Leksykalizacja: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 6 bajtów ,  4 lata temu
m
(lit.)
m (WP:SK+Bn)
'''Leksykalizacja''' – zjawisko [[Język (mowa)|językowe]], które polega na rozbieżności między aktualnym znaczeniem [[wyraz]]u a jego [[Morfologia (językoznawstwo)|morfologiczną]] strukturą, która była uformowana przez znaczenie pierwotne. Czasem rozbieżność ta jest tak silna, że związek między budową [[Słowotwórstwo|słowotwórczą]] a znaczeniem wyrazu ulega całkowitemu zatarciu.
 
Przykładem leksykalizacji jest transformacja [[Skrótowiec|skrótowców]] w samodzielnie funkcjonujące [[rzeczownik]]i, np. [[Komputer osobisty|PC]] → pecet, [[wychowanie fizyczne|WF]] → wuef, [[Narodowa Demokracja|ND]] → endek.
 
Proces leksykalizacji występuje we wszystkich językach, choć w [[języki słowiańskie|językach słowiańskich]] jest wyjątkowo silny.
 
== Przykłady leksykalizacji ==
* Słowo "''górnik''"‘górnik’ jednoznacznie kojarzy się z górą, podczas gdy dotyczy [[kopalnia|kopalni]]. Ma ono taką formę, ponieważ dawne kopalnie były niemal poziomymi [[sztolnia]]mi drążonymi u podstawy lub na zboczu góry.
* "''Bielizna''"‘Bielizna’ – tutaj związek między budową wyrazu a jego znaczeniem nie zatarł się całkowicie, bowiem często bielizna, w tym pościelowa, ma kolor biały.
* "''Komputer''"‘Komputer’ to dla wielu użytkowników urządzenie do odtwarzania filmów i muzyki, redagowania tekstów, przetwarzania obrazów, zbierania i udostępniania różnorodnych informacji, grania w jedno–jedno- i wieloosobowe gry, surfowania w Internecie. Pierwotnie nazwa ta oznaczała maszynę obliczeniową ([[język angielski|ang.]] ''to compute'' – obliczać), i choć wszystkie działania komputera nadal opierają się na różnego rodzaju obliczeniach, użytkownicy komputerów zazwyczaj nie są tą obliczeniową naturą komputera zainteresowani (a często nawet nie są jej świadomi).
* Obecnie takie zjawisko można zaobserwować w przypadku słowa "''żarówka''"‘żarówka’, które stosuje się do wszelkich źródeł światła instalowanych w lampach, mimo że źródła żarowe prawdopodobnie w najbliższych latach zejdą całkowicie na margines z powodu niskiej wydajności.
 
== Deleksykalizacja ==
Odwołanie się do pierwotnego, często zapomnianego, znaczenia danego słowa jest zabiegiem stosowanym w [[poezja|poezji]] w celu nadania wyrazom nowych znaczeń i tworzenie nowych nieoczekiwanych skojarzeń. Czynność taką nazywa się [[deleksykalizacja|deleksykalizacją]]. Czasem miewa ona charakter humorystyczny, szczególnie gdy odwołanie to jest '''deleksykalizacją fałszywą''', wykorzystującą przypadkowe podobieństwo wyrazów, np. nazwanie "''[[Dekretacja|dekretacją]]''" czynności likwidowania [[kretowate|kretów]].
 
Deleksykalizacja może również wystąpić jako zjawisko językowe, gdy wyraz, po rozluźnieniu więzi z pierwotnym znaczeniem, po pewnym czasie wraca do niego.
 
== Bibliografia ==
#* ''Słownik języka polskiego'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, wyd. V, ISBN 83-01-00281-6 .
 
#* [[Stanisław Sierotwiński]], ''Słownik terminów literackich'', [[Zakład Narodowy im. Ossolińskich]], Wrocław 1970, wyd. III.
# ''Słownik języka polskiego'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, wyd. V, ISBN 83-01-00281-6
# [[Stanisław Sierotwiński]], ''Słownik terminów literackich'', [[Zakład Narodowy im. Ossolińskich]], Wrocław 1970, wyd. III.
 
[[Kategoria:Środki stylistyczne]]