora]], oznaczenia te zostały dosyć późno dodane do tekstu, wiemy że były używane już dużo wcześniej, bo o ''ketib-qere'' wspomina już m.in. literatura rabiniczna<ref>E. {{odn|Tov, ''Textual Criticism of the Hebrew Bible'', Minneapolis |2001<sup>2</sup>,|s s.= 59.</ref>}}.
 
== Szczególne rodzaje i podział ==
Szczególnymi przykładami ''ketib-qere'' są<ref>E. Tov, ''Textual Criticism of the Hebrew Bible'', Minneapolis 2001<sup>2</sup>, s. 60.</ref>:[[Plik:Tetragrammaton-related-Masoretic-vowel-points.png|thumb|Przedstawiono ''qere perpetuum'' w przypadku [[Tetragram]]mu (świętego Imienia Boga).]]
Szczególnymi przykładami ''ketib-qere'' są{{odn|Tov|2001|s = 60}}:
* ''qere we-la'ketib'' (tzn. [słowo] czytane, a nie zapisane) – w takim przypadku podano w tekście masoreckim jedynie wokalizację (czyli samogłoski słowa, które należy czytać); słowa te najprawdopodobniej z różnych powodów zniknęły z tekstu, a na dodanie ich później nie pozwalała świętość oficjalnego tekstu; tradycja rabiniczna i masorecka nieznacznie różnią się – podają 7 lub 10 takich miejsc, przykłady to: 2Sm 8,3; Sdz 20,13; pełną listę można znaleźć w traktacie ''Okhlah we-Okhlah'', lista nr 97<ref>Kelley, P. H., Mynatt, D. S., & Crawford, T. G., ''The Masorah of Biblia Hebraica Stuttgartensia: Introduction and annotated glossary'', Grand Rapids 1998, s. 40.</ref>
 
* ''ketib we-la'qere'' (tzn. [słowo] zapisane, a nie czytane) – przeciwna sytuacja: w takim przypadku w tekście dane słowo występuję bez wokalizacji; są to drobne zmiany, często spowodowane błędem [[Dittografia|dittografii]]; tradycja rabiniczna i masorecka nieznacznie różnią się – podają 5 lub 8 takich miejsc, np. 2Sm 13,33; pełną listę można znaleźć w traktacie ''Okhlah we-Okhlah'', lista nr 98<ref>Kelley, P. H., Mynatt, D. S., & Crawford, T. G., ''The Masorah of Biblia Hebraica Stuttgartensia: Introduction and annotated glossary'', Grand Rapids 1998, s. 40.</ref>
* ''qere perpetuum'' (stałe qere) – słowo nie jest specjalnie oznaczone, ale samogłoski dodane należą do słowa, które należałoby przeczytać zamiast tego zapisanego danymi spógłoskami (np. zamiana Tetragrammu na imiona Adonaj albo Elohim)<ref>E. {{odn|Tov, ''Textual Criticism of the Hebrew Bible'', Minneapolis |2001<sup>2</sup>,|s s.= 59.</ref>}}.
Yeivin dzieli wszystkie ''qere-ketib'' na 6 kategorii, z których jedynie 3 uważa za przed-masoreckie (oprócz powyższych zalicza do nich także 16 eufemizmów), inne według niego opierają się na elementach tekstu dodanych później<ref>I. Yeivin, ''Introduction to the'' ''Tiberian Masorah'', Atlanta 1980, s. 56–60.</ref>.
 
* teoria kolekcji – sięga Dawida Kimchiego (ok. 1160–1235), który twierdził, że pisarz [[Ezdrasz (postać biblijna)|Ezdrasz]] po wygnaniu dokonał zapisał „kolekcję” istniejących manuskryptów, godząc w ten sposób różne wersje (w takm razie ''ketib-qere'' oznaczały warianty tekstu); przeciw tej teorii jest fakt, że mielibyśmy w takim razie do czynienia jedynie z 2 wersjami tekstu
* teoria poprawek – pochodzi od Abrabanela (ok. 1437–1508), według niej [[Ezdrasz (postać biblijna)|Ezdrasz]] i skrybowie znaleźli w rękopisach błędy wynikające z nieuważnego przypisywania, albo z niepoprawnej gramatyki, które poprawili
Współcześnie natomiast istnieją 4 główne koncepcje dotyczące rozstrzygnięcia oryginalnego znaczenia oznaczeń ''ketib-qere''<ref>E. {{odn|Tov, ''Textual Criticism of the Hebrew Bible'', Minneapolis |2001<sup>2</sup>,|s s.= 60-64.</ref>}}:
* poprawki – tradycyjne ujęcie: błędnie zapisane słowa poprawiono na podstawie innych źródeł; krytycy podkreślają, że trudno wytłumaczyć w takim ujęciu brak spójności między formami zapisanymi w różnych miejscach (poprawka w jednym miejscu, podczas gdy w innym jej brak)
* warianty – według Orlinsky'ego, zapisane ''ketib'' są proponowanymi wariantami danych słów, które z czasem zostały uznane za trwałe zmiany (i czasem nawet bezpośrednio wprowadzone do tekstu, co potwierdzają niektóre manuskrypty); takie ujęcie potwierdzone jest przez studium poszczególnych przypadków, w których widać, że ''qere-ketib'' najczęściej dotyczy drobnych zmian, które często występują po prostu w tekście pomiędzy poszczególnymi manuskryptami
* [[Tikunej soferim]]
 
{{Przypisy|2}}
 
== Bibliografia ==
117 892

edycje