Kozienice: Różnice pomiędzy wersjami

Rozmiar się nie zmienił ,  2 lata temu
drobne redakcyjne
(→‎Związani z Kozienicami: drobne redakcyjne)
(drobne redakcyjne)
 
Osiedla: Energetyki, Piaski (Wschód), Pokoju, Skarpa, Borki, Zdziczów, Polesie, Stara Wieś, Głowaczowska 1, Głowaczowska 2.
 
== Nazwa ==
[[Plik:POL Kozienice old map.jpg|thumb|Kozienice na mapie Topograficznej Królestwa Polskiego z 1839]]
W 1429 roku nazwa miasta zostaje zapisana jako ''Coszinicze'', co należy czytać jako ''Kozinice''. Obecna forma pojawia się po raz pierwszy w zapiskach z 1569 roku, jako ''Kozienycze''. Przeobrażenie nastąpiło poprzez zmianę grupy ''-in-'' w ''-en-'', co było częstym zjawiskiem w ówczesnej polszczyźnie. Nazwa pochodzi od [[nazwa własna|nazwy osobowej]] ''Kozina'', istnienie osoby o takim imieniu, nazwisku lub przezwisku jest potwierdzone przez źródła historyczne<ref name=Rymut>{{cytuj książkę | nazwisko = Rymut | imię = Kazimierz | tytuł = Nazwy miast Polski | rok = 1987 | wydawca = Zakład Narodowy im. Ossolińskich | isbn = 83-04-02436-5 | strony = 117}}</ref>.
 
Inną wersję pochodzenia nazwy podaje ks. [[Franciszek Siarczyński]]:
: ''Król, mówi podanie, sarnę na krótki strzał chybił; Kozie nic! zawołali obecni łowcy, a król przez pamięć na te wyrazy, osadzie przez siebie założonej miano Kozienic nadał.''<ref name=Siarczynski>{{cytuj książkę | nazwisko = Siarczyński | imię = Franciszek | tytuł = Opis powiatu radomskiego przez ks. Franciszka Siarczyńskiego w rękopismie pozostały | rok = 1847 | wydawca = Warszawa, Drukarnia Komisji Rządowej Sprawiedliwości | id = | strony =}}</ref>
 
== Historia ==
Pierwsza wzmianka o Kozienicach pochodzi z 1206 r. kiedy wraz z sąsiednimi wsiami nadane zostały klasztorowi [[Norbertanki|Norbertanek]] w [[Płock]]u. Włości te były jednak znacznie oddalone od Płocka, więc Kozienice w drodze zamiany stały się własnością królewską i pozostały nią aż do rozbiorów. W 1326 roku wieś Kozienice została przeniesiona na [[prawo magdeburskie]] przez [[Władysław I Łokietek|Władysława Łokietka]]. Miejscowość położona na skraju [[Puszcza Kozienicka|Puszczy Kozienickiej]] przy trakcie z [[Wilno|Wilna]] do [[Kraków|Krakowa]] została jednym z ulubionych miejsc polowań króla [[Władysław II Jagiełło|Władysława Jagiełły]], który przebywał tu 10 razy. Prawdopodobnie dla niego też wzniesiono tu drewniany dwór myśliwski, a sam król w 1394 ufundował tu kościół. Bliskość puszczy i dostęp do drewna pozwoliła na budowę tutaj [[most pontonowy|mostu pontonowego]], który po spławieniu do [[Czerwińsk nad Wisłą|Czerwińska]] pozwolił wojskom polskim pomiędzy 30 czerwca a 3 lipca 1410 roku na przeprawę przez [[Wisła|Wisłę]] w czasie [[Wielka wojna z zakonem krzyżackim|Wielkiej wojny z zakonem krzyżackim]].
 
W 1467 roku w królewskim dworze królowa [[Elżbieta Rakuszanka]] urodziła syna królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, późniejszego króla [[Zygmunt I Stary]], co upamiętnia do dziś pamiątkowa kolumna wzniesiona w 1518, która jest najstarszym pomnikiem świeckim w Polsce. W 1507 mieszkańcy Kozienic poprosili o prawa miejskie. 8 stycznia 1549 roku król [[Zygmunt II August]] wydał na sejmie w [[Piotrków Trybunalski|Piotrkowie]] przywilej dla [[wojewodowie ruscy|wojewody ruskiego]] i starosty radomskiego [[Piotr Firlej (wojewoda ruski)|Piotra Firleja z Dąbrowicy]] na założenie miasta na części gruntów kozienickich, a w 1550 wydany został drugi przywilej lokacyjny. W 1557 król Zygmunt August ufundował tu parafię i uposażył plebana, w roku 1558 Kozienice otrzymały przywilej na organizowanie [[jarmark]]ów.
 
W 1652 roku miasto spustoszyła epidemia [[cholera|cholery]]. W czasie [[potop szwedzki|potopu szwedzkiego]] 6 kwietnia 1656 doszło do zwycięskiej dla Polaków [[bitwa pod Kozienicami|bitwy pod Kozienicami]], ale w 1657 roku miasto zostało zniszczone przez siedmiogrodzkie wojska [[Jerzy II Rakoczy|Jerzego Rakoczego]]. [[Sejm walny (I Rzeczpospolita)|Sejm]] w 1658 roku wyznaczył [[powiat starodubowski|Starodubowianom]] Kozienice jako miejsce [[Sejmiki ziemskie|sejmików]]<ref>Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, tom IV: Ziemia smoleńska i województwo smoleńskie. XIV-XVIII wiek, redakcja: Andrzej Rachuba, opracowanie: Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrzej Haratym, przy współpracy: Andreja Macuka i Jaugiena Aniszczankis, Warszawa 2009, s. 18.</ref>. Ponownie miasto zostało zniszczone przez wojska szwedzkie w 1704 roku w trakcie [[III wojna północna|Wielkiej wojny północnej]].
[[Plik:POL Kozienice Poniatowski.jpg|thumb|220px|Popiersie króla [[Stanisław August Poniatowski|Stanisława Augusta Poniatowskiego]] przed [[Muzeum Regionalne w Kozienicach|muzeum w Kozienicach]]]]
W 1764 powstał tu skład [[sól kuchenna|soli]] dla całego powiatu radomskiego, a w 1779 miasto otrzymuje przywilej na 12 jarmarków rocznie<ref name=Siarczynski/>. W 1782 miasto o przeważnie drewnianej zabudowie zostaje zniszczone przez pożar i dzięki królowi odbudowane głównie jako murowane. W 1786 roku w miejscowości król [[Stanisław August Poniatowski|Stanisław Poniatowski]] założył Królewską Manufakturę Broni Palnej{{r|Kwas}}, która w latach 1784-1788 przekształcona została w [[Fabryka Broni w Kozienicach|Fabrykę Broni w Kozienicach]] będącą największą fabryką broni palnej w [[I Rzeczpospolita|Rzeczypospolitej]]{{r|Orlowski}}. Fabryka wytwarzała karabiny, pistolety oraz sztucery w tym pierwszy w historii seryjnie produkowany karabin polskiej konstrukcji tzw. [[sztucer kozienicki]]{{r|Kobielski}}{{r|Maciej}}. Miasto w okresie tym praktycznie od nowa lokowane zyskało murowaną zabudowę. Odbudową i przebudową miasta zajął się [[Stanisław August Poniatowski]] (według projektu [[Jan Kanty Fontana|Jana Fontany]]). W 1792 roku w czasie [[Wojna polsko-rosyjska (1792)|wojny polsko-rosyjskiej]] pod Kozienicami stało polskie wojsko pod dowództwem księcia [[Józef Poniatowski|Józefa Poniatowskiego]].
 
Bardzo ważnym wydarzeniem było utworzenie [[Powiat kozienicki|powiatu kozienickiego]] w 1867 r. Dzięki temu została wybudowana droga do [[Radom]]ia. Wzniesiono też koszary, przebudowano i rozbudowano pałac. Działała fabryka blachy, garbarnia, browar i młyny. W 1897 r. Kozienice zamieszkiwało 6391 osób, w tym 3764 [[Żydzi|Żydów]].
 
W czasie [[rozbiory Polski|rozbiorów]] w mieście stacjonował [[25 Smoleński Pułk Piechoty]], przeniesiony później do [[Woroneż]]a. W 1902 r. przyszedł w Kozienicach na świat [[Zygmunt Lederman-Lednicki]], znany skrzypek i dyrygent. W 1926 r. ukończył Warszawskie Konserwatorium Muzyczne. Był jednym z dyrygentów Polskiego Radia.
 
W 1940 Niemcy otworzyli w Kozienicach getto dla ludności żydowskiej<ref name="Pilichowski248">{{Cytuj książkę | nazwisko = Pilichowski | imię = Czesław | tytuł = Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | data = 1979 | strony = 248 | isbn = 83-01-00065-1}}</ref>. Początkowo mieszkało w nim ok. 5 tys. Żydów, jednak we wrześniu 1942 wskutek przesiedleń ludności żydowskiej z innych miejscowości (m.in. [[Magnuszew]]a, [[Sieciechów (województwo mazowieckie)|Sieciechowa]] i [[Głowaczów (województwo mazowieckie)|Głowaczowa]]) ich liczba wzrosła do ok. 13 tys<ref name="Pilichowski248"/>. W tym samym miesiącu getto zostało zlikwidowane, a jego mieszkańców wywieziono do [[Obóz zagłady w Treblince|obozu zagłady w Treblince]]<ref name="Pilichowski248"/>.
 
Podczas [[II wojna światowa|II wojny światowej]] działały w okolicach oddziały partyzanckie (gł. [[Bataliony Chłopskie]]).
 
W czasach Polski Ludowej powstały Zakłady Ceramiki Radiowej, Fabryka Mebli<ref>Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 {{ISBN|83-217-2329-2}} s. 159</ref>. Obecnie rozwój miasta związany jest z budową [[Elektrownia Kozienice|Elektrowni Kozienice]] i towarzyszących zakładów. Obecnie Kozienice przekształcają się z ośrodka przemysłowego w ośrodek rekreacyjno-sportowy.
 
== Demografia ==
* Piramida wieku mieszkańców Kozienic w 2014<ref name="populacja2016"/>.
<br />[[Plik:Piramida wieku Kozienice.png|690x480px]]
 
== Nazwa ==
[[Plik:POL Kozienice old map.jpg|thumb|Kozienice na mapie Topograficznej Królestwa Polskiego z 1839]]
W 1429 roku nazwa miasta zostaje zapisana jako ''Coszinicze'', co należy czytać jako ''Kozinice''. Obecna forma pojawia się po raz pierwszy w zapiskach z 1569 roku, jako ''Kozienycze''. Przeobrażenie nastąpiło poprzez zmianę grupy ''-in-'' w ''-en-'', co było częstym zjawiskiem w ówczesnej polszczyźnie. Nazwa pochodzi od [[nazwa własna|nazwy osobowej]] ''Kozina'', istnienie osoby o takim imieniu, nazwisku lub przezwisku jest potwierdzone przez źródła historyczne<ref name=Rymut>{{cytuj książkę | nazwisko = Rymut | imię = Kazimierz | tytuł = Nazwy miast Polski | rok = 1987 | wydawca = Zakład Narodowy im. Ossolińskich | isbn = 83-04-02436-5 | strony = 117}}</ref>.
 
Inną wersję pochodzenia nazwy podaje ks. [[Franciszek Siarczyński]]:
: ''Król, mówi podanie, sarnę na krótki strzał chybił; Kozie nic! zawołali obecni łowcy, a król przez pamięć na te wyrazy, osadzie przez siebie założonej miano Kozienic nadał.''<ref name=Siarczynski>{{cytuj książkę | nazwisko = Siarczyński | imię = Franciszek | tytuł = Opis powiatu radomskiego przez ks. Franciszka Siarczyńskiego w rękopismie pozostały | rok = 1847 | wydawca = Warszawa, Drukarnia Komisji Rządowej Sprawiedliwości | id = | strony =}}</ref>
 
== Historia ==
Pierwsza wzmianka o Kozienicach pochodzi z 1206 r. kiedy wraz z sąsiednimi wsiami nadane zostały klasztorowi [[Norbertanki|Norbertanek]] w [[Płock]]u. Włości te były jednak znacznie oddalone od Płocka, więc Kozienice w drodze zamiany stały się własnością królewską i pozostały nią aż do rozbiorów. W 1326 roku wieś Kozienice została przeniesiona na [[prawo magdeburskie]] przez [[Władysław I Łokietek|Władysława Łokietka]]. Miejscowość położona na skraju [[Puszcza Kozienicka|Puszczy Kozienickiej]] przy trakcie z [[Wilno|Wilna]] do [[Kraków|Krakowa]] została jednym z ulubionych miejsc polowań króla [[Władysław II Jagiełło|Władysława Jagiełły]], który przebywał tu 10 razy. Prawdopodobnie dla niego też wzniesiono tu drewniany dwór myśliwski, a sam król w 1394 ufundował tu kościół. Bliskość puszczy i dostęp do drewna pozwoliła na budowę tutaj [[most pontonowy|mostu pontonowego]], który po spławieniu do [[Czerwińsk nad Wisłą|Czerwińska]] pozwolił wojskom polskim pomiędzy 30 czerwca a 3 lipca 1410 roku na przeprawę przez [[Wisła|Wisłę]] w czasie [[Wielka wojna z zakonem krzyżackim|Wielkiej wojny z zakonem krzyżackim]].
 
W 1467 roku w królewskim dworze królowa [[Elżbieta Rakuszanka]] urodziła syna królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, późniejszego króla [[Zygmunt I Stary]], co upamiętnia do dziś pamiątkowa kolumna wzniesiona w 1518, która jest najstarszym pomnikiem świeckim w Polsce. W 1507 mieszkańcy Kozienic poprosili o prawa miejskie. 8 stycznia 1549 roku król [[Zygmunt II August]] wydał na sejmie w [[Piotrków Trybunalski|Piotrkowie]] przywilej dla [[wojewodowie ruscy|wojewody ruskiego]] i starosty radomskiego [[Piotr Firlej (wojewoda ruski)|Piotra Firleja z Dąbrowicy]] na założenie miasta na części gruntów kozienickich, a w 1550 wydany został drugi przywilej lokacyjny. W 1557 król Zygmunt August ufundował tu parafię i uposażył plebana, w roku 1558 Kozienice otrzymały przywilej na organizowanie [[jarmark]]ów.
 
W 1652 roku miasto spustoszyła epidemia [[cholera|cholery]]. W czasie [[potop szwedzki|potopu szwedzkiego]] 6 kwietnia 1656 doszło do zwycięskiej dla Polaków [[bitwa pod Kozienicami|bitwy pod Kozienicami]], ale w 1657 roku miasto zostało zniszczone przez siedmiogrodzkie wojska [[Jerzy II Rakoczy|Jerzego Rakoczego]]. [[Sejm walny (I Rzeczpospolita)|Sejm]] w 1658 roku wyznaczył [[powiat starodubowski|Starodubowianom]] Kozienice jako miejsce [[Sejmiki ziemskie|sejmików]]<ref>Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, tom IV: Ziemia smoleńska i województwo smoleńskie. XIV-XVIII wiek, redakcja: Andrzej Rachuba, opracowanie: Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrzej Haratym, przy współpracy: Andreja Macuka i Jaugiena Aniszczankis, Warszawa 2009, s. 18.</ref>. Ponownie miasto zostało zniszczone przez wojska szwedzkie w 1704 roku w trakcie [[III wojna północna|Wielkiej wojny północnej]].
[[Plik:POL Kozienice Poniatowski.jpg|thumb|220px|Popiersie króla [[Stanisław August Poniatowski|Stanisława Augusta Poniatowskiego]] przed [[Muzeum Regionalne w Kozienicach|muzeum w Kozienicach]]]]
W 1764 powstał tu skład [[sól kuchenna|soli]] dla całego powiatu radomskiego, a w 1779 miasto otrzymuje przywilej na 12 jarmarków rocznie<ref name=Siarczynski/>. W 1782 miasto o przeważnie drewnianej zabudowie zostaje zniszczone przez pożar i dzięki królowi odbudowane głównie jako murowane. W 1786 roku w miejscowości król [[Stanisław August Poniatowski|Stanisław Poniatowski]] założył Królewską Manufakturę Broni Palnej{{r|Kwas}}, która w latach 1784-1788 przekształcona została w [[Fabryka Broni w Kozienicach|Fabrykę Broni w Kozienicach]] będącą największą fabryką broni palnej w [[I Rzeczpospolita|Rzeczypospolitej]]{{r|Orlowski}}. Fabryka wytwarzała karabiny, pistolety oraz sztucery w tym pierwszy w historii seryjnie produkowany karabin polskiej konstrukcji tzw. [[sztucer kozienicki]]{{r|Kobielski}}{{r|Maciej}}. Miasto w okresie tym praktycznie od nowa lokowane zyskało murowaną zabudowę. Odbudową i przebudową miasta zajął się [[Stanisław August Poniatowski]] (według projektu [[Jan Kanty Fontana|Jana Fontany]]). W 1792 roku w czasie [[Wojna polsko-rosyjska (1792)|wojny polsko-rosyjskiej]] pod Kozienicami stało polskie wojsko pod dowództwem księcia [[Józef Poniatowski|Józefa Poniatowskiego]].
 
Bardzo ważnym wydarzeniem było utworzenie [[Powiat kozienicki|powiatu kozienickiego]] w 1867 r. Dzięki temu została wybudowana droga do [[Radom]]ia. Wzniesiono też koszary, przebudowano i rozbudowano pałac. Działała fabryka blachy, garbarnia, browar i młyny. W 1897 r. Kozienice zamieszkiwało 6391 osób, w tym 3764 [[Żydzi|Żydów]].
 
W czasie [[rozbiory Polski|rozbiorów]] w mieście stacjonował [[25 Smoleński Pułk Piechoty]], przeniesiony później do [[Woroneż]]a. W 1902 r. przyszedł w Kozienicach na świat [[Zygmunt Lederman-Lednicki]], znany skrzypek i dyrygent. W 1926 r. ukończył Warszawskie Konserwatorium Muzyczne. Był jednym z dyrygentów Polskiego Radia.
 
W 1940 Niemcy otworzyli w Kozienicach getto dla ludności żydowskiej<ref name="Pilichowski248">{{Cytuj książkę | nazwisko = Pilichowski | imię = Czesław | tytuł = Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | data = 1979 | strony = 248 | isbn = 83-01-00065-1}}</ref>. Początkowo mieszkało w nim ok. 5 tys. Żydów, jednak we wrześniu 1942 wskutek przesiedleń ludności żydowskiej z innych miejscowości (m.in. [[Magnuszew]]a, [[Sieciechów (województwo mazowieckie)|Sieciechowa]] i [[Głowaczów (województwo mazowieckie)|Głowaczowa]]) ich liczba wzrosła do ok. 13 tys<ref name="Pilichowski248"/>. W tym samym miesiącu getto zostało zlikwidowane, a jego mieszkańców wywieziono do [[Obóz zagłady w Treblince|obozu zagłady w Treblince]]<ref name="Pilichowski248"/>.
 
Podczas [[II wojna światowa|II wojny światowej]] działały w okolicach oddziały partyzanckie (gł. [[Bataliony Chłopskie]]).
 
W czasach Polski Ludowej powstały Zakłady Ceramiki Radiowej, Fabryka Mebli<ref>Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 {{ISBN|83-217-2329-2}} s. 159</ref>. Obecnie rozwój miasta związany jest z budową [[Elektrownia Kozienice|Elektrowni Kozienice]] i towarzyszących zakładów. Obecnie Kozienice przekształcają się z ośrodka przemysłowego w ośrodek rekreacyjno-sportowy.
 
== Gospodarka ==
1502

edycje