Stupa: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 82 bajty ,  3 lata temu
m
Bot: Dodanie tytułów do linków w przypisach (patrz FAQ); zmiany kosmetyczne
m (Bot: Dodanie tytułów do linków w przypisach (patrz FAQ); zmiany kosmetyczne)
{{Buddyzm|świątynie}}
 
'''Stupa''' ([[sanskryt|sanskr.]] स्तूप ''stūpa''; [[Język pali|pali]] थुप ''thūpa'', [[język tajski]]: เจติย ''czedi''; [[język laotański]] ''that''; [[język japoński|jap.]] 卒塔婆 ''sotoba'', kopiec, szczyt) – najprostszy typ budowli sakralnej [[buddyzm|buddyjskiej]], rzadziej [[Dźinizm|dźinijskiej]], wywodzącej się z [[Indie|Indii]], pełniącej funkcję [[relikwiarz]]a<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Szolginia| imię = Witold| tytuł = Architektura| wydawca = Sigma NOT| miejsce = Warszawa| data = | rok = 1992| strony = 151| isbn = 83-85001-89-1}}</ref>. Ze względu na architekturę jest niezwykle odporna na trzęsienia ziemi. Na terenie [[Sri Lanka|Sri Lanki]] ten typ budowli nosi nazwę dagoby, w [[Tajlandia|Tajlandii]] – czedi, w [[Indonezja|Indonezji]] – candi, w [[Bhutan]]ie, [[Nepal]]u i w [[Tybet (region)|Tybecie]] – czortenu, w [[Mongolia|Mongolii]] – suburganu. Buddyjska stupa symbolizuje oświecony stan [[Budda|Buddy]].
 
<gallery>
 
== Symbolika ==
[[Plik:Borobudur stupa.jpg|thumbmały|leftlewo|200px|Stupy w [[Borobudur]]ze]]
Dla buddystów stupa jest materialną reprezentacją doskonałego oświecenia. Obrazuje przekształcenie wszystkich emocji i żywiołów w oświeconą mądrość i pięć rodzin buddów.
Pierwszym etapem budowy stupy jest złożenie pod fundamentem skarbów i przedmiotów odpowiadających jej funkcji. Jeśli stupa ma pełnić np. rolę "strażnika przed złymi siłami" składa się tam oprócz złota czy srebra także białą broń. We wnętrzu stupy umieszcza się relikwie [[Budda|Buddy]] lub [[sutra|sutry]]. Buddyści odwiedzają stupy, jako symbole obecności samego Buddy, trzykrotne je okrążając zgodnie z kierunkiem wskazówek zegara, aby gromadzić dobroczynne przyczyny [[karma|karmiczne]].
 
== Ewolucja architektoniczna ==
[[Plik:ButkaraStupa.jpg|thumbmały|leftlewo|240px|Wczesna ewolucja formy stupy]]
Stupa pierwotnie pełniła funkcję kopca sepulkralnego (mogilnego). Pierwsze indyjskie stupy przybierały formę półkulistej czaszy (''anda'') na podstawie o planie kwadratu lub koła. Wieńczył ją tzw. ganek (''[[harmika]]'') oraz maszt (''jaszti'') z parasolem (''[[ćhatra]]'') – jednym z symboli obecności [[Budda|Buddy]] - który z czasem przekształcił się w iglicę. Stupę zwykle otaczało kamienne ogrodzenie (''wedika'') z czterema ozdobnymi bramami (''[[torana]]''), oddzielające sferę sacrum i wyznaczające obszar rytualnego obchodzenia stupy zgodnie z kierunkiem wędrówki Słońca<ref>{{cytuj książkę |nazwisko= Jakimowicz|imię= Andrzej|autor= Andrzej Jakimowicz|autor link=|inni= |tytuł= Sztuka Indii|wydanie= 1|wydawca= Wiedza Powszechna|miejsce=Warszawa |rok= 1991|strony= 33|rozdział=|tom= |seria= |id = |isbn= 83-214-0829-X|oclc= |doi= |cytat=}} </ref>. Dobrym przykładem takiej wczesnej formy buddyjskiej stupy są budowle w [[Sanći]] i [[Bharhut]]. Stupy wznoszono nie tylko jako samodzielne budowle, lecz także jako [[ołtarz]]e w obrębie [[świątynia|świątyń]].
 
Późniejsze stupy w [[Azja|Azji]] Południowo-Wschodniej przybrały kształt dzwonowaty, a następnie coraz bardziej się różnicowały.
{{clear}}
=== Czorten ===
[[Plik:Stupa Chorten Ladakh.jpg|thumbmały|150px| Czorten w Ladakhu, Indie północne]]
'''Czorten''', [[transliteracja Wyliego]] ''mcz’od–rten'' (dosłownie: "miejsce dharmy") – [[buddyzm tybetański|tybetański]] odpowiednik stupy. Budowla sakralna pełniąca zwykłe funkcję [[relikwiarz]]a. Może przybierać formę wielkich budowli, jak i małych [[szkaplerz]]yków.
 
{{clear}}W trudno dostępnych rejonach górskich czortenem może być też prosty kopiec kamienny, czasem z relikwiami ukrytymi w środku.
=== Dagoba ===
[[Plik:Dagoba Colombo.jpg|thumbmały|leftlewo|150px|Dagoba w Colombo, Sri Lanka]]
'''Dagoba''' ([[sanskryt|sanskr.]] ''dhātu garbha'' – relikwiarz) – typ budowli sakralnej, rodzaj monumentalnego [[relikwiarz]]a [[buddyzm|buddyjskiego]] występujący na [[Cejlon]]ie. Stanowi odmianę [[Indie|indyjskiej]] stupy. Budowana głównie z cegły, w kształcie czaszy o kształcie dzwonu (''anda'') na podstawie z trzystopniowego tarasu, ze zwieńczeniem (''harmika'') w formie iglicy. Do budowli przylegają bogato rzeźbione występy (''wahalkada''), często zawierające relikwie.
 
{{clear}}
=== Czedi ===
[[Plik:Shwedagon-Pagoda-Night.jpg|thumbmały|leftlewo|150px|Shwedagon Zedi Daw w Birmie]]
Odmiana stupy występująca na terenie [[Tajlandia|Tajlandii]] ([[język tajski]]: เจดีย์) i [[Mjanma|Birmy]] ([[język birmański]]: ''zedi''). Nazwa pochodzi od [[Język pali|palijskiego]] słowa [[ćajtja]]. Relikwie w niej umieszczone mogą być związane nie tylko z Buddą, lecz także z królami Tajlandii<ref name=autonazwa1>Tajlandia, Wydawnictwo Wiedza i Życie, Warszawa 1999</ref>.Wat, czyli cały zespół świątynny złożony z kilku budynków, jest często swoistym uzupełnieniem dla świętej czedi<ref name=autonazwa1 />. Główna czedi z relikwiami Buddy lub króla może być otoczona mniejszymi, w których umieszczone są relikwie słynnych mnichów lub opatów.
 
{{clear}}
=== [[Pagoda]] ===
[[Plik:Iron Pagoda e.JPG|thumbmały|150px|Pagoda chińska, Kaifeng]]
[[Plik:Horyu-ji09s3200.jpg|thumbmały|150px|Pagoda japońska, świątynia [[Hōryū-ji]], Nara]]
[[Plik:Mimizuka-M1773 corrected.jpg|thumbmały|150px|Japońska stupa gorintō]]
W Europie przyjęło się rozróżnienie stupy i pagody, jednak należy pamiętać, że pagoda jest wynikiem długotrwałej architektonicznej ewolucji i zachowuje zasadnicze funkcje stupy. Relikwie przechowywane są w pojemniku znajdującym się w górnej części iglicy<ref>The Illustrated Guide to Japan Culture and Tradition</ref>. Na ostateczną formę pagód chińskich wpłynęła tradycja wznoszenia wielokondygnacyjnych budowli typu ''lou'', znanych już w starożytności. Znaleziska archeologiczne dowodzą, że pierwowzorem pagody w typie chińskim są wieże strażnicze<ref> Edward Kajdański: ''Architektura Chin'' str 77 </ref>.
 
Pagoda dodatkowo posiada rozwinięte funkcje sakralne poza zwykłymi funkcjami relikwiarza. Sama nazwa "pagoda" używana w językach europejskich jest po prostu zniekształceniem sanskryckiego terminu '''bhagavatī''' ("święta"), jednak pod względem architektonicznym cechą wyróżniającą pagody jest ich forma - poligonalnych [[wieża|wież]] złożonych z wielu kondygnacji podkreślonych bogato zdobionymi [[dach|daszkami]]<ref>[{{Cytuj | url=http://www.slownik-online.pl/kopalinski/069AAB86E04D5F2BC12565740002A98A.php | tytuł=pagoda<!-- Tytuł wygenerowany przez bota -->] | opublikowany=www.slownik-online.pl | data dostępu=2017-11-26}}</ref>, często z odchylonymi ku górze narożami i ozdobnymi wspornikami. Pagody zdobione są [[Ornament (sztuka)|ornamentami]] rzeźbiarskimi, złoceniami, [[laka|laką]] i [[polichromia|polichromią]].
W takiej postaci pagody pojawiają się przede wszystkim w [[Chiny|Chinach]], [[Korea|Korei]] i [[Japonia|Japonii]], ale występują również na indonezyjskiej wyspie [[Bali (wyspa)|Bali]]. Dla ich określenia używa się chińskiego znaku 塔, [[Hanyu pinyin|pinyin]]: tă, [[język japoński]]: tō, [[język koreański]]: 탑 t’ap, czyli po prostu wieża.
 
Jednakże z drugiej strony w tejże Japonii, niezależnie od pagody, będącej ważną i o pokaźnych wymiarach budowlą stanowiącą część kompleksu świątynnego, występują również wolno stojące tradycyjne stupy, istnieje również pojęcie tzw. gorintō, tzw. "stupy pięciu elementów" o niewielkich rozmiarach, mniej więcej wysokości dorosłego człowieka, nieco przypominającej tybetańskie czorteny.
2 973 047

edycji