Sprite (zjawisko atmosferyczne): Różnice pomiędzy wersjami

m
jet to w fizyce dżet, a na sprit jest źródło
(zmieniam z "sprity" na sprite. Nie ma słowa sprity w jezyku polskim bo angielska wymowa "sprite" jest "sprajt")
m (jet to w fizyce dżet, a na sprit jest źródło)
== Historia obserwacji ==
[[Plik:Upperatmoslight1.jpg|thumb|240px|Różne typy elektrycznych zjawisk w atmosferze]]
Od 1886 spritesprity były opisywane w literaturze naukowej, a czasami rejestrowane nawet jako aktywność [[UFO]]. W 1925 [[Charles Thomson Rees Wilson|C.T.R. Wilson]] przewidział ich istnienie, a w 1956 nawet osobiście zaobserwował, jednak informacje te zostały zignorowane. 6 lipca 1989 profesor [[John Randolph Winckler]], fizyk z [[University of Minnesota]], wraz ze swoimi studentami – Robertem Franzem i Robertem Nemzekiem – testując kamerę [[LLTV]] zarejestrowali dwie klatki, zawierające jasne kolumny światła, wysoko nad wierzchołkami burzowymi w północnej części [[Minnesota|Minnesoty]]. Był to pierwszy udokumentowany dowód tego zjawiska, początkowo określanego jako ''błyskawica od chmury do kosmosu'' ({{ang.|cloud-to-space lightning}}), ale szybko przemianowanego na ''czerwony sprit'' ({{ang.|red sprite}}){{r|AMS1}}. Franz oszacował, że wystąpił on na wysokości 34 [[kilometr|km]] lub wyżej. Bazując na tych obserwacjach Vaughan (w 1992) i Boeck (w 1994) opisali okołu dwudziestu podobnych zjawisk, zarejestrowanych przez kamery [[wahadłowiec kosmiczny|promu kosmicznego]], występujących powyżej [[burza|burz]] na obrzeżach [[Ziemia|Ziemi]]. W lipcu 1993 z pokładu laboratorium powietrznego [[NASA]] w samolocie [[Douglas DC-8|DC-8]] wykonano podczas jednego lotu 19 zdjęć spritów nad burzami w [[Iowa]], [[Nebraska|Nebrasce]] i [[Kansas]].
 
W 1994 przeprowadzono misję obserwacyjną ''Sprites94 Aircraft Campaign''. Dwa samoloty, [[Rockwell Jetprop Commander]] i [[IAI Westwind|Westwind 2]], wykonując loty po zmroku w [[Oklahoma|Oklahomie]] umożliwiły wykonanie pierwszych kolorowych zdjęć zjawiska, potwierdzając istnienie ''czerwonych spritów'' oraz odkrywając nowy [[wyładowania w górnych partiach atmosfery|typ wyładowania]] – ''niebieski strumieńdżet'' ({{ang.|blue jet}}). Wykonano również pomiary rozmiarów i czasów trwania tych zjawisk{{r|sentman}}{{r|NASA}}.
 
== Charakterystyka ==
[[Plik:Sprite from ISS (cropped).jpg|thumb|240px|Czerwony sprite ponad piorunem, sfotografowany z [[Międzynarodowa Stacja Kosmiczna|Międzynarodowej Stacji Kosmicznej]]]]
SpriteSprity rozpoczynają się na wysokości 70–80 km nad powierzchnią Ziemi i przebiegają w dół, do górnej warstwy chmury burzowej na wysokości 20–30 km. Zjawisko jest skutkiem błysku [[piorun]]a, który zmienia właściwości atmosfery ponad regionem burzowym. Wyładowanie pioruna powoduje, że [[azot]] i [[tlen]] zaczynają emitować światło o barwie czerwonej na górze sprita i niebieskiej w jego dolnej części{{r|PKIM1}}.
 
Sprite może osiągnąć szerokość do 40 km, a największe z nich mają rozmiary nawet do 100 km. Objętościowo mogą obejmować obszar nawet 10 tysięcy km<sup>3</sup>{{r|UA}}. Potrafią formować różne kształty: marchewki, kolumny, a nawet formy przypominające wyglądem orła. Dolna część duszka składa się z szerokich na 100 metrów, jasnych kanałów zwanych ''streamerami'', górna część, powyżej 60–70 km, nie ma wyraźnego kształtu i przypomina czerwoną chmurę{{r|PKIM1}}{{r|sentman}}. Duszki o kształcie kolumn mają taką samą szerokość niezależnie od wysokości{{r|PKIM1}}. Rzadko występują samodzielnie, zazwyczaj w skupiskach po dwa, trzy lub więcej{{r|UA}}.
 
=== Halo ===
SpriteSprity są czasami poprzedzone trwającym 1 ms [[Halo (zjawisko optyczne)|halo]]{{r|JGR}}. Jego krótki czas trwania, rozmyty kształt i występowanie na wysokościach 70-85 km może powodować trudności w odróżnieniu go od ''[[wyładowania w górnych partiach atmosfery|elfów]]'' ({{ang.|elves}}) czy [[Rozpraszanie Rayleigha|rozpraszania Rayleigha]]{{r|BIS}}.
 
== Obserwacje ==
Im silniejszy jest system burzowy, tym większe szanse na wystąpienie i zaobserwowanie spritów. Ich obecność była rejestrowana na wszystkich kontynentach oprócz [[Antarktyda|Antarktydy]], ale najlepsze warunki do obserwacji tych zjawisk atmosferycznych są w [[Afryka|Afryce]], [[Indonezja|Indonezji]] i [[Ameryka Południowa|Ameryce Południowej]], gdzie burze występują częściej. Z uwagi na fakt, że występują one na dużych wysokościach, obserwacje powinny być przeprowadzane w dużej odległości od regionu burzowego, najlepiej 150–200 km{{r|PKIM1}}.
 
SpriteSprity, wraz z piorunami oraz sporadycznymi [[meteor]]ami, mogą być częścią wielkoskalowych wyładowań pomiędzy jonosferą a Ziemią{{r|Hughes}}.
 
== Uszkodzenia statków powietrznych ==
SpriteSprity były podejrzewane o powodowanie wypadków [[Statek powietrzny|statków powietrznych]], poruszających się na dużych wysokościach. Rozważano [[Hipoteza|hipotezę]], że [[Columbia (wahadłowiec)|prom Columbia]] został uderzony przez sprita tuż przed [[Katastrofa promu Columbia|jego katastrofą]]. 5 czerwca 1989 z placówki [[NASA]] o nazwie [[Columbia Scientific Balloon Facility|National Scientific Balloon Facility (NSBF)]] wypuszczono [[balon stratosferyczny]], który przelatując ponad burzą w pobliżu [[Graham (Teksas)|Graham]], na wysokości 37 km otrzymał [[impuls elektromagnetyczny]], który spowodował [[Zwarcie (elektrotechnika)|zwarcie]] w [[Układ elektroniczny|układach]], skutkujące m.in. otwarciem [[spadochron]]u. Śledztwo przeprowadzone przez [[Centrum Lotów Kosmicznych imienia Roberta H. Goddarda|Centrum Lotów Goddarda]] wykazało, że najbardziej prawdopodobną przyczyną incydentu było wyładowanie typu sprite{{r|Stratocat}}.
 
== Zobacz też ==
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=1xVThAFfP0E "Red Sprites & Blue Jets"] Film przygotowany przez [[University of Alaska Fairbanks]] nt. spritów i niebieskich strumienidżetów {{lang|en}}
* [http://eurosprite.blogspot.com Eurosprite: blog rejestrujący wystąpienia spritów] {{lang|en}}
* [http://petapixel.com/2013/06/03/photographer-captures-rare-photograph-of-a-sprite-with-an-aurora/ Rzadkie zdjęcie, przedstawiające sprite i zorzę polarną]
12 326

edycji