Tyrol Południowy: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 24 bajty ,  2 lata temu
m
Bot poprawia linkowanie wewnętrzne oraz inne drobne sprawy
m (Bot poprawia linkowanie wewnętrzne oraz inne drobne sprawy)
[[Plik:Map of South Tyrol (de).png|thumb|300px|Mapa Tyrolu Południowego]]
[[Plik:Language distribution in South Tyrol, Italy 2001.png|thumb]]
 
'''Tyrol Południowy''' albo '''Górna Adyga''' (niem. ''Südtirol'', wł. ''Alto Adige'') – historyczna część [[Tyrol (region)|Tyrolu]] położona na południe od głównej grani Alp, zamieszkana przez ludność [[Tyrolczycy|tyrolską]], [[Włosi|włoską]] i [[Retoromanie|ladyńską]]. Najważniejszym miastem, a zarazem stolicą [[Bozen-Südtirol|prowincji]], jest [[Bolzano]].
 
== Historia ==
Do 1919 roku Tyrol Południowy stanowił część austriackiego kraju koronnego Tyrol. Na mocy [[Traktat pokojowyw z AustriąSaint-Germain-en-Laye (1919)|traktatu pokojowego]] w [[Saint-Germain-en-Laye|Saint-Germain]] został wcielony do Włoch wraz z Trydentem jako region [[Trydent-Górna Adyga]].
 
Po dojściu [[Benito Mussolini|Mussoliniego]] do władzy we Włoszech nastąpiła przymusowa italianizacja niemieckojęzycznej części Tyrolu Południowego, powodując głęboki konflikt polityczny i narodowościowy. Zabroniono używania języka niemieckiego, zmieniano oryginalne nazwy miejscowości i obiektów topograficznych na włoskie, rozwiązano administracyjnie niemieckojęzyczne organizacje kulturalne i zagarnięto ich majątek. Dochodziło nawet do ustalanych drogą administracyjną zmian oryginalnych nazwisk rodowitych mieszkańców na włoskie. Czynny opór rdzennej ludności spowodował surowe represje władz. Miejscowych urzędników i nauczycieli zwalniano, zatrudniając ludzi z innych rejonów Włoch, co spowodowało w 1925 roku powstanie podziemnego, niemieckojęzycznego szkolnictwa. Rozpoczęto wielką rozbudowę stolicy prowincji, [[Bolzano|Bozen]], które miało stać się nowym, włoskim Bolzano – w mieście osiedlono tysiące włoskich robotników<ref>{{Cytuj stronę | url = https://www.suedtirol.info/pl/oto-poludniowy-tyrol/ludzie/historia/tyrol-poludniowy-przechodzi-do-wloch | tytuł = Tyrol Południowy przechodzi do Włoch | opublikowany = suedtirol.info | język = pl | data dostępu = 2018-02-26}}</ref>.
Problem statusu niemieckojęzycznej ludności Tyrolu Południowego stał się przyczyną długotrwałego konfliktu austriacko-włoskiego, a miejscowa ludność uciekała się nawet do ataków terrorystycznych na przedstawicieli państwa włoskiego oraz włoskiej infrastruktury – niszczono linie wysokiego napięcia, koszary, pomniki, dworce kolejowe. Ich apogeum nastąpiło w 1961 roku – podczas jednej nocy zniszczono 37 masztów wysokiego napięcia, a w wyniku opóźnionego wybuchu jednego z zapalników zginął włoski robotnik. Członkowie organizacji terrorystycznych stanęli przed sądem, ale jednocześnie włoscy politycy przystąpili do sformułowania pakietu autonomicznego. Zatwierdzony w 1972 roku „Statut Autonomiczny Prowincji Bozen”, zwany [[Pakiet (statut autonomiczny)|Pakietem]], gwarantujący równouprawnienie języków niemieckiego i włoskiego w całej prowincji, dwujęzyczność (względnie trójjęzyczność z [[język ladyński|językiem ladyńskim]]) napisów w miejscach publicznych, nauczanie w szkołach w języku niemieckim, tworzenie niemieckojęzycznych organizacji kulturalnych, rozwiązał w znacznym stopniu narodowościowe i polityczne problemy Południowego Tyrolu. Do tej pory jednak kontrowersje budzą sztuczne, włoskie nazwy wielu miejscowości z czasów faszystowskich oraz tzw. Pomnik Zwycięstwa w Bozen, gloryfikujący Mussoliniego i jego politykę<ref>{{Cytuj stronę | url = https://www.suedtirol.info/pl/oto-poludniowy-tyrol/ludzie/historia/mniejszosc-wywalcza-swoje-prawa | tytuł = Mniejszość wywalcza swoje prawa | opublikowany = suedtirol.info | język = pl | data dostępu = 2018-02-26}}</ref>.
 
Obecnie ze względu na duży ruch turystyczny oraz wysoko rozwinięty poziom rolnictwa (głównie sadownictwo i uprawa winnej latorośli) Tyrol Południowy jest jedną z najbogatszych części Włoch. Wraz z prowincją [[TrentinoTrydent (prowincja)|Trydent]] (ze stolicą w [[Trydent|Trydencie]]) tworzy region [[Trydent-Górna Adyga]] (niem. ''Trentino-Südtirol'', wł. ''Trentino-Alto Adige'').
 
== Przypisy ==
312 457

edycji