Reforma rolna w Polsce (1944): Różnice pomiędzy wersjami

WP:SK, drobne redakcyjne, nagłówki
m (linki zewnętrzne)
(WP:SK, drobne redakcyjne, nagłówki)
'''Reforma rolna w Polsce z 1944''' – zmiana stosunków własnościowych połączona ze zmianą struktury agrarnej wsi, na mocy dekretu [[Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego|Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego]] o przeprowadzeniu [[Reforma rolna|reformy rolnej]], z 6 września 1944 r.<ref> {{Dziennik Ustaw|1944|4|17}}</ref><ref>''Mała encyklopedia rolnicza'', Warszawa 1964, s. 660.</ref>.
 
== ReformaPrzedmiot rolnai przebieg reformy ==
Działaniu reformy rolnej PKWN podlegały [[nieruchomość rolna|nieruchomości rolne]]:
* stanowiące własność [[Skarb Państwa|Skarbu Państwa]],
* będące własnością obywateli [[III Rzesza|III Rzeszy]] i obywateli polskich narodowości niemieckiej,
* będące własnością zdrajców narodu skazanych prawomocnie przez sądy polskie za zdradę stanu, pomoc udzieloną okupantowi i inne podobne przestępstwa,
* wszystkie nieruchomości ziemskie o ogólnej powierzchni ponad 50 [[hektar|ha]] [[użytki rolne|użytków rolnych]], z wyłączeniem województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, gdzie limit podwyższono do 100 ha, niezależnie od wielkości użytków rolnych.
 
Właściciele polscy za przejęty i rozparcelowany [[Majątek ziemski|majątek]] otrzymywali dożywotnie zaopatrzenie w wysokości pensji urzędniczej VI grupy. [[Ziemiaństwo|Ziemianie]] zasłużeni w walce z okupantem niemieckim otrzymywali zaopatrzenie wyższe od przeciętnego<ref>[[Norbert Kołomejczyk]], [[Bronisław Syzdek]], ''Polska w latach 1944-1949'', Warszawa 1971, s. 48.</ref><ref>Henryk Słabek, ''Dzieje polskiej reformy rolnej 1944-48'', Warszawa 1972, s. 288, 289</ref>. Tak zwaną rentę ziemiańską ograniczono wkrótce do osób niezdolnych do pracy, później zamieniono na rentę inwalidzką w najniższym wymiarze<ref>Agnieszka Łuczak, ''Ziemiaństwo wielkopolskie w czasie reformy rolnej'', "[[Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej|Biuletyn IPN]]" 1 (12)/2002, wyd. [[Instytut Pamięci Narodowej]] Warszawa 2002, s. 39.</ref>.
Reforma rolna z 1944 r. nie obejmowała nieruchomości ziemskich należących do [[Kościół katolicki|Kościoła]] lub innych organizacji wyznaniowych<ref>Adam Łopatka, ''Słownik wiedzy obywatelskiej", Warszawa 1970, s. 387, 388.</ref>. To, że Kościół nie stracił swych majątków było zasługą [[Józef Stalin|Józefa Stalina]], który stanowczo odradzał polskim komunistom konfiskatę ziemi należącej do klasztorów i kościołów<ref>[[Tadeusz Żenczykowski]], ''Polska lubelska 1944'', Warszawa 1990, s. 137, 138.</ref>.
Przeciwko poddaniu majątków ziemskich należących do Kościoła pod działanie reformy rolnej było prawie całe wyższe duchowieństwo katolickie z wyjątkiem prymasa [[August Hlond| Augusta Hlonda]] i kardynała [[Stefan Wyszyński|Stefana Wyszyńskiego]]<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Ważniewski | imię = Włodzimierz | tytuł = Państwo laickie | inni = | wydawca = Oficyna wydawnicza ASPRA-JR | miejsce = Warszawa | data = 2015 | strony = 14 | isbn = 978-83-7901-060-8}}</ref>.
Wiecej, kardynał Wyszyński uważał nawet że Kościół nie powinien posiadać [[Dobra martwej ręki|majątków ziemskich]] lecz utrzymywać się z hojności wiernych<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Ważniewski | imię = Włodzimierz | tytuł = Państwo laickie | inni = | wydawca = Oficyna wydawnicza ASPRA-JR | miejsce = Warszawa | data = 2015 | strony = 20 | isbn = 978-83-7901-060-8}}</ref>.
 
Ziemia została częściowo podzielona między chłopów, częściowo przejęta przez państwo. Ogółem, w latach 1944-1948,1944–1948 na cele reformy rolnej zostało przejętych 9707 [[majątek ziemski|majątków ziemskich]] (ok. 3,49 [[milion|mln]] [[hektar]]ów). Z liczby tej rozparcelowaniu uległo 1,2 mln hektarów pomiędzy 387 000 rodzin chłopskich<ref>''Dzieje Polski. Kalendarium.'' Red. [[Andrzej Chwalba]] Kraków 2000, [[Wydawnictwo Literackie]], {{ISBN|83-0803-028-9}}, s. 718-719.</ref>. Ziemie nierozparcelowane włączono do [[Państwowe Nieruchomości Ziemskie|Państwowych Nieruchomości Ziemskich]] lub [[Lasy Państwowe|Lasów Państwowych]]. Postanowienia dekretu interpretowano rozszerzająco, wysiedlając dotychczasowych właścicieli z ich domów, pozbawiając dobytku, w tym dóbr kultury<ref>"Wbrew prawu nie tylko parcelowano grunty rolne poniżej ustawowego 50 ha. ale także nacjonalizowano dwory ziemiańskie nie mające nic wspólnego z produkcją rolna, brano w posiadanie nie tylko siewniki, ale też meble rodzinne oraz nierzadko obrazy przodków przekazywane potomkom z pokolenia na pokolenie jako najcenniejsze pamiątki rodzinne. A przecież te dobra miały być wy łączone spod przepisów rozporządzenia Min. Rolnictwa i Reform Rolnych z marca 1945 r. To było wywłaszczenie ze wszystkiego bez wyjątku. Frazeologii antyziemiańskiej towarzyszyły masowe aresztowania. W samym tylko woj. rzeszowskim od października do listopada 1944 r. uwięziono ok. czterystu byłych właścicieli ziemskich oraz zarządców ich majątków. Pomimo, że przepisy dekretu dawały możliwość otrzymania samodzielnego gospodarstwa rolnego poza obrębem powiatu, w którym znajdował się wywłaszczony majątek, np. na Ziemiach Odzyskanych, to procent ziemian. którzy skorzystali z tej możliwości był znikomy. Większość z nich wolała z powodu prześladowali zniknąć, roztopić się w miejskim tłumie. Młodsze pokolenie szukało szczęścia w profesjach nierolniczych tj. lekarskiej, inżynierskiej zasilając szeregi ''inteligencji pracującej''". [[Artur Wiktor]], ''Losy ruchomych dóbr kultury ziemiaństwa w woj. rzeszowskim po zakończeniu II wojny światowej w latach 1944-1947'', Rzeszów 2008, s. 256 [http://www.pbc.rzeszow.pl/dlibra/docmetadata?id=2619&from=pubindex&dirids=24&lp=20]</ref>. Warstwa [[ziemiaństwo|ziemiaństwa]] została w ten sposób zlikwidowana, a byłym ziemianom zakazano pobytu i zamieszkania w powiecie, gdzie dotychczas znajdował się ich majątek ziemski<ref>"Dekret PKWN wywłaszczał ze skutkiem natychmiastowym i bez odszkodowania wszystkich właścicieli majątków ziemskich o powierzchni powyżej 50 hektarów (w województwach zachodnich powyżej 100 hektarów), odbierając im, oprócz ziemi, żywy inwentarz oraz budynki i ich wyposażenie z dworem włącznie. Ponieważ podczas realizowania reformy pojawiły się rozmaite problemy, podjęto decyzję o wysiedlaniu właścicieli z majątków. Ogłoszone w tym samym czasie ''Wskazówki dla brygad robotniczych pracujących przy parcelacji majątków'' nakazywały „usunąć właściciela [...] w ciągu trzech dni, nie pozwalając mu zabrać nic więcej poza przedmiotami osobistego użytku". Właścicielom ziemskim nie wolno też było brać tej części majątku osobistego, która miała wartość naukową, artystyczną lub muzealną (na podstawie par. 11 rozporządzenia ministra rolnictwa i reform rolnych z 1 marca 1945 r.). Postanowienie to było dla ziemian szczególnie bolesne, pozbawiało ich bowiem wielu pamiątek rodzinnych. Podobnie jak podczas reformy rolnej w Rosji Radzieckiej, podjęto decyzję o usunięciu ziemian poza granice powiatu, w którym znajdował się majątek. Mimo że dekret o reformie rolnej pozbawiał ziemian całego majątku bez odszkodowania, jednak zapewniał im pewne środki do życia. Przyznawał wywłaszczonym ziemianom „zaopatrzenie miesięczne w wysokości uposażenia urzędnika państwowego VI grupy". Tę tak zwaną rentę ziemiańską szybko ograniczono do osób niezdolnych do pracy, a później zamieniono na rentę inwalidzką w najniższym wymiarze. Politykę rolną nowej władzy w Polsce cechował szczególny radykalizm. Przeprowadzane bowiem w tym samym czasie reformy rolne w Czechosłowacji, na Węgrzech i w Rumunii pozostawiały właścicielom ziemskim pewne minimum posiadania. [[Agnieszka Łuczak]], ''Ziemiaństwo wielkopolskie w czasie reformy rolnej'', ''[[Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej|Biuletyn IPN]]'' 1(12)/2002, wyd. [[Instytut Pamięci Narodowej]] Warszawa 2002, s. 38-39.</ref>.
Właściciele polscy za przejęty i rozparcelowany [[Majątek ziemski|majątek]] otrzymywali dożywotnie zaopatrzenie w wysokości pensji urzędniczej VI grupy. [[Ziemiaństwo|Ziemianie]] zasłużeni w walce z okupantem niemieckim otrzymywali zaopatrzenie wyższe od przeciętnego<ref>[[Norbert Kołomejczyk]], [[Bronisław Syzdek]], ''Polska w latach 1944-1949'', Warszawa 1971, s. 48.</ref><ref>Henryk Słabek, ''Dzieje polskiej reformy rolnej 1944-48'', Warszawa 1972, s. 288, 289</ref>. Tak zwaną rentę ziemiańską ograniczono wkrótce do osób niezdolnych do pracy, później zamieniono na rentę inwalidzką w najniższym wymiarze<ref>Agnieszka Łuczak, ''Ziemiaństwo wielkopolskie w czasie reformy rolnej'', "[[Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej|Biuletyn IPN]]" 1 (12)/2002, wyd. [[Instytut Pamięci Narodowej]] Warszawa 2002, s. 39.</ref>.
Ziemia została częściowo podzielona między chłopów, częściowo przejęta przez państwo. Ogółem, w latach 1944-1948, na cele reformy rolnej zostało przejętych 9707 [[majątek ziemski|majątków ziemskich]] (ok. 3,49 [[milion|mln]] [[hektar]]ów). Z liczby tej rozparcelowaniu uległo 1,2 mln hektarów pomiędzy 387 000 rodzin chłopskich<ref>''Dzieje Polski. Kalendarium.'' Red. [[Andrzej Chwalba]] Kraków 2000, [[Wydawnictwo Literackie]], {{ISBN|83-0803-028-9}}, s. 718-719.</ref>. Ziemie nierozparcelowane włączono do [[Państwowe Nieruchomości Ziemskie|Państwowych Nieruchomości Ziemskich]] lub [[Lasy Państwowe|Lasów Państwowych]]. Postanowienia dekretu interpretowano rozszerzająco, wysiedlając dotychczasowych właścicieli z ich domów, pozbawiając dobytku, w tym dóbr kultury<ref>"Wbrew prawu nie tylko parcelowano grunty rolne poniżej ustawowego 50 ha. ale także nacjonalizowano dwory ziemiańskie nie mające nic wspólnego z produkcją rolna, brano w posiadanie nie tylko siewniki, ale też meble rodzinne oraz nierzadko obrazy przodków przekazywane potomkom z pokolenia na pokolenie jako najcenniejsze pamiątki rodzinne. A przecież te dobra miały być wy łączone spod przepisów rozporządzenia Min. Rolnictwa i Reform Rolnych z marca 1945 r. To było wywłaszczenie ze wszystkiego bez wyjątku. Frazeologii antyziemiańskiej towarzyszyły masowe aresztowania. W samym tylko woj. rzeszowskim od października do listopada 1944 r. uwięziono ok. czterystu byłych właścicieli ziemskich oraz zarządców ich majątków. Pomimo, że przepisy dekretu dawały możliwość otrzymania samodzielnego gospodarstwa rolnego poza obrębem powiatu, w którym znajdował się wywłaszczony majątek, np. na Ziemiach Odzyskanych, to procent ziemian. którzy skorzystali z tej możliwości był znikomy. Większość z nich wolała z powodu prześladowali zniknąć, roztopić się w miejskim tłumie. Młodsze pokolenie szukało szczęścia w profesjach nierolniczych tj. lekarskiej, inżynierskiej zasilając szeregi ''inteligencji pracującej''". [[Artur Wiktor]], ''Losy ruchomych dóbr kultury ziemiaństwa w woj. rzeszowskim po zakończeniu II wojny światowej w latach 1944-1947'', Rzeszów 2008, s. 256 [http://www.pbc.rzeszow.pl/dlibra/docmetadata?id=2619&from=pubindex&dirids=24&lp=20]</ref>. Warstwa [[ziemiaństwo|ziemiaństwa]] została w ten sposób zlikwidowana, a byłym ziemianom zakazano pobytu i zamieszkania w powiecie, gdzie dotychczas znajdował się ich majątek ziemski<ref>"Dekret PKWN wywłaszczał ze skutkiem natychmiastowym i bez odszkodowania wszystkich właścicieli majątków ziemskich o powierzchni powyżej 50 hektarów (w województwach zachodnich powyżej 100 hektarów), odbierając im, oprócz ziemi, żywy inwentarz oraz budynki i ich wyposażenie z dworem włącznie. Ponieważ podczas realizowania reformy pojawiły się rozmaite problemy, podjęto decyzję o wysiedlaniu właścicieli z majątków. Ogłoszone w tym samym czasie ''Wskazówki dla brygad robotniczych pracujących przy parcelacji majątków'' nakazywały „usunąć właściciela [...] w ciągu trzech dni, nie pozwalając mu zabrać nic więcej poza przedmiotami osobistego użytku". Właścicielom ziemskim nie wolno też było brać tej części majątku osobistego, która miała wartość naukową, artystyczną lub muzealną (na podstawie par. 11 rozporządzenia ministra rolnictwa i reform rolnych z 1 marca 1945 r.). Postanowienie to było dla ziemian szczególnie bolesne, pozbawiało ich bowiem wielu pamiątek rodzinnych. Podobnie jak podczas reformy rolnej w Rosji Radzieckiej, podjęto decyzję o usunięciu ziemian poza granice powiatu, w którym znajdował się majątek. Mimo że dekret o reformie rolnej pozbawiał ziemian całego majątku bez odszkodowania, jednak zapewniał im pewne środki do życia. Przyznawał wywłaszczonym ziemianom „zaopatrzenie miesięczne w wysokości uposażenia urzędnika państwowego VI grupy". Tę tak zwaną rentę ziemiańską szybko ograniczono do osób niezdolnych do pracy, a później zamieniono na rentę inwalidzką w najniższym wymiarze. Politykę rolną nowej władzy w Polsce cechował szczególny radykalizm. Przeprowadzane bowiem w tym samym czasie reformy rolne w Czechosłowacji, na Węgrzech i w Rumunii pozostawiały właścicielom ziemskim pewne minimum posiadania. [[Agnieszka Łuczak]], ''Ziemiaństwo wielkopolskie w czasie reformy rolnej'', ''[[Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej|Biuletyn IPN]]'' 1(12)/2002, wyd. [[Instytut Pamięci Narodowej]] Warszawa 2002, s. 38-39.</ref>.
 
Parcelowaną ziemię dzielono między [[Chłopi|chłopów]] bezrolnych oraz mało- i średniorolnych. Za przydzieloną ziemię dekret ustalał zapłatę stanowiącą równowartość przeciętnych [[Zbiór (rolnictwo)|zbiorów]] rocznych. Spłata następowała w ciągu 10–20 lat. Uzyskane w ten sposób sumy przekazywano do powstałego [[Państwowy Fundusz Ziemi|Państwowego Funduszu Ziemi]], z którego pokrywano wszystkie wydatki związane z reformą<ref>[[Irena Kostrowicka]], [[Zbigniew Landau]], [[Jerzy Tomaszewski (historyk)|Jerzy Tomaszewski]], ''Historia gospodarcza Polski XIX i XX wieku", Warszawa 1978, s. 476.''</ref>. W pierwszym okresie realizacja reformy przebiegała powoli, powstawały gospodarstwa 2–3 ha. W październiku 1944 odwołano ze stanowiska kierownika resortu rolnictwa [[Andrzej Witos|Andrzeja Witosa]] i powołano [[Edward Osóbka-Morawski|Edwarda Osóbkę-Morawskiego]] oraz utworzono specjalne brygady [[Parcelacja|parcelacyjne]]. Do końca 1944 roku rozparcelowano ponad 212 tys. ha ziemi między 110 tys. rodzin. W marcu [[1945]] roku przyjęto zasadę tworzenia większych gospodarstw do 5 ha. Natomiast naNa ziemiach poniemieckich nadziały ziemi wynosiły od 7 do 15 ha.
 
O nieruchomościach ziemskich należących do [[Kościół katolicki|Kościoła]] i innych [[Związek wyznaniowy|związków wyznaniowych]] zadecydował Sejm ustawą z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo [[Dobra martwej ręki|dóbr martwej ręki]], poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu [[Fundusz Kościelny|Funduszu Kościelnego]], jako rekompensaty za przejętą na rzecz Skarbu Państwa ziemię ({{Dziennik Ustaw|1950|9|87}}, z późn. zm.).
 
Reforma rolna napotkała powszechny opór. Ziemia obszarnicza była przydzielana chłopom na siłę przy pomocy aktywu partyjnego i brygad wojskowych<ref>Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk, Stefan Zwoliński, Armia Berlinga i Żymierskiego, Warszawa 2009, s. 52.</ref>.
 
== Dobra kościelne ==
Reforma nie obejmowała nieruchomości ziemskich należących do [[Kościół katolicki|Kościoła]] lub innych organizacji wyznaniowych<ref>Adam Łopatka, ''Słownik wiedzy obywatelskiej", Warszawa 1970, s. 387, 388.''</ref>. Na to, że Kościół nie stracił swych majątków, wpłynął [[Józef Stalin]], który stanowczo odradzał polskim komunistom konfiskatę ziemi należącej do klasztorów i kościołów<ref>[[Tadeusz Żenczykowski]], ''Polska lubelska 1944'', Warszawa 1990, s. 137, 138.</ref>. Przeciwko poddaniu majątków ziemskich należących do Kościoła pod działanie reformy rolnej było prawie całe wyższe duchowieństwo katolickie z wyjątkiem prymasa [[August Hlond|Augusta Hlonda]] i kardynała [[Stefan Wyszyński|Stefana Wyszyńskiego]]<ref>{{Cytuj książkę|nazwisko=Ważniewski|imię=Włodzimierz|inni=|tytuł=Państwo laickie|data=2015|wydawca=Oficyna wydawnicza ASPRA-JR|miejsce=Warszawa|strony=14|isbn=978-83-7901-060-8}}</ref>. Wiecej, kardynał Wyszyński uważał nawet że Kościół nie powinien posiadać [[Dobra martwej ręki|majątków ziemskich]], lecz utrzymywać się z hojności wiernych<ref>{{Cytuj książkę|nazwisko=Ważniewski|imię=Włodzimierz|inni=|tytuł=Państwo laickie|data=2015|wydawca=Oficyna wydawnicza ASPRA-JR|miejsce=Warszawa|strony=20|isbn=978-83-7901-060-8}}</ref>.
 
O nieruchomościach ziemskich należących do [[Kościół katolicki|Kościoła]] i innych [[Związek wyznaniowy|związków wyznaniowych]] zadecydował Sejm ustawą z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo [[Dobra martwej ręki|dóbr martwej ręki]], poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu [[Fundusz Kościelny|Funduszu Kościelnego]], jako rekompensaty za przejętą na rzecz Skarbu Państwa ziemię ({{Dziennik Ustaw|1950|9|87}}, z późn.ze zm.).
 
== Skutki reformy ==
Realizacja reformy rolnej spowodowała wielkie zmiany na polskiej wsi, wzmacniając pozycje małych i średnich gospodarstw rolnych, a likwidując tzw. [[Majątek ziemski|wielką własność ziemską]]. W czasie przeprowadzonej reformy rolnej w latach 1944-19491944–1949 powstało około 747 tys. nowych gospodarstw rolnych po rozparcelowaniu około 6 mln hektarów ziemi. Około 1500 tys. ha ziemi rolnej przekazano do utworzonych 4500 [[Państwowe Nieruchomości Ziemskie|Państwowych Nieruchomości Ziemskich]]. Wprowadzane zmiany ograniczyły też byt niemieckiej własności rolnej w Polsce jednocześnie, umacniając wpływy polskie na [[Ziemie Odzyskane|Ziemiach Odzyskanych]]. Reforma uzyskała poparcie [[Polskie Stronnictwo Ludowe (1945–1949)|Polskiego Stronnictwa Ludowego]], które sprzeciwiało się jedynie tworzeniu zbyt małych gospodarstw. Natomiast całaCała reforma rolnabyła krytykowana była ze stronyprzez grupgrupy powołującychpowołujące się na nienaruszalność własności prywatnej<ref name="Czubiński2012">{{Cytuj książkę | inni =Antoni Czubiński | tytuł = Historia Polski XX wieku| wydawca =Wydawnictwo Nauka i Innowacje| miejsce =Poznań| rok =2012| strony =236,237}}</ref>.
 
{{Przypisy|2}}