Państwo prawa: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 160 bajtów ,  4 lata temu
polonocentryzm POV, przywrócenie poprzedniej wersji, WP:SK+ToS+mSK
Znaczniki: Z internetu mobilnego Z wersji mobilnej
(polonocentryzm POV, przywrócenie poprzedniej wersji, WP:SK+ToS+mSK)
{{Inne znaczenia|zasady ustrojowej|[[Państwo Prawa]] - iracka koalicja polityczna}}
{{Wikicytaty|Państwo prawa}}
'''Państwo prawa''' ('''państwo prawne''') – koncepcja [[państwo|państwa]], w którym stanowione w procesie demokratycznym [[prawo]] ma pozycję nadrzędną w [[system polityczny|systemie politycznym]], wiąże [[władza|rządzących]] i wyznacza zakres ich [[kompetencja|kompetencji]], a obywatelom gwarantuje szereg praw i wolności. Oprócz tego w demokratycznym państwie prawnym wybory powinny zostać przeprowadzone według demokratycznych zasad, które określa ustawa Konstytucji RP. W państwie prawa [[organy państwowe|organy]] i instytucje państwowe mogą działać jedynie w zakresie określonym przez prawo, natomiast obywatele mogą czynić to wszystko, czego prawo nie zakazuje<ref>Zakrzewska, s. 326.</ref>. Przeciwieństwem państwa prawnego jest państwo, w którym władza sprawowana jest arbitralnie, a prawo jest [[instrumentalizacja prawa|traktowane instrumentalnie]].
 
Koncepcja państwa prawnego ma korzenie [[liberalizm|liberalne]], a obecnie jest ściśle związana z [[demokracja liberalna|demokracją liberalną]]. Jest ona charakterystyczna dla państw Europy kontynentalnej i wywodzi się z niemieckiej idei ''Rechtsstaat''. Zbliżoną (choć odmienną) koncepcją, charakterystyczną dla [[kraje anglosaskie|krajów anglosaskich]], jest idea [[praworządność|rządów prawa]] (''rule of law''). Anglosaska koncepcja ''rule of law'' wywodzi się z brytyjskiej [[parlamentaryzm|tradycji parlamentarnej]], i przeciwstawia prawo (obejmujące gwarancje praw jednostki) władzy państwa<ref>Uziębło, s. 223.</ref>.
== Zasady państwa prawa ==
{{Główny artykuł|Praworządność}}
Istnieje wiele elementów państwa prawnego. Do najważniejszych zalicza się<ref name = Dziadzio>Dziadzio.</ref>:
* nadrzędny charakter [[konstytucja|konstytucji]] i opierających się na niej [[ustawa|ustaw]]: konstytucja określa podstawowe organy państwa i ich kompetencje ([[praworządność|zasada praworządności]]), ustawy natomiast są podstawową formą regulacji sytuacji obywateli<ref>Zakrzewska, s. 327.</ref>.
* [[trójpodział władz]]
 
== Niemiecka koncepcja ''Rechtsstaat'' ==
Koncepcja państwa prawnego przechodziła ewolucję. Jako koncepcja ustrojowa powstała w środowisku niemieckich i austriackich [[liberalizm|liberałów]], przeciwstawiającym się rządom absolutystycznym. [[absolutyzm klasyczny|Klasyczny absolutyzm]] utożsamiał władcę z państwem, a prawo traktował czysto instrumentalnie. [[Absolutyzm oświecony]], mimo deklarowanej służebnej roli władcy wobec państwa, nadal traktował system prawny jako jedność z aparatem władzy i umieszczał funkcjonariuszy państwowych ponad społeczeństwem. Liberałowie określali absolutystyczną koncepcję państwa jako ''Polizeistaat'' i przeciwstawiali mu odmienną koncepcję ustrojową, w której prawo miało charakter autonomiczny, wiązało rządzących, a obywatelom gwarantowało szereg praw (''Rechtsstaat''){{r|Dziadzio}}.
 
Najważniejszymi wczesnymi teoretykami państwa prawnego byli [[Immanuel Kant]] (1742-1804) i [[Wilhelm von Humboldt]] (1767-1835) . W ich koncepcjach państwo miało charakter ograniczony. Jego podstawowym celem było zaś gwarantowanie bezpieczeństwa oraz wolności i praw obywatelskich. Tę koncepcję państwa prawa rozszerzyli następnie [[Robert von Mohl]] (1799-1875) i [[Lorenz von Stein]] (1815-1890), wprowadzając elementy socjalne (szczególnie von Stein, który używał pojęcia ''społecznego państwa prawnego'')<ref>Dziadzio; Bosiacki, s. XXVII-XXVIII.</ref>. W ich koncepcjach państwo prawne miało nie tylko chronić jednostkę, ale i wspierać ją w jej dążeniach. Szczególne zasługi położył tutaj von Mohl, który upowszechnił ten termin i włączył go na trwałe do myśli społecznej, politycznej i prawnej<ref>Bosiacki, s. VIII.</ref>. Tym samym na początku XIX w. ukształtowały się dwie koncepcje liberalnego państwa prawa: pierwsza akcentująca jedynie ochronny charakter państwa i druga dodająca do tego cele socjalne. W obu nurtach podkreślano również [[laicyzm|świecki]] charakter państwa i prawa{{r|Dziadzio}}.
 
Koncepcjom teoretycznym towarzyszyły również stopniowe zmiany ustrojowe, które stopniowo prowadziły do upodmiotowienia jednostki, rozszerzenia katalogu jej praw i wolności oraz rozwinięcia systemu organów kontroli praworządności.
W drugiej połowie XX w. zasada ta była zapisywana również w innych konstytucjach [[demokratyzacja|demokratyzujących się]] krajów. W [[Konstytucja Hiszpanii|konstytucji Hiszpanii]] z 1978 zasada ta została ujęta w art. 1, zgodnie z którym ''"Hiszpania konstytuuje się w postaci społecznego i demokratycznego państwa prawnego, które chroni jako najwyższe wartości swego porządku prawnego wolność, sprawiedliwość, równość i pluralizm polityczny"''<ref>[http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/hiszpania.html Konstytucja Hiszpanii z 27 grudnia 1978]</ref>.
 
Po 1989 zasada państwa prawa była wprowadzana do konstytucji państw postkomunistycznych.
 
Do [[System prawny w Polsce|polskiego prawa]] zasadę demokratycznego państwa prawnego wprowadziła ustawa z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, która weszła w życie 31 grudnia 1989 r. Ustawa ta znowelizowała artykuł 1 [[Konstytucja_Polskiej_Rzeczypospolitej_LudowejKonstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej|Konstytucji PRL]], nadając mu treść ''"Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej"''<ref>Ustawa z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej ([http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19890750444 Dz.U. Nr 75, poz. 444]).</ref>''. ''[[Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej]] z 1997 r. w art. 2 powiela to postanowienie. Elementy zasady państwa prawnego uregulowane są także w innych artykułach Konstytucji, np. art. 7 formułuje [[legalizm|zasadę legalizmu]] zgodnie z którą "Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa".
 
{{Przypisy}}
* {{cytuj pismo |nazwisko = Dziadzio|imię = Andrzej|tytuł = Koncepcja państwa prawa w XIX w. Idea i rzeczywistość|czasopismo =Czasopismo Prawno-Historyczne|numer = LVII|wydanie = |strony = 177-201|rok = 2005}}
* {{cytuj książkę |autor r=Piotr Uziębło|rozdział=Państwo prawa|inni=Jerzy Zajadło (red.)|tytuł=Leksykon współczesnej teorii i filozofii prawa|wydawca=C.H. Beck|miejsce=Warszawa |rok=2007 |strony=221-228|isbn = 978-83-7483-519-0}}
* {{cytuj książkę |autor r=Janina Zakrzewska|rozdział= ''Państwo prawa a nowa konstytucja'' |inni=Grażyna Skąpska (red.)|tytuł=Prawo w zmieniającym się społeczeństwie|wydawca=Adam Marszałek|rok= 1992|strony=325-334|isbn =}}
 
[[Kategoria:Teoria prawa]]