Carstwo Rosyjskie: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 20 bajtów ,  2 lata temu
m
Bot poprawia linkowanie wewnętrzne oraz inne drobne sprawy
m (Bot poprawia linkowanie wewnętrzne oraz inne drobne sprawy)
{{Historia Rosji}}
[[Plik:Kremlinpic4.jpg|thumb|200px|Iwan IV Groźny]]
[[Plik:Tushino.jpg|thumb|250px240px|[[Siergiej Wasilijewicz Iwanow]] ''W czasach smuty'']]
[[Plik:Surikov Pokoreniye Sibiri Yermakom.jpg|thumb|250px240px|''Kozacy pod wodzą Jermaka zdobywają Syberię''. Obraz pędzla [[Wasilij Surikow|Wasilija Surikowa]] namalowany w 1895]]
[[Plik:Peter de Grote.jpg|thumb|200px|Piotr I Wielki]]
'''Carstwo Moskiewskie'''<ref>http://www.czasopisma.pan.pl/Content/83470/mainfile.pdf</ref> ({{w języku|ru|''Русское царство''}}<ref>''Хорошкевич, А. Л.'' Символы русской государственности. -М. : Изд-во МГУ, 1993. 96 с. : ил., фот. {{ISBN|5-211-02521-0}}</ref><ref>''Костомаров Н. И.'' Русская история в жизнеописаниях ее главнейших деятелей. Olma Media Group, 2004 [http://books.google.ru/books?id=sWjzlWgadB0C&pg=PA340&dq=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%22&hl=ru&ei=o4T2TYbeDczLtAagkNCZCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CD0Q6AEwBTiCAQ#v=onepage&q=%22Русское%20царство%22&f=false]</ref><ref>Internetowa encyklopedia Krugoswiet [http://www.krugosvet.ru/node/42951?page=0,1#part-26]</ref><ref>Także ''Русское государство'', ''Российское царство'' i in.</ref>, ''Carstwo Rosyjskie'') – oficjalna nazwa [[Rosja|Rosji]] w latach 1547–1721. Carstwo Moskiewskie obejmowało tereny od wschodniej [[Europa|Europy]] poprzez północną część [[Azja|Azji]] po [[Ocean Spokojny]]. Pod względem powierzchniowym Carstwo Moskiewskie było największym państwem na kontynencie europejskim i jednym z największych na świecie. Carstwo było kontynuacją [[Wielkie Księstwo Moskiewskie|Wielkiego Księstwa Moskiewskiego]], istniejącego w latach 1263–1547. W 1547 roku odbyła się koronacja wielkiego księcia moskiewskiego [[Iwan IV Groźny|Iwana IV Groźnego]] na „cara Wszechrusi”, co dało początek Carstwu Moskiewskiemu. W 1721 roku Piotr I przyjął tytuł cesarza-imperatora, dając tym samym początek [[Imperium Rosyjskie]]mu. Carowie rosyjscy nadal jednak używali aż do ustanowienia w 1917 roku [[Republika Rosyjska|Republiki Rosyjskiej]] m.in. tytułów wielkich książąt włodzimierskich, moskiewskich, twerskich etc.
 
Po upadku [[Cesarstwo Bizantyńskie|Bizancjum]] i podboju [[Bałkany|Bałkanów]] oraz [[Kaukaz (kraina historycznaregion)|Kaukazu]] przez Turków Wielkie Księstwo Moskiewskie, a później Carstwo Moskiewskie stało się jedynym niepodległym państwem prawosławnym. Moskwa, jako spadkobierczyni Bizancjum aspirowała wówczas do roli stolicy świata prawosławnego, co wyrażono m.in. w [[Trzy Rzymy|teorii trzech Rzymów]]. W XVI wieku Moskwa przezwyciężyła całkowicie trwające od XI wieku rozdrobnienie feudalne Rusi. W 1591 roku zostało zniesione ostatnie księstwo udzielne na Rusi.
 
== Nazewnictwo ==
Zwierzchność wielkich książąt kijowskich i później włodzimierskich nad pozostałymi księstwami ruskimi była wyrażana m.in. za pomocą tytułu „wielki książę kijowski (i/lub) włodzimierski i wszystkiej Rusi”. Około 1305 roku pojawił się tytuł „wielki książę wszystkiej Rusi”, używany przez wielkich książąt włodzimierskich, twerskich i moskiewskich: [[Michał Twerski|Michała III Jarosławicza]], [[Iwan I Kalita|Iwana I Kalitę]], [[Siemion Dumny|Siemiona Dumnego]] i [[Wasyl I|Wasyla I Dymitrowicza]]. Około 1446 roku wprowadzono tytuł „hospodara wszystkiej Rusi” przysługujący wielkim książętom moskiewskim: [[Dymitr Szemiaka|Dymitrowi Szemiace]], [[Wasyl II Ślepy|Wasylowi II Ślepemu]], [[Iwan III Srogi|Iwanowi III Srogiemu]] i [[Wasyl III|Wasylowi III]].
 
Począwszy od XI wieku wobec wielkich książąt zaczęto na Rusi używać nieformalnego tytułu „[[Car|car”]], początkowo sporadycznie, a od czasów Iwana III Srogiego tytuł ten stosowany był już regularnie. Pod koniec XV wieku tytuł „car” pojawia się w stosunkach dyplomatycznych Moskwy z niektórymi krajami niemieckimi i zakonem krzyżackim w Inflantach<ref>''Лакиер А. Б.'' [http://books.google.com/books?id=VRIFAAAAYAAJ&pg=PA81 История титула государей России] // Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 56.  <abbr>СПб.</abbr>, 1847.  № 10—1210–12 С. 81—15681–156.</ref><ref>''Skrynnikow Rusłan G.'' Iwan III. Moskwa 2006, s. 187. {{ISBN|5170332637}}</ref>. Pierwszym władcą koronowanym na „cara wszytkiej Rusi” został w 1547 roku Iwan IV Groźny.
 
W 1503 roku, w rozejmie kończącym [[Wojna litewsko-moskiewska 1500-1503(1500–1503)|wojnę litewsko-moskiewską]], [[Wielkie Księstwo Litewskie]] uznało Iwana III Srogiego za „hospodara wszystkiej Rusi”, jednak [[Rzeczpospolita Obojga Narodów]] w okresie późniejszym nie uznawała tytułów ani cara ani cesarza Rosji. W nazewnictwie nadal używano nazwy Wielkie Księstwo Moskiewskie wobec całej Rosji. Uległo to zmianie na [[Sejm konwokacyjny (1764)|sejmie konwokacyjnym w 1764 roku]], gdy posłowie ustąpili pod naciskiem [[Katarzyna II Wielka|Katarzyny II]]<ref>{{Cytuj książkę|nazwisko=Davies|imię=Norman|tytuł=Boże igrzysko : historia Polski|data=2006|wydawca=„Znak”|miejsce=Kraków|strony=363|isbn=83-240-0654-0}}</ref>. W okresie rozbiorów Rosja wykorzystała uznanie tych tytułów jako pretekst, do składania żądań terytorialnych wobec ziem ruskich należących do Rzeczypospolitej.
 
== Historia Carstwa Ruskiego ==
Władza carów moskiewskich do XVII wieku była ograniczona przez przywileje bojarskie, [[sudiebnik]]i, [[Duma bojarska|Dumę bojarską]] i [[Sobór Ziemski]], a w kwestiach cerkiewnych dodatkowo przez [[Patriarcha Moskwy|patriarchę]] i [[Święty sobór|Święty Sobór]]. Rządy [[Iwan IV Groźny|Iwana Groźnego]] doprowadziły do znacznego osłabienia pozycji bojarskiej względem monarchy i umożliwiły w okresie późniejszym wprowadzenie władzy absolutnej. W 1550 roku pod naciskiem Iwana IV Groźnego wydano nowy [[Sudiebnik Iwana IV|''Sudiebnik'']]. Zmiany polegały na wyjęciu spod jurysdykcji urzędników dzieci bojarskich, stanowiących podporę władzy carskiej. Potomkowie bojarów moskiewskich mieli odtąd podlegać jedynie carowi, który sprawował nad nimi władzę sądowniczą. W 1555 r. Iwan IV przeprowadził gruntowną reformę systemu prawnego i usprawnił administrację państwa. Rządy Iwana IV, mimo wielu reform wewnętrznych, wyniszczyły kraj. Szczególną rolę odegrała wprowadzona dla złamania opozycji bojarskiej tzw. [[opricznina]] – spowodowała ona ruinę gospodarczą znacznych obszarów Rosji.
 
Iwan IV prowadził politykę ekspansji. Za jego panowania [[Rosja]] zdobyła [[Kazań]], [[Astrachań]] i zachodnią [[Syberia|Syberię]]. Doprowadzono też do nawiązania kontaktów handlowych z [[Anglia|Anglią]], [[Holandia|Holandią]] i innymi krajami zachodnioeuropejskimi. W 1552 zlikwidował [[Chanat Kazański]]. Uderzył też na państwo [[Kawalerowie mieczowi|Zakonu Kawalerów Mieczowych]] w [[Inflanty|Inflantach]] zdobywając w 1558 [[Tartu|Dorpat]] i [[Narwa (miasto)|Narwę]], rozpoczynając [[wojny inflanckie]]. Kontynuował ekspansję Rosji na wschodnie ziemie [[Wielkie Księstwo Litewskie|Wielkiego Księstwa Litewskiego]]. W czasie [[wojna litewsko-moskiewska 1558-1570(1558–1570)|wojny litewsko-moskiewskiej 1558-15701558–1570]] wojska moskiewskie zdobyły m.in. [[Połock]] (1563). W 1582 zawarł [[rozejm w Jamie Zapolskim]] z [[Władcy Polski|królem Polski]] [[Stefan Batory|Stefanem Batorym]], kończący [[wojnaWojna polsko-rosyjska 1577-1582(1577–1582)|wojnę o Inflanty]] toczoną z państwem polsko-litewskim.
 
=== Wielka smuta ===
{{osobny artykuł|Wielka smuta|Dymitriady}}
Po śmierci Iwana IV Groźnego carem Rosji został jego niepełnoletni syn [[Fiodor I]]. Formalnie rządy w jego imieniu sprawowała matka<ref>Andrzej Andrusiewicz, Dzieje Dymitriad 1602-1614, t. I, II, Warszawa 1990.</ref>, jednakże faktyczną władzę sprawował [[Borys Godunow]]<ref>Andrzej Andrusiewicz Dzieje Dymitriad rozdział I str 75.</ref>, który na [[Sobór Ziemski|Soborze Ziemskim]] został obrany carem. Po jego śmierci carem został [[Fiodor II Borysowicz]]<ref>Andrzej Andrusiewicz Dzieje Dymitriad rozdział I str 73.</ref>. Panował przez dwa miesiące. Został zamordowany razem z rodziną Godunowych przez agentów [[Dymitr Samozwaniec I|Dymitra Samozwańca I]], podającego się za cudownie ocalałego [[Dymitr Iwanowicz (1582-15911582–1591)|carewicza Dymitra]], syna [[Iwan IV Groźny|Iwana IV Groźnego]]. Pojawienie się Dymitra Samozwańca I w Rosji było możliwe dzięki wsparciu niektórych polskich magnatów, zakonu jezuitów i papieża, którzy zorganizowali jego wyprawę, zapewnili niezbędne środki i w znacznej mierze kierowali jego polityką<ref>Andrzej Andrusiewicz, Dzieje Wielkiej Smuty, Katowice 1999].</ref>. [[Dymitr Samozwaniec I]] panował w Moskwie przez rok, po czym zginął na skutek antypolskiego powstania wznieconego przez [[bojarzy|bojarów]]. Jego następcą został [[Wasyl IV Szujski]]. Na skutek kryzysu gospodarczego w Rosji doszło za jego panowania do wybuchu [[Powstanie Bołotnikowa|powstania]] chłopskiego [[Iwan Bołotnikow|Iwana Bołotnikowa]]<ref># Tomasz Bohun, Moskwa 1612, Wydawnictwo Bellona 2005 {{ISBN|83-11-10644-4}}.</ref>. Podczas rozruchów społecznych pojawił się [[Dymitr Samozwaniec II]], podający się za cudownie ocalonego [[Dymitr Samozwaniec I|Dymitra Samozwańca I]]. Jego zwolennicy zbrojnie wystąpili przeciwko carowi Szujskiemu. Spowodowało to podpisanie przez Szujskiego sojuszu ze [[Szwecja|Szwecją]] i zrzeczenie się praw do [[Inflanty|Inflant]]. W 1609 [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|roku Rzeczpospolita]] wypowiedziała [[wojnaWojna polsko-rosyjska 1609-1618(1609–1618)|wojnę Carstwu Ruskiemu]]. W dniu 4 lipca 1610 roku w [[bitwa pod Kłuszynem|bitwie pod Kłuszynem]] na drodze między Smoleńskiem a Moskwą, wojska polsko-litewskie hetmana [[Stanisław Żółkiewski|Stanisława Żółkiewskiego]] rozbiły znacznie liczniejszą rosyjsko-szwedzką armię cara Szujskiego, który schroniwszy się w Moskwie został przez bojarów zdetronizowany. W Moskwie została powołana przez bojarów władza tymczasowa, tzw. siemibojarzczina. W 1610 roku polsko-litewskie oddziały wkroczyły bez walki do [[Moskwa|Moskwy]], bojarzy moskiewscy wydali obalonego wcześniej Wasyla Szujskiego Żółkiewskiemu i zaproponowali koronę carską [[Władysław IV Waza|Władysławowi IV Wazie]] wraz z listą warunków, m.in. przyjęciem prawosławia. Hetman Żółkiewski zawarł w imieniu królewicza umowę z bojarami i zaprzysiągł warunki elekcji pod Moskwą w dniu 27 sierpnia 1610 roku. Niechęć Zygmunta III wobec przyjęcia przez syna prawosławia – co było jednym z moskiewskich warunków do objęcia tronu carskiego – przekreśliła plany powstania tzw. „unii troistej”, czyli polsko-litewsko-rosyjskiej. Pomimo wcześniejszej detronizacji, 29 października 1611 roku były car [[Wasyl IV Szujski|Wasyl Szujski]] oraz jego bracia, Iwan i Dymitr byli nadal więzieni i zmuszeni do złożenia [[Hołd Szujskich|homagium]], przysięgając na [[Zamek Królewski w Warszawie|Zamku Królewskim w Warszawie]] przed [[Król Polski|Królem Polski]] i [[Wielki Książę Litewski|Wielkim Księciem Litewskim]] Zygmuntem III Wazą, posłuszeństwo i nienaruszalność granicy polsko-rosyjskiej oraz poddanie się po wsze czasy władzy polskiego króla.
 
Wydarzenia te spowodowały nasilenie się antypolskiego powstania w Rosji i [[Bitwa pod Moskwą (1612)|zmuszenie wojsk polskich]] stacjonujących w Moskwie do kapitulacji. 8 grudnia idący z odsieczą król Zygmunt III Waza na wieść o poddaniu się oddziałów polsko-litewskich zawrócił swoje wojska.
 
W marcu 1613 r. [[Sobór Ziemski]] Carstwa Rosyjskiego, złożony z mieszczan, bojarów ruskich, duchowieństwa i chłopów, wybrał na cara kniazia [[Michał I Romanow|Michała Romanowa]] kończąc tym samym okres [[Wielka smuta|wielkiej smuty]]<ref>[[Richard Pipes]], Rosja carów, [[Warszawa]] 2006, str. 109-110</ref>. Panowanie Michała I Romanowa zapoczątkowało 304-letni okres panowania dynastii [[Romanowowie|Romanowów]]<ref>{{Cytuj|autor = Staffan Skott |tytuł = Romanowowie wczoraj i dziś |data = 1994 |isbn = 83-85272-27-5 |inni = Anna Węgleńska (tłum.) |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo „Polczek” |oclc = 749285980}}</ref>. Pod rządami Michała I Rosja zakończyła wojny ze [[Szwecja|Szwecją]] i wygrała [[wojnaWojna polsko-rosyjska 1609-1618(1609–1618)|wojnę moskiewską]], zachowując niepodległość na mocy [[rozejm w Dywilinie|rozejmu w Dywilinie]]. W 1632 na skutek bezkrólewia w Polsce car rosyjski ponownie rozpoczął [[wojnaWojna polsko-rosyjska 1632-1634(1632–1634)|wojnę]] z [[I Rzeczpospolita|Rzecząpospolitą]], która zakończona została [[pokój w Polanowie|„pokojem wieczystym” w Polanowie]].
 
=== Panowanie Aleksego I Romanowa ===
{{Osobny artykuł|Aleksy I Romanow}}
Panujący w latach 1645-1676 [[Aleksy I Romanow]] doprowadził do wprowadzenia ulg podatkowych dla [[bojarzy|bojarów]] i kupców. Pod jego panowaniem doszło do buntu solnego. W 1654 podpisano [[ugoda perejasławska|ugodę perejasławską]]. Stała się ona przyczyną kolejnej [[wojnaWojna polsko-rosyjska 1654-1667(1654–1667)|wojny polsko-rosyjskiej]], skutkiem której było zajęcie [[Smoleńsk]]a, obszaru [[Białoruś|Białorusi]] i części [[Litwa|Litwy]]. Po zawarciu z Polską w 1656 [[Rozejm w Niemieży|rozejmu]] Carstwo Ruskie rozpoczęło [[Wojnawojna rosyjsko-szwedzka (1656-1658)|wojnę ze Szwecją]], zakończoną w 1658. Następnie car Rosji wznowił wojnę z [[I Rzeczpospolita|Rzecząpospolitą]], zakończoną w 1667 podpisaniem [[rozejm andruszowski|rozejmu w Andruszowie]]. W latach 1668–1671 miały miejsce w Rosji liczne bunty i powstania chłopskie. Największy, pod przywództwem [[Stieńka Razin|Stiepana Razina]], miał charakter wojny chłopskiej.
 
=== Zaprowadzenie rządów absolutnych ===
312 475

edycji