Commentariorum de Republica emendanda libri quinque: Różnice pomiędzy wersjami

duża przebudowa / to nie jest dobra zmiana /
(→‎Linki zewnętrzne: dodany link do e-publikacji Biblioteki Narodowej zawierającą opis IV księgi pierwodruku)
(duża przebudowa / to nie jest dobra zmiana /)
[[Plik:CommentariorumAFMoreuij.jpg|thumb|240px|Strona tytułowa '''''pierwszego wydania'''''. [[Drukarnia Łazarzowa|Drukarnia Łazarza Andrysowicza]] 1551 Kraków. Egzemplarz z prywatnej biblioteki króla [[Zygmunt II August|Zygmunta Augusta]] (MONUMENT) przechowywany w skarbcu zbiorów specjalnych [[Biblioteka Jagiellońska|Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego]] w [[Kraków|Krakowie]]. Wpisany na listę [[Pamięć Świata]] ''[[UNESCO]]''. ]]
 
[[Plik:CommentariorumAFMoreuijIMG-REP-EM-AUT.jpg|thumb|240px|StronaAutograf tytułowalistu pierwszego[[Andrzej wydania.Frycz DrukarniaModrzewski|Andrzeja ŁazarzowaFrycza KrakówModrzewskiego]] do króla [[Zygmunt II August|Zygmunta Augusta]] (data dzienna; ante quam 31 1551VII). EgzemplarzOprawiony wraz z prywatnejpierwodrukiem bibliotekikrólewskim. królaOddział ZymuntaZbiorów AugustaSpecjalnych przechowywany- w[[Biblioteka biblioteceJagiellońska|Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego]] w [[Kraków|Krakowie]]. Wpisany na listę [[Pamięć Świata]] ''[[UNESCO]]''. ]]
 
[[Plik:CommDRepEm1551drz.png|thumb|240px| COMMENTARIORVM DE REP. EMENDANDA LIBRI Quinque 1551. Karta [ alfa ] 8 verso, drzeworyt: na tarczy herbowej ukoronowany Orzeł z głową zwróconą w prawo, tarcza zwieńczona dużą koroną królewską. Oddział Zbiorów Specjalnych - [[Biblioteka Jagiellońska|Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego]] w [[Kraków|Krakowie]]. Wpisany na listę [[Pamięć Świata]] ''[[UNESCO]]''. ]]
[[Plik:O naprawie Rzeczypospolitej.jpg|thumb|240px|Strona tytułowa drugiego wydania, oficyna Jana Oporina Bazylea 1554.]]
 
[[Plik:And-Fri-Modr1.jpg|thumb|240px| Dodatkowa ostatnia strona pierwszego wydania De Republica Emendanda nosząca datę 26 czerwca 1551 (die 26. Mensis Iunij. Anno MDLI. CRACOVIA.) zawierająca wyjaśnienie, że „dziwne losy przeszkodziły” w opublikowaniu wszystkich ksiąg. Oddział Zbiorów Specjalnych - [[Biblioteka Jagiellońska|Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego]] w [[Kraków|Krakowie]]. Wpisany na listę [[Pamięć Świata]] ''[[UNESCO]]''.]]
[[Plik:PL Modrzewski-O naprawie Rzeczypospolitej 001.jpg|thumb|240px|Strona tytułowa wydania polskiego w przekładzie Cypriana Bazylika 1914.]]
 
[[Plik:AFMCdRE-BN1.png|thumb|240px| Rękopiśmienna kopia (XVIII wiek lub później) strony tytułowej pierwodruku De Republica Emendanda, jedynego egzemplarza w zbiorach [[Biblioteka Narodowa (Warszawa)|Biblioteki Narodowej]] w [[Warszawa|Warszawie]]. Oryginał uległ zniszczeniu lub został usunięty w celu ukrycia księgi przed konfiskatą.]]
 
[[Plik:AFM-BN2.png|thumb|240px| Strona trzecia jedynego zachowanego w zbiorach [[Biblioteka Narodowa (Warszawa)|Biblioteki Narodowej]] w [[Warszawa|Warszawie]] pierwodruku. Naprawy wykonywane w XVIII wieku. Znajdujące się w tym miejscu wpisy własnościowe również świadczą o tym iż już wtedy brakowało strony tytułowej. Fatalny stan tego egzemplarza posiada jednak swoją wartość historyczną, gdyż ukazuje trudną drogę jaką dzieło [[Andrzej Frycz Modrzewski|Modrzewskiego]] przechodziło na przestrzeni wieków.]]
 
[[Plik:DeEcclesia1551.png|thumb|240px| ''ANDREÆ FRICII MODREVII LIBER DE ECCLESIA'' (O Kościele) z drukarni [[Drukarnia Łazarzowa|Łazarzowej]]. [[Kraków]] 1551. Egzemplarz ze zbiorów krzeszowickich zakupiony w 1870 roku przez [[Adam Józef Potocki|hr. Adama Potockiego]] wraz z kolekcją [[ Antoni Zygmunt Helcel|prof. Antoniego Helcla]]. [[Biblioteka Narodowa (Warszawa)|Biblioteka Narodowa]] w [[Warszawa|Warszawie]].]]
 
[[Plik:DeRepEm-OSS.png|thumb|240px|Strona tytułowa drugiego wydania [[Łacina|łacińskiego]], a pierwszego pełnego, zawierającego wszystkie pięć ksiąg. Oficyna [[Johannes Oporinus|Jana Oporina]] 1554 [[Bazylea]]. [[Zakład Narodowy im. Ossolińskich]] we [[Wrocław|Wrocławiu]].]]
 
[[Plik:AnFriModr-1559.png|thumb|240px|Strona tytułowa wydania czwartego, trzeciego [[Łacina|łacińskiego]], uzupełnionego. Do połowy XX wieku najpełniejsze istniejące. Nakładem oficyny [[Johannes Oporinus|Jana Oporina]] 1559 [[Bazylea]]. [[Biblioteka Narodowa (Warszawa)|Biblioteka Narodowa]] w [[Warszawa|Warszawie]].]]
 
[[Plik:AFM-CFC1577.png|thumb|240px|Strona tytułowa pierwszego polskiego wydania w przekładzie [[Cyprian Bazylik|Cypriana Bazylika]]. ''Andrzeja Fricza Modrzewskiego O poprawie Rzeczypospolitej księgi czwore ''(bez księgi ''O Kościele''). Drukarnia Jana Karcana w [[Łosk|Łosku]] 1577. [[Biblioteka Książąt Czartoryskich]] w [[Kraków|Krakowie]].]]
{{Wikiźródła|O poprawie Rzeczypospolitej}}
 
== Przyczynek ==
'''''O naprawie Rzeczypospolitej''''', właśc. '''''Commentariorum de Republica emendanda libri quinque''''' ({{w języku|pl|Rozważań o poprawie Rzeczypospolitej ksiąg pięć}}) – traktat [[Andrzej Frycz Modrzewski|Andrzeja Frycza Modrzewskiego]] wydany w 1551 w Krakowie, w [[Drukarnia Łazarzowa|Drukarni Łazarzowej]]. ''Rozważania'' sytuują się w obrębie [[renesans]]owych [[pismo emendacyjne|pism emendacyjnych]]{{r|"s. 64"}}. Celem tego typu tekstów było przeanalizowanie aktualnej sytuacji, np. w państwie lub w [[Kościół katolicki|Kościele]], a następnie określenie sposobu jej poprawy; w 1557 papież [[Paweł IV (papież)|Paweł IV]] wpisał traktat na ''[[Indeks ksiąg zakazanych]]''.
 
Urodzony w roku 1503 w Wolborzu ukończył w 1523 [[Andrzej Frycz Modrzewski]] ukończył studia [[Filozofia|filozoficzne]] i [[Teologia|teologiczne]] w
[[Akademia Krakowska|Akademii Krakowskiej]]. Ponadto studiował na [[Uniwersytet Marcina Lutra w Halle i Wittenberdze|uniwersytecie w Wittenberdze]] w celu źródłowego poznania
problemów i narastających w kraju kontrowersji religijnych. W 1523 rozpoczyna działalność polityczno-państwową, społeczną i religijną. Sprzyjało to licznym podróżom zagranicznym do [[Królestwo Francji (987–1791)|Francji]], [[Szwajcaria|Szwajcarii]], [[Belgia|Belgii]] i [[Święte Cesarstwo Rzymskie|Niemiec]]. Około 1540 wraca do [[I Rzeczpospolita|Polski]] i tu rozpoczyna ożywioną działalność literacką. Jest to okres wewnętrznych reform państwowych, wykorzystuje ten czas pogłębienie studiów i pracę pisarską. Wszystkie jego kontakty z książką i ludźmi układane są pod kątem dostarczenia społeczeństwu jakiegoś syntetycznego dzieła mającego wnieść ład w całokształt życia. Prawdopodobnie już wtedy zaczął pisać swoje główne dzieło ''"De Republica emendanda"''. Od 1547 rozszerza swoją działalność polityczną i kościelno-reformatorską. Odbywa wielorakie podróże zagraniczne jako poseł do cesarza [[Karol V Habsburg|Karola V]], do księcia [[Albrecht Hohenzollern (1490–1568)|Albrechta]] oraz jako sekretarz towarzyszy biskupowi [[Stanisław Hozjusz|Hozjuszowi]] m.in w poselstwie do króla [[Ferdynand I Habsburg|Ferdynanda]] w [[Praga|Pradze]].<ref name=spolockie >{{Cytuj książkę | autor = ks. Czesław Rychlicki | tytuł = STUDIA PŁOCKIE TOM XI| wydawca = Płocki Instytut Wydawniczy | miejsce = Płock | rok = 1983| strony = 55-56, ISSN: 0137-4362}}</ref>
 
Nie było dzieło ''O naprawie Rzeczypospolitej'' pierwszą publikacją [[Andrzej Frycz Modrzewski|Modrzewskiego]], było raczej zwieńczeniem poprzednich ich rozwinięciem i uzupełnieniem. Skutkiem przemyśleń nad opiniami największych umysłów starożytnych, przebytych studiów, podróży, wymiany poglądów z największymi umysłami swoich czasów. Znajdujący się w tytule czasownik emendare oznaczał polepszenie, udoskonalenie istniejącego stanu rzeczy, a w tym wypadku ustroju, praw i urządzenia [[I Rzeczpospolita|Rzeczypospolitej]].
Wbrew tytułowi pierwsze wydanie traktatu, które ukazało się w Krakowie w [[Drukarnia Łazarzowa|Drukarni Łazarzowej]], objęło jedynie trzy księgi, tj. ''De moribus'' (''O obyczajach''), ''De legibus'' (''O prawie'') i ''De bello'' (''O wojnie''), ponieważ wskutek działalności [[cenzura|cenzury]] [[Kościół katolicki|Kościoła katolickiego]]<ref name=Ziomek1977>{{Cytuj książkę | autor =Jerzy Ziomek | tytuł =Renesans | wydawca =Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk; Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce =Warszawa| rok =1977| strony =184–185}}</ref>, której obowiązki pełniła [[Akademia Krakowska]]{{r|Ziomek1977}}, księgi ''De ecclesia'' (''O Kościele'') i ''De schola'' (''O szkole'') zostały skonfiskowane a następnie zniszczone z osobistego polecenia bpa [[Stanisław Hozjusz|Stanisława Hozjusza]]{{r|Ziomek1977}}. Ocenzurowaniu uległ także fragment dotyczący krytyki zwierzchnictwa papieskiego nad Polską, cyt. ''Papieże...podstawiając wszystkim nogi do całowania, każą wypełniać swoje rozkazy i polecenia, jakby one pochodziły z tajemnych planów bożych...i zapomniawszy o tym, że są tylko ludźmi, pragną, by im przyznawano tytuły i cześć niemal boską''<ref name=autonazwa1>Praca zbiorowa, "Dzieje Polski a współczesność", Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1966, s. 69</ref>.
 
Na ostatniej stronie, noszącej datę 25 czerwca 1551, Modrzewski zamieścił wyjaśnienie, że „dziwne losy przeszkodziły” w opublikowaniu wszystkich ksiąg{{r|"s. 177"}}.
 
Dzieło w całości zostało wydane dopiero trzy lata później (w 1554) w [[Bazylea|Bazylei]] w drukarni [[Johannes Oporinus|Johannesa Oporinusa]]. W 1559 ukazało się w tej samej oficynie wznowienie ''Rozważań'' o tytule ''De Republica emendanda libri quinque, recogniti at aucti''. Zawierało dodane przez autora polemiki i uzupełnienia zatytułowane ''Defensio'' (''Obrona''), a także: ''Appendix librorum De emendanda Republica'' (''Przydatek do ksiąg O poprawie Rzeczypospolitej''), ''De Ecclesia liber secundus'' (''O Kościele księga druga'') i kilka listów{{r|"s. 178"}}.
 
== Pierwodruk z drukarni Łazarzowej ==
Na język polski po raz pierwszy traktat przełożył [[Cyprian Bazylik]]. Pod tytułem ''O naprawie Rzeczypospolitej'' ukazał się w [[Łosk]]u w 1577 roku (już po śmierci Modrzewskiego), jednak z pominięciem księgi ''O Kościele''. Był to jedyny polski przekład aż do 1953 roku{{r|"s. 178"}}.
 
'''''O naprawie Rzeczypospolitej''''', pierwotny tytuł: '''''"COMMENTARIORVM DE REP. EMENDANDA LIBRI Quin[que], ANDREÆ FRICII Modreuii, ad REGEM, Senatum, Pontifices, Presbyteros, Equites, Populum[que] Poloni[æ] Ac reliqu[æ] Sarmati[æ]. LIBER PRIMVS De Moribus, Secundus De Legibus, Tertius De Bello, Quartus De Ecclesia, Quintus De Schola."''''' ({{w języku|pl|Rozważań o poprawie Rzeczypospolitej ksiąg pięć...}}) – traktat [[Andrzej Frycz Modrzewski|Andrzeja Frycza Modrzewskiego]] wydany w 1551 w [[Kraków|Krakowie]], w [[Drukarnia Łazarzowa|Drukarni Łazarza Andrysowicza]] ''''' CRACOVIÆ, Lazarus Andre[æ] excudebat Mense Aprili, 1551''''' uznawany za '''''największe dzieło polityczne epoki'''''. Opis fizyczny: [12], CLxxix, [1] k., sygn. [alfa]8, [beta]4, A-Y8, Z4 : herb drzewor. ; 8°; Estr. XV-XVIII, 22, 487.
''Rozważania'' są zbiorem osobistych refleksji i rozważań na temat państwa: od zagadnień związanych z jego funkcjonowaniem, poprzez sprawy moralno-obyczajowe, a na sprawach kościelnych, prawnych i edukacyjnych kończąc. Autor wykorzystał m.in. osobiste doświadczenia i obserwacje poczynione podczas przebywania w kancelariach prymasa i biskupa{{r|"s. 63"}}. Według Frycza państwo powinno być oparte na sprawiedliwym prawie i wydawanych na jego podstawie sprawiedliwych sądach. Pozycja króla powinna zostać umocniona, ale on sam musi być jednocześnie podporządkowany prawu. Autor stworzył wizję idealnej Rzeczypospolitej, w której poziom moralny obywateli, a w szczególności władzy (senatorów, posłów, króla i Kościoła) warunkuje porządek prawny zarówno w czasie pokoju, jak i wojny. Nie była to uniwersalna [[utopia]], tylko najlepszy według Modrzewskiego model konkretnego państwa{{r|"s. 179"}}. ''Rozważania'' oparte są przy tym na myśli wielu starożytnych i współczesnych mu filozofów (m.in. [[Arystoteles]]a, [[Platon]]a, [[Cyceron]]a, [[Erazm z Rotterdamu|Erazma z Rotterdamu]]), a także na koncepcjach [[Augustyn z Hippony|św. Augustyna]] oraz naukach płynących bezpośrednio z [[Biblia|Biblii]]{{r|"s. 63"}}.
 
Wbrew tytułowi pierwsze wydanie traktatu (1551), które ukazało się w [[Kraków|Krakowie]] w [[Drukarnia Łazarzowa|Drukarni Łazarzowej]], zawierało jedynie trzy księgi, tj. ''De moribus'' (''O obyczajach''), ''De legibus'' (''O prawie'') i ''De bello'' (''O wojnie'').
''O naprawie Rzeczypospolitej'' należy do pism emendacyjnych, które wyrastają z tradycji [[retoryka|retorycznej]]. W tekstach takich można wyróżnić fragmenty chwalące dobre obyczaje (dominuje wówczas mowa pochwalna – ''genus demonstrativum''), ganiące wszelkie negatywne cechy życia społecznego i politycznego (nasila się wtedy mowa sądowa – ''genus iudicale''), a w tych partiach tekstu, w których autor proponuje gotowe rozwiązania mające na celu poprawę sytuacji występuje mowa doradcza (''genus deliberativum''). Jako że Andrzej Frycz Modrzewski był wykształconym retorem, więc posługiwał się świadomie także trzema stylami wypowiedzi: od wysokiego i wzniosłego stylu do niskiego stylu gawędy. W swoim dziele nie unikał osobistych komentarzy o zabarwieniu [[satyra|satyrycznym]] i [[ironia|ironicznym]]{{r|"s. 64"}}.
Wskutek działalności [[cenzura|cenzury]] [[Kościół katolicki|Kościoła katolickiego]],<ref name=Ziomek1977>{{Cytuj książkę | autor =Jerzy Ziomek | tytuł =Renesans | wydawca =Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk; Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce =Warszawa| rok =1977| strony =184–185}}</ref> której obowiązki pełniła [[Akademia Krakowska]],{{r|Ziomek1977}} wydrukowane już księgi ''De ecclesia'' (''O Kościele'') i ''De schola'' (''O szkole'') zostały skonfiskowane a następnie zniszczone z osobistego polecenia [[Sekretarz królewski|sekretarza królewskiego]] biskupa [[Stanisław Hozjusz|Stanisława Hozjusza]].{{r|Ziomek1977}}
Pierwsza edycja ukazała się z dodatkową kartą na ostatniej stronie, noszącą datę 26 czerwca 1551. [[Andrzej Frycz Modrzewski|Modrzewski]] zamieścił wyjaśnienie, iż „dziwne losy przeszkodziły” w opublikowaniu wszystkich ksiąg.{{r|"s. 177"}} Do czasów współczesnych przetrwały jedynie trzy egzemplarze pierwodruku [[Drukarnia Łazarzowa|Łazarzowego]] 1551 zawierające różne fragmenty ''De ecclesia'' (''O Kościele''). Egzemplarz [[Uniwersytet Wrocławski|Uniwersytetu Wrocławskiego]] zawiera 32 karty, [[Biblioteka Jagiellońska|Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego]] posiada jedynie 8 kart, natomiast [[Biblioteka Narodowa (Warszawa)|Biblioteka Narodowa]] w [[Warszawa|Warszawie]] posiada 27 kart.<ref name=eAlbum >{{Cytuj książkę | autor = Halina Tchórzewska-Kabata, Maciej Dąbrowski | tytuł = eAlbum Nad Złoto Droższe | wydawca = Biblioteka Narodowa | miejsce = w Warszawie | rok = 2000| strony = 36}}</ref> Nigdy nie były one częścią pierwodruku a zachowały się prawdopodobnie jako fragmenty poglądowe XVI wiecznych dostojników kościoła lub jako własność samego [[Andrzej Frycz Modrzewski|autora]]. Opis fizyczny: [36] k., sygn. A-I4 ; 8° ; Estr. XV-XVIII nie notuje; BN XVI 0.763, BUWr XVI, 1235, BJ Pol., 1635.
 
Traktat czytany był w całej ówczesnej Europie; wydano następujące przekłady: na język niemiecki (''Von Verbesserung des gemeinen Nütz'', wydany w Bazylei w 1557 roku), francuski (na temat tego tłumaczenia nie zachowały się żadne informacje), hiszpański i rosyjski (dwukrotnie w XVII wieku){{r|"s. 178"}}.
 
Przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej egzemplarz (Kraków 1551) traktatu ''O poprawie Rzeczypospolitej'' został wpisany na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata. Uroczystość wręczenia certyfikatu wpisu starodruku na listę odbyła się 4 listopada 2016r. w Pałacu Prezydenckim w Warszawie.
 
== Stare druki bazylejskie ==
Od czasu drugiej wojny światowej jedynie dwa egzemplarze (Krakow 1551 oraz Bazylea 1554) znalazły się w handlu antykwarycznym. Wydanie z 1554 zostało sprzedane w Krakowie na specjalnie zorganizowanej aukcji na której licytowano tylko tę jedną pozycję. Po raz pierwszy w historii polskiego rynku aukcyjnego zdarzyło się aby nabywca zaoferował limit otwarty przebijając wszystkie zgłoszone oferty bez względu na cenę.
 
Trzy lata później (w 1554) w [[Bazylea|Bazylei]] w drukarni [[Johannes Oporinus|Johannesa Oporinusa]] ukazał się kompletny traktat '''''"ANDREÆ FRICII Modreuij Commentariorum de Republica emendanda Libri quinque [...] "''''' zawierający wszystkie pięć ksiąg, tj. łącznie z księgą o kościele i o szkole, oraz najbardziej atakowaną apologją, czyli obroną ustępów w księdze o kościele. Dzieło to przyjęto z entuzjazmem przez zwolenników reformacji w [[Austria|Austrii]], [[Niemcy|Niemczech]] i [[Włochy|Włoszech]]. Edycji tej towarzyszył skandal związany z próbą nieudanego wykradnięcia rękopisu.<ref name=marszk >{{Cytuj książkę | autor = Joanna Marszk | tytuł = Zagadnienie praw i wolności w dziele Andrzeja Frycza Modrzewskiego De Republica emendanda libri quinque | wydawca = Rocznik Filozoficzny Ignatianum | miejsce = w Warszawie |rok = 2015 | strony = 64-85}}</ref> Opis fizyczny: 388 s. [5] k., sygn. a -y4, z6, A - Z4, Aa-Bb4, Cc6 : [1] il. ; 2°; Estr. XV-XVIII, 22, 487-488.
W październiku 2004 roku dom aukcyjny z Warszawy wystawił na licytację uważany do tej pory za zaginiony "Kodeks Czochrona". Jest to doskonale zachowany kompletny pierwodruk pochodzący z XIX wiecznej kolekcji Wincentego Chrzanowskiego z Moroczyna. Egzemplarz ten był w XVIII wieku własnością profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego [[Sebastian Jan Kanty Czochron|Sebastiana Czochrona]] który oparł na nim swoje życiowe dzieło „O wymiarze sprawiedliwości kryminalnej”. Wylicytowano wówczas blisko dwukrotność ceny wywoławczej. Niestety żadna z instytucji publicznych nie przystąpiła do licytacji, nie skorzystano również z prawa pierwokupu czego wynikiem starodruk trafił w ręce prywatne.
 
W 1553 roku [[Sejm walny I Rzeczypospolitej|sejm]] [[I Rzeczpospolita|Rzeczypospolitej]] wyznaczył poselstwo na III fazę [[Sobór trydencki|Soboru Trydenckiego]] w składzie biskupa [[Jan Drohojowski (biskup włocławski)| Jana Drohojewskiego]], biskupa [[Jakub Uchański|Jakuba Uchańskiego]] oraz kasztelana [[Stanisław Gabriel Tęczyński|Stanisława Tęczyńskiego]]. Król [[Zygmunt II August|Zygmunt August]] ze swego ramienia dodał im w charakterze [[Sekretarz królewski|sekretarza]] [[Andrzej Frycz Modrzewski|Andrzeja Frycza Modrzewskiego]]. Miał wówczas [[Andrzej Frycz Modrzewski|Modrzewski]] przedstawić [[Paweł IV (papież)|papieżowi]] tezy zawarte w księdze ''O Kościele''. Sobór jednak ani w tym ani następnych latach się nie odbył a papież [[Paweł IV (papież)|Paweł IV]] wpisał w krótce (1557r.) dzieło [[Andrzej Frycz Modrzewski|Modrzewskiego]] na ''[[Indeks ksiąg zakazanych]]'' dodając nazwisko [[Andrzej Frycz Modrzewski|Frycza]] w spisie heretyków.<ref name=ewende> {{Cytuj książkę | autor = Przypisy wydawcy | tytuł = Andrzeja Frycza Modrzewskiego O naprawie Rzeczypospolitej | wydawca = Drukiem E.Wende i S-ka | rok = 1914 | miejsce = w Warszawie | strony = s3-5}} </ref>
 
Rozczarowany decyzją [[Paweł IV (papież)|papieża]], uzupełnia [[Andrzej Frycz Modrzewski| Frycz Modrzewski]] swoje dzieło o pisma teologiczne i polityczne ''Defensio'' (''Obrona''), a także: ''Appendix librorum De emendanda Republica'' (''Przydatek do ksiąg O poprawie Rzeczypospolitej''), ''De Ecclesia liber secundus'' (''O Kościele księga druga'') i kilka listów, wydaje całość w 1559 również w oficynie [[Johannes Oporinus|Oporina]] tym razem jako 3 tomowe wznowienie ''Rozważań'' o tytule''''' "ANDREÆ FRICII Modreuij de Republica emendanda libri quinque, recogniti & aucti [...] "'''''.
W tomie I (od str. 1 do 392) mieści się całkowite w pięciu księgach trzecie wydanie De Republica Emendanda. ([ante 31] VIII) 1559.{{r|"s. 178"}} Powstaje najpełniejsze wydanie i to najbardziej znienawidzone przez wrogów postępu. Opis fizyczny: 666 s., [2] k., s. 667-807, [1] s., [30] k. ; 2º; Estr. XV-XVIII, 22, 488-489.
 
 
 
== Przekłady ==
 
Po ukazaniu się oryginału pojawiają się przekłady: [[Język niemiecki]] przez Wolfganga Wyssenburga („Von Verbesserung des Gemeinen Nutz Fünff Bücher Andree Fritij Modreuij Königlicher Maiestet zu Polen Secretarij ”) nakładem Niclausa Brylingera w [[Bazylea|Bazylei]] 1557; przekład ten zawiera, podobnie jak oryginalne [[Łacina|łacińskie]] wydanie krakowskie z r. 1551, wbrew tytułowi, tylko trzy księgi. [[Język francuski|Francuski]], o którym [[Andrzej Frycz Modrzewski|Frycz]] wspomina dwukrotnie a mianowicie w trzeciej ''Sylwie'' i w ''Narratio simplex rei novae''; jednak do czasów współczesnych nie zachował się ani jeden egzemplarz. [[Język hiszpański]] przełożył Jan Justinianus na zlecenie cesarza [[Maksymilian II Habsburg| Maksymiliana II]], który zachował się w rękopisie przechowywanym w [[Austriacka Biblioteka Narodowa|Bibliotece Wiedeńskiej]]. Zawiera tylko przekład księgi o wojnie.<ref name=knapinski>{{Cytuj książkę | autor = Władysław Knapiński | tytuł = Andrzej Frycz Modrzewski pisarz XVI wieku jako teolog; | wydawca = Drukarnia F. Czerwieńskiego i S. Niemiry | miejsce = Warszawa| rok = 1881 | strony = 14}}</ref> Znane są także dwa przekłady na [[język rosyjski]] z XVII wieku.
 
Na [[Język polski|język polski]] po raz pierwszy traktat przełożył gorliwy innowierca [[Cyprian Bazylik]]. Pod tytułem''''' "Andrzeja Fricza Modrzewskiego O poprawie Rzeczypospolitej księgi czwore (...) " ''''' ukazał się w [[Łosk]]u w 1577 roku (już po śmierci Modrzewskiego) nakładem Mikołaja Dorohostajskiego, wojewody połockiego, w drukarni Jana Karcana z [[Wieliczka|Wieliczki]]. Edycja ta nie zawierała księgi ''O Kościele''. Opis fizyczny: [6], 144 k., sygn. [*]⁶, A-Z⁶, a⁶ ; 2°.
 
 
 
== Wydanie współczesne ==
 
PIERWSZE PEŁNE i JEDYNE jak dotąd w [[Język polski|języku polskim]] wydanie wszystkich dzieł [[Andrzej Frycz Modrzewski|Andrzeja Frycza Modrzewskiego]] ukazało się w latach 50-tych nakładem [[Państwowy Instytut Wydawniczy|Państwowego Instytutu Wydawniczego]] w [[Warszawa|Warszawie]], w opracowaniu Komitetu Redakcyjnego Dzieł Modrzewskiego pod przewodnictwem prof. [[Stefan Żółkiewski|Stefana Żółkiewskiego]].
* Tom pierwszy: ''O poprawie Rzeczypospolitej'' - pierwsze pełne polskie wydanie (676 s., 1953)
* Tom drugi: ''Mowy'' (230 s.,1954)
* Tom trzeci: ''O Kościele księga druga'' (430 s., 1957)
* Tom czwarty: ''Pisma 1560 – 1562'' (370 s., 1957)
* Tom piąty: ''Sylwy'' (312 s., 1959)
Dołączono wówczas socjalistyczne i antyklerykalne komentarze prof. [[Łukasz Kurdybacha|Łukasza Kurdybachy]] i taki wydźwięk miała ówczesna publikacja, jednak samo tłumaczenie jest w pełni wartościowe i poprawne. Równolegle wydano wszystkie dzieła w języku łacińskim (wymiar bloku: 25cm.; nakład: ~2000 egz; Całość w 6 vol; 5 tomów + indeks).
 
 
 
== O naprawie Rzeczypospolitej na tle historycznym ==
Szesnastowieczna wielokulturowa [[I Rzeczpospolita|Rzeczypospolita]] po zjednoczeniu z państwem [[Wielkie Księstwo Litewskie|Litewskim]] była jednym z najpotężniejszych państw [[Europa|Europy]]. Swym zasięgiem sięgając daleko na wschód obejmowała blisko 1,000,000 km². Pod rządami [[Jagiellonowie|Jagiellonów]] przechodziła swój [[Złoty wiek Polski|złoty wiek]]. Złamanie potęgi [[Zakon krzyżacki|krzyżackiej]] pod [[Bitwa pod Grunwaldem|Grunwaldem (1410)]] oraz wyjątkowo udane rządy [[Kazimierz Jagiellończyk|Kazimierza Jagiellończyka]] (1427-1492) spowodowały spokój wewnętrzny oraz możliwość bogacenia się wszystkich obywateli a w szczególności szlachty i magnaterii. Szczęśliwie omijały [[I Rzeczpospolita|Rzeczypospolitą]] częste w Europie zachodniej epidemie i wojny religijne. Doskonałe warunki gospodarcze oraz mądra polityka wewnętrzna sprawiły rozwój miast i wsi. Napływ złota z całej [[Europa|Europy]] w zamian za eksportowane z [[Gdańsk|Gdańska]] produkty rolne napędzał rozwój kraju. Dynastia [[Jagiellonowie|Jagiellońska]] panowała na większą częścią Europy wschodniej. Bogactwo obywateli było tak wielkie iż nawet średnia szlachta mogła sobie pozwolić na kształcenie dzieci w najlepszych zagranicznych uniwersytetach. Rozkwitała kultura i sztuka, w tym czasie powstawała polskojęzyczna literatura. W takich warunkach w roku 1503 przyszedł na świat [[Andrzej Frycz Modrzewski]]. Gruntownie wykształcony, odbywszy szereg podróży dostrzega słabości państwa i zagrożenia. Szczególnym piętnem odbija się na nim niesprawiedliwość w karaniu mężobójców. Przewrotnością losu w ten sposób zginie później jego jedyny syn. Pisze w roku 1543 [[Lascius, sive de poena homicidii]] (Łaski, czyli o karze za mężobójstwo) a w 1545 [[Oratio Philalethis peripatetici]] ( Prawo do nabywania dóbr ziemskich dla mieszczan). W roku 1547 zostaje [[sekretarz królewski|sekretarzem królewskim]]. Wysyłany w poselstwach poznaje najważniejsze osobistości XVI wieku. Zapoznany z wiedzą starożytnych, może ją konfrontować ze stanem urządzenia królestw które odwiedza. Na tym tle w roku 1551 wydaje swoje największe dzieło ''Rozważań o poprawie Rzeczypospolitej ksiąg pięć...''. O traktacie ''De Republica emendanda'' zrobiło się głośno w Rzeczypospolitej na tyle iż na sejmie piotrkowskim 1555 roku podjęto ożywioną dyskusję nad propozycjami reform (od łac. emendare – ulepszać, poprawiać) [[Andrzej Frycz Modrzewski| Modrzewskiego]]. Szczególnie żywo dyskutowano na temat dotyczący utworzenia kościoła narodowego, niezależnego od [[Papież|papieża]]. Obrady zakończono uchwałą powołującą polski kościół narodowy na czele z królem [[Zygmunt August|Zygmuntem Augustem]]. Król wiedząc iż zgody nie otrzyma wystąpił z prośbą do [[Watykan|Rzymu]] o pozwolenie na zwołanie soboru, odprawianie mszy w języku polskim, zniesienie celibatu i komunię pod dwiema postaciami. Zyskał tym samym przychylność szlachty przeciwko magnatom. ''W uwzględnieniu wiernych jego zasług i wyjątkowej nauki'' [[Zygmunt August|król]] podwyższył [[Andrzej Frycz Modrzewski| Modrzewskiemu]] uposażenie roczne do 200 złotych polskich. Na sejmie warszawskim 1556 równocześnie próbowano [[Andrzej Frycz Modrzewski|Frycza]] za głoszone poglądy pozbawić [[Wójtostwo (historia)|wójtostwa]], beneficjów oraz postawić przed [[Sąd kościelny|sądem kościelnym]]. Chcąc chronić [[Andrzej Frycz Modrzewski|Modrzewskiego]] król wystawił mu [[list żelazny]]. Następna duża rozgrywka polityczna nastąpiła na przełomie lat 1562/63. Zwołano w listopadzie 1562 [[sejm piotrkowski]] zwany [[Sejm egzekucyjny 1562–1563|egzekucyjnym]]. „Wielki to był i zawołany sejm, i prawie jako sądny dzień (…)’’ – pisał o nim [[Marcin Bielski]]. Uchwalono egzekucję dóbr królewskich, reformę podatkową (zwiększenie podatków płaconych przez szlachtę, zmniejszenie obciążenia chłopa, pośrednie opodatkowanie Kościoła) i zakaz egzekwowania przez starostów wyroków sądów duchownych (praktyczna gwarancja tolerancji religijnej), nakaz lustracji zeznań podatkowych, oraz najważniejsza reforma wojskowa.
Przyjęto też zasadę, że 20% dochodu z miał prawo zatrzymać starosta lub inny dzierżawca dóbr, a z pozostałych 80 % króla miał przeznaczyć 1/4, tzw. kwartę, na utrzymanie zawodowego wojska. Spisano i oszacowano następnym roku wszystkie majątki w tym gospodarstw chłopskich. Okazało się iż większość majątków nie była ujęta w spisach podatkowych. Podniesiono podatek chłopski z 12 do 20groszy z łana jednak połowę tego można był odliczyć od dziesięciny kościelnej. Dzięki czemu realne opodatkowanie chłopów zmalało. Najtrudniejszą kwestią [[sejm piotrkowski|sejmu piotrkowskiego]] była reorganizacja związku [[Korona Królestwa Polskiego|Korony Polskiej]] z [[Wielkie Księstwo Litewskie|Wielkim Księstwem Litewskim]]. [[Jagiellonowie]] nie chcieli wypełnienia postanowień [[Unia w Krewie|Unii Krewskiej]] na mocy której inkorporowano [[Wielkie Księstwo Litewskie|Litwę]] do [[I Rzeczpospolita|Polski]]. Powodem zaistniałej sytuacji był fakt iż tron [[Litwa|litewski]] był dziedziczny a polski nie. Trzymała więc dynastia [[Jagiellonowie|Jagiellońska]] w szachu szlachtę polską przy wyborze króla grożąc odłączeniem [[Wielkie Księstwo Litewskie|Litwy]]. Trwający od stulecia rozwój intelektualny samych [[Litwini w znaczeniu historycznym|Litwinów]], jak również powodzenie gospodarcze magnatów spowodowało niechęć do podporządkowania się Polsce. Sprawę tę udało się dopiero uregulować na [[Sejm walny I Rzeczypospolitej|sejmie lubelskim]] 1569 roku. Głosami szlachty litewskiej i polskiej przeciw magnatom [[Litwini w znaczeniu historycznym|Litewskim]] powstała [[Rzeczpospolita Obojga Narodów]]. Król widząc koniec dynastii zgodził się na trwałe połączenie obu państw, karząc krnąbrnych magnatów [[Litwini w znaczeniu historycznym|Litewskich]] oddaniem [[Korona Królestwa Polskiego|Koronie]] dwóch województw.
 
 
 
== Krytyka ==
 
Na przestrzeni wieków szczególną krytyką poddawany był fragment dotyczący zwierzchnictwa papieskiego nad [[Polska|Polską]], cyt. ''Papieże...podstawiając wszystkim nogi do całowania, każą wypełniać swoje rozkazy i polecenia, jakby one pochodziły z tajemnych planów bożych...i zapomniawszy o tym, że są tylko ludźmi, pragną, by im przyznawano tytuły i cześć niemal boską''<ref name=autonazwa1>Praca zbiorowa, "Dzieje Polski a współczesność", Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1966, s. 69</ref>. Nienawiść współczesnych autorowi była tak duża iż zorganizowano na niego nieudany zamach, o którego inspirację to w dziele "O Kościele księga druga" [[Andrzej Frycz Modrzewski|Frycz]] podejrzewał biskupa [[Stanisław Hozjusz|Hozjusza]].{{r|marszk}}
 
''…” Wprawdzie już za młodu chwiać się zacząłem w dawnych moich wyobrażeniach, a nasiąkać nowemi. Tych nowych zdań jednakże nigdy tak nie przyjąłem, żebym je miał wyznawać, albo też rozumieć, iż mi się z nich godzi. Żyłem zawsze podług obyczajóww społeczeństwie i kościele przyjętych. I jak żyję w rzeczypospolitej, chociaż nie wszystkie jej ustawy pochwalam, a główszczyznę nawet wręcz zaczepiłem publicznie wydanemi pismami: tak też i do kościoła nie przestałem należeć, chociaż ani jego nauka, ani obrzędy nie ze wszystkim zdaniu memu odpowiadają… Tymczasem pomiędzy papistami a lutrami wrzał ciągle bój zacięty o kwestje, dotyczące religji i kościoła. Nie wiem, z jakiego dopuszczenia się stało, że ja między nich wdałem się w samo niejako ognisko walki i żem pisałem takie rzeczy, które miały, czy to sprowadzić pokój pomiędzy stronnictwami, czy też więcej opowiadać bezstronnej prawdzie. Dalego też to niezawsze piszę takie rzeczy, któreby się wszystkim mogły podobać. Bo jestże też to podobne w takiej rozterce wyobrażeń? Niekróre słowa moje potępiają luteranie, niektóre znowu papiści; tak więc ani jedni, ani drudzy nie liczą mnie do swoich. Ale najwięcej zacięci przeciwko mnie są niektórzy z papistów!…” (pisze w liście [[Andrzej Frycz Modrzewski|Modrzewski]] do [[Paweł Głogowski |Pawła Głogowskiego]] 1558)''.{{r|"ewende"}}
 
Część poglądów [[Andrzej Frycz Modrzewski|Modrzewskiego]], szczególnie te na temat równości wobec prawa, szkół i kościoła wydawały się na tyle radykalne (wręcz utopijne) i ciężkie do zaakceptowania współczesnym [[Andrzej Frycz Modrzewski|autorowi]] jak i następnym pokoleniom, iż ich najważniejsze postulaty zostały wprowadzone w obieg prawny państwa dopiero dwa stulecia po śmierci autora, wraz powstaniem [[Komisja Edukacji Narodowej|Komisji Edukacji Narodowej]] oraz reform państwa zakończonych uchwaleniem [[Konstytucja 3 maja|Konstytucji 3 Maja 1791 roku]]. W słynącej z tolerancji kulturowej i religijnej [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej Obojga Narodów]] księga IV ''De ecclesia'' budziła tak wielki opór środowisk kościelnych iż drukiem nie ukazała się nigdy aż do czasu [[Rozbiory Polski|upadku państwa]].
 
== Analiza dzieła ==
 
''Rozważania'' są zbiorem osobistych refleksji i rozważań na temat państwa: od zagadnień związanych z jego funkcjonowaniem, poprzez sprawy moralno-obyczajowe, a na sprawach kościelnych, prawnych i edukacyjnych kończąc. [[Andrzej Frycz Modrzewski|Autor]] wykorzystał m.in. osobiste doświadczenia i obserwacje poczynione podczas przebywania w kancelariach prymasa i biskupa{{r|"s. 63"}}. Według [[Andrzej Frycz Modrzewski|Frycza]] państwo powinno być oparte na sprawiedliwym prawie i wydawanych na jego podstawie sprawiedliwych sądach. Pozycja króla powinna zostać umocniona, ale on sam musi być jednocześnie podporządkowany prawu. [[Andrzej Frycz Modrzewski|Autor]] stworzył wizję idealnej [[Republika|Rzeczypospolitej]], w której poziom moralny obywateli, a w szczególności władzy (senatorów, posłów, króla i kościoła) warunkuje porządek prawny zarówno w czasie pokoju, jak i wojny. Nie była to uniwersalna [[utopia]], tylko najlepszy według [[Andrzej Frycz Modrzewski| Modrzewskiego]] model konkretnego państwa{{r|"s. 179"}}. ''Rozważania'' oparte są przy tym na myśli wielu starożytnych i współczesnych mu filozofów (m.in. [[Arystoteles]]a, [[Platon]]a, [[Cyceron]]a, [[Erazm z Rotterdamu|Erazma z Rotterdamu]]), a także na koncepcjach [[Augustyn z Hippony|św. Augustyna]] oraz naukach płynących bezpośrednio z [[Biblia|Biblii]]{{r|"s. 63"}}.
 
''O naprawie Rzeczypospolitej'' należy do pism emendacyjnych, które wyrastają z tradycji [[retoryka|retorycznej]]. W tekstach takich można wyróżnić fragmenty chwalące dobre obyczaje (dominuje wówczas mowa pochwalna – ''genus demonstrativum''), ganiące wszelkie negatywne cechy życia społecznego i politycznego (nasila się wtedy mowa sądowa – ''genus iudicale''), a w tych partiach tekstu, w których autor proponuje gotowe rozwiązania mające na celu poprawę sytuacji występuje mowa doradcza (''genus deliberativum''). Jako że [[Andrzej Frycz Modrzewski]] był wykształconym retorem, więc posługiwał się świadomie także trzema stylami wypowiedzi: od wysokiego i wzniosłego stylu do niskiego stylu gawędy. W swoim dziele nie unikał osobistych komentarzy o zabarwieniu [[satyra|satyrycznym]] i [[ironia|ironicznym]]<ref name=jkotlarska >{{Cytuj książkę | autor = Jadwiga Kotarska, Edmund Kotarski | tytuł = Średniowiecze, renesans, barok..| wydawca = Wydawnictwo Harmonia s. 64| rok = 2002| isbn = 83-7134-121-0 }}</ref>
 
 
 
== Postulaty reformatorskie Modrzewskiego ==
 
* Człowiek jest ze swojej natury dobry, zaś dążenie do pogłębiania dobra jest obowiązkiem każdego.
* Państwem powinny rządzić dobre obyczaje, a te złe wynikają z niewiedzy.
* Każdy powinien ponosić trud samodoskonalenia się przez wiarę i życie zgodne z przykazaniami.
* Obywatelami Rzeczypospolitej są wszyscy jej mieszkańcy, którzy powinni korzystać i podlegać tym samym prawom
* Celem władzy jest zapewnienie obywatelom szczęśliwego i dostatniego życia.
* Król powinien być wybierany przez wszystkich obywateli łącznie z mieszczaństwem i chłopstwem.
* Władza królewska nie pochodzi od Boga a od ludu i powinna być wspomagana radą najbardziej światłych obywateli.
* Władza królewska powinna być wzmocniona kosztem magnaterii i szlachty. Prawo powinno być jednolite i powszechnie dostępne.
* Przed sądem wszyscy obywatele łącznie z królem powinni być równi i ponosić te same kary za swoje uczynki.
* Wprowadza cztery rodzaje zabójstwa, zaplanowane, nierozmyślne, działanie w obronie, oraz zabójstwo mimo woli. Pierwsze dwa karane śmiercią.
* Prawo powinno być tworzone tak aby sprawiedliwość służyło dobru wszystkich obywateli.
* Państwo powinno być rządzone sprawiedliwie i surowo
* Kara powinna być tym surowsza im wyższy status osoby która sprzeniewierzyła się pełnionej funkcji.
* Prawo powinno zezwalać mieszczanom na nabywanie ziemi oraz zabraniać wykupywania ziemi chłopskiej przez szlachtę.
* Powołanie urzędu cenzora który czuwałby na obyczajami młodzieży kobiet, małżeństw i uczciwością handlu (szczególnie środki żywnościowe).
* Urząd sędziowski ma być dożywotni dla zachowania niezależności.
* Domy należy budować z kamienia aby unikać pożarów niszczących miasta.
* Wyznaczenie osób odpowiedzialnych za ład przestrzenny miasta.
* Urzędy powinny być wybieralne, nie dziedziczne.
* Nadużycia i nierównomierność wobec prawa skutkuje osłabieniem państwa co może wywoływać niepokoje społeczne.
* Zamknięcie domów publicznych gdyż przynoszą one hańbę społeczeństwu.
 
* Wszystkie państwa powinny współistnieć pokojowo a jedyną dopuszczalną formą użycia armii jest wojna obronna.
* Powołanie podatku wojennego.
* Utrzymaniem wojska powinni w największej mierze być obciążeni najmajętniejsi obywatele, natomiast w najmiejszym stopniu chłopstwo.
* Korzyści z wojny nigdy nie przewyższą strat jakie poniesiono.
* Wojna jest największym złem i trzeba jej za wszelką cenę unikać.
* Państwo powinno utrzymywać silną armię, stale ćwiczącą i zdyscyplinowaną zawsze gotową do obrony.
* Zakaz noszenia broni w czasie pokoju z wyłączeniem organów porządkowych. Oręż ma służyć jedynie prawu.
* Zakaz odbywania pojedynków, a wszelkie spory rozwiązywać przed niezależnym sędzią.
 
* Rozwój i powodzenie państwa uzależnione jest od w największej mierze od jakość kształcenia młodzieży.
* Zawód nauczyciela powinien być podniesiony w randze (na poziomie lekarzy i prawników) i szacunku do profesorów. Lepiej wynagradzany dzięki czemu powinien przyciągać najwartościowsze jednostki służące kształtowaniu postaw młodzieży.
* Wynagrodzenie nauczycieli nie powinno być stałe ale zależne od jakości pracy.
* Szkoły powinny być powszechnie dostępne a opłacane z dóbr kościelnych.
* Należy stale zwiększać liczbę szkół. Młodzież powinna być od najmłodszych lat przyzwyczajana do pracy.
* Dziewczęta powinny być wychowywane i kształcone w separacji od chłopców w szczególności w okresie dojrzewania.
* Jedynym z najważniejszych zadań państwa jest kontrola nad jakością nauczania i przygotowaniem młodzieży do pełnienia obowiązków obywatelskich
* Młodzież należy wychowywać aby ceniła cnotę i nienawidziła występek.
 
* Państwo powinno finansować budowę oraz utrzymanie przytułków i szpitali. Chorzy i kalecy powinni być otoczeni opieką pod nadzorem sprawiedliwych obywateli znających sytuację danego przypadku którzy byliby w stanie potwierdzić faktyczną potrzebę i eliminować symulantów. Zdrowi żebracy i niepracujący powinni być przymusowo kierowani do pracy.
 
* W państwie powinna obowiązywać tolerancja religijna.
* Kościół powinien być narodowy pozbawiony zwieszchniej władzy Rzymu, a jedynie kompetencje naukowe powinny być podstawą przy wyborze osób na urzędy świeckie i kościelne (w tym biskupów).
* Fundamentem Kościoła jest nauka przekazana przez Chrystusa apostołom, która mieści w sobie wszystko co jest konieczne do zbawienia.
* Dogmatyczna prawda o bóstwie Chrystusa jest podstawą i źródłem zasad moralnych. Z idei posłuszeństwa Chrystusowi wynika trwanie w nadziei nadprzyrodzonej, służba bliźniemu w miłości i spełnianie dobrych uczynków wobec Boga.
* Szacunek dla osoby ludzkiej i wolności osobistej niezależnie od stanu i funkcji, oraz wolność wyrażania swoich myśli dotyczących spraw ogółu ludzi.
 
 
 
== De Republica emendanda na liście programu Pamięć Świata UNESCO ==
 
Przechowywany w specjalnym, tajnym, odpornym na wybuch bomby atomowej skarbcu [[Biblioteka Jagiellońska|Biblioteki Jagiellońskiej]] egzemplarz (Kraków 1551) traktatu ''O naprawie Rzeczypospolitej'' został wpisany na Polską Listę Krajową Programu ''[[UNESCO]]'' [[Pamięć Świata]]. Uroczystość wręczenia certyfikatu wpisu starodruku na listę odbyła się 4 listopada 2016 roku w [[Pałac Prezydencki w Warszawie|Pałacu Prezydenckim]] w [[Warszawa|Warszawie]].<ref name=unesco >{{Cytuj książkę | autor = Polski Komitet do Spraw UNESCO | tytuł = Nowe obiekty na Polskiej Liście Programu Pamięć Świata| wydawca = UNESCO.pl | rok = 2016 }}</ref> ''"Lista 'Pamięć Świata' UNESCO przybliża i podkreśla znaczenie dokumentów, które ukazują jedne z ważniejszych wydarzeń, osób oraz przemian cywilizacyjnych w dziejach naszej ojczyzny (...) Trzeba również zaznaczyć, że dziedzictwo dokumentacyjne umacnia integralność kulturową naszego narodu oraz społeczności lokalnych w Polsce. Przywraca lub utrwala pamięć o wydarzeniach, doświadczeniach i osiągnięciach, które budowały polską tożsamość w całym bogactwie jej różnorodności"'' - napisał w liście skierowanym do uczestników uroczystości [[Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej|prezydent Rzeczypospolitej Polskiej]] [[Andrzej Duda]].<ref name=prezydent >{{Cytuj książkę | autor = Prezydent Rzeczypospolitej Andrzej Duda | tytuł = 11 kolejnych dokumentów na Polskiej Liście Krajowej Programu UNESCO "Pamięć Świata"| wydawca = Autor: Culture.pl | rok = 4 lis 2016 }}</ref> ''"Nie są własnością dyrektora archiwum, biblioteki czy muzeum, ale są własnością całego społeczeństwa i powinny służyć nieustannie jako źródło wiedzy o tych wydarzeniach i ideach, które kształtowały przez wieki polską państwowość" ''- zaznaczył [[Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych|Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych]] [[Wojciech Woźniak (archiwista)|dr Wojciech Woźniak]].<ref name=wozniak >{{Cytuj książkę | autor = Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych dr Wojciech Woźniak | tytuł = 11 kolejnych dokumentów na Polskiej Liście Krajowej Programu UNESCO "Pamięć Świata"| wydawca = Autor: Culture.pl | rok = 4 lis 2016 }}</ref>
 
 
 
== Zachowane egzemplarze w czasach współczesnych ==
 
Obecnie znanych jest na świecie zachowanych łącznie zachowanych ~'''''13''''' egzemplarzy pierwszego wydania (z czego '''''7''''' kompletnych, '''''5+1''''' w [[Polska|Polsce]], '''''1''''' sztuka w rękach prywatnych ) + '''''3''''' fragmenty pierwodruków ''LIBER DE ECCLESIA'', ~59 egzemplarzy drugiego wydania [[Łacina|łacińskiego]] (12+2 w [[Polska|Polsce]], 2 w rękach prywatnych w tym egzemplarz z wpisem własnościowym marszałka [[Stanisław Małachowski|Małachowskiego]]) a ~57 wydania trzeciego [[Łacina|łacińskiego]] ( z czego 16 w [[Polska|Polsce]]). Trzeba jednak dodać iż często bardzo niekompletne egzemplarze zawierające jedynie drobne fragmenty dzieła są klasyfikowane przez biblioteki jako sztuki.<ref name=Wojtowicz >{{Cytuj książkę | autor = Piotr Wójtowicz | tytuł = Katalog Aukcyjny nr 41 | wydawca = Antykwariat Wójtowicz | miejsce = w Krakowie | rok = 2015 }}</ref> Tak znikoma ilość zachowanych egzemplarzy wczesnych edycji spowodowana jest ogromnym zainteresowaniem dziełem za granicą gdzie było 'zaczytywane', stratami wojennymi [[Polska|Polski]] w obrębie [[Dobra kultury|dóbr kultury]] oraz tym iż zakazane (na [[Indeks ksiąg zakazanych|indeksie ksiąg]] zakazanych) były fizycznie niszczone przez osoby błędnie interpretujące nakazy kościoła. Największe zniszczenia w obrębie zbiorów bibliotecznych miały miejsce w czasie [[Potop szwedzki|potopu szwedzkiego]]. Jednak prawdziwa zagłada nastąpiła wraz z napaścią [[III Rzesza|niemiecką]] na [[II Rzeczpospolita|Polskę]]. W latach [[II wojna światowa|1939-1945]] szacuje się iż [[Niemcy (naród)|niemcy]] ukradli bądź zniszczyli 70-75% polskich zbiorów bibliotecznych czyli 50 000 000 tomów<ref name=cenne2000 >{{Cytuj książkę | tytuł = „Cenne, bezcenne, utracone. Katalog utraconych dzieł sztuki”, | wydawca = Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów | miejsce = Warszawa | rok = 2000.}}</ref>, z liczby tej udokumentowano stratę jednostkowo 1 200 000 książek szczególnie cennych, ze zbiorów specjalnych <ref name=stratyb >{{Cytuj książkę | autor = Praca zbiorowa, | tytuł = „Straty bibliotek w czasie II wojny światowej w granicach Polski z 1945. Wstępny raport o stanie wiedzy”, | miejsce = Warszawa| rok = 1994.}}</ref> W czasach współczesnych każda zachowana karta lub jej fragment z pierwszych starodruków, jest traktowana w charakterze skarbu narodowego. Każdy istniejący egzemplarz poddawany jest archiwizacji cyfrowej, konserwacji, specjalnej inwentaryzacji oraz szczególnym środkom bezpieczeństwa w zakresie przechowywania.
 
Od czasu drugiej wojny światowej jedynie dwa egzemplarze ([[Kraków]] 1551 oraz [[Bazylea]] 1554) znalazły się w publicznym obrocie antykwarycznym w [[Polska|Polsce]]. Jedna transakcja ([[Bazylea]] 1554) odbyła w się w latach 80-tych bezpośrednio pomiędzy prywatnymi kolekcjonerami. Drugi egzemplarz z 1554 został wystawiony i sprzedany w [[Kraków|Krakowie]] (IV, 2002) na specjalnie zorganizowanej aukcji na której licytowano tylko tę jedną pozycję. Była to aukcja wyjątkowa, jedyna w swoim rodzaju; pierwsza licytacja jednej książki i do tego wyłącznie korespondencyjna. Nadeszło 10 ofert, w tym tylko jedno od biblioteki publicznej (z [[Poznań|Poznania]]), reszta od prywatnych kolekcjonerów. Wielu przymierzało się do kupowania dzieła, ale pod warunkiem, że byłaby możliwość rozłożenia zapłaty na raty.<ref name=Faxem >{{Cytuj książkę | autor = dziennikpolski24.pl | tytuł = Faksem po dzieło | wydawca = DZIENNIK POLSKI | miejsce = w Krakowie| rok = 11.04.2002 }}</ref> Po raz pierwszy i jedyny w historii polskiego rynku antykwarycznego zdarzyło się aby jeden z oferentów zaoferował ''limit otwarty'' przebijając wszystkie zgłoszone oferty bez względu na cenę. Antykwariat poinformował iż nawet milionowe oferty zostaną przebite, licytacja więc zakończyła się przed czasem a nikt z licytujących nie zdecydował się na dalsze kontynuowanie podbijania ceny. W październiku 2004 roku dom aukcyjny z [[Warszawa|Warszawy]] wystawił na licytację uważany do tej pory za zaginiony "Kodeks Czochrona". Jest to doskonale zachowany kompletny pierwodruk pochodzący z XIX wiecznej kolekcji Wincentego Chrzanowskiego z Moroczyna. Egzemplarz ten był w XVIII wieku własnością profesora [[Uniwersytet Jagielloński|Uniwersytetu Jagiellońskiego]] [[Sebastian Jan Kanty Czochron|Sebastiana Czochrona]] który oparł na nim swoje życiowe dzieło „O wymiarze sprawiedliwości kryminalnej”. Niestety żadna z instytucji publicznych nie przystąpiła do licytacji, nie skorzystano również z prawa pierwokupu czego wynikiem starodruk trafił w ręce prywatne. Po 11 latach ten sam egzemplarz został ponownie wystawiony na licytację w [[Kraków|Krakowie]] (2015) za cenę wywoławczą czterokrotnie wyższą niż ta proponowana w [[Warszawa|Warszawie]]. Jedynie polskie najważniejsze biblioteki są w stanie pozwolić sobie na zakup dzieł o wysokiej wartości materialnej jednak prawo nie pozwala im na pozyskiwanie dubletu nawet w przypadku jeżeli posiadany już egzemplarz jest jedynie drobnym fragmentem przedmiotowego dzieła. W wyjątkowych przypadkach biblioteki poszukują sponsora instytucjonalnego (np [[Powszechna Kasa Oszczędności Bank Polski|Bank PKO BP S.A.]], [[mBank|BRE Bank S.A.]], [[ Powszechny Zakład Ubezpieczeń|Grupa PZU]]) jednak takie zabiegi wymagają czasu którego w tym razem zabrakło. Bezcenny starodruk ponownie przepadł w kolekcji prywatnej.
 
'''''Zobacz też:'''''
{{osobny artykuł|Grabież polskich dóbr kultury w czasie II wojny światowej}}
{{osobny artykuł|Kajetan Mühlmann}}
{{osobny artykuł|Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego}}
{{osobny artykuł|Pamięć Świata}}
 
 
 
== Królewski egzemplarz z listy UNESCO ==
 
Za najpiękniejszy zachowany egzemplarz "O naprawie Rzeczypospolitej" uznawany jest ten wpisany na listę ''[[UNESCO]]'' a przechowywany
w strzeżonym, ogniotrwałym skarbcu, w specjalnie do tego celu przygotowanym pomieszczeniu [[Biblioteka Jagiellońska|Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego]], w którym utrzymywana jest stała temperatura i wilgotność. Jest to [[Drukarnia Łazarzowa|Łazarzowy]] pierwodruk oznaczony numerem BJ St. Dr. Cim. 430. Zachowany w pierwotnej oprawie królewskiej. W zwierciadle okładziny górnej widnieje jeden z 7 znanych typów złotego [[superekslibris|superekslibrisu]] królewskiego w formie ukoronowanych tarcz herbowych [[Polska|Polski]] i [[Litwa|Litwy]]. Ten kompletny, doskonale zachowany egzemplarz, podarowany i opatrzony własnoręcznym listem [[Andrzej Frycz Modrzewski|Frycza Modrzewskiego]] do [[Zygmunt II August|władcy]] należał on do jednej z największych prywatnych bibliotek ówczesnego świata, którą w [[Wilno|Wilnie]] zbudował król [[Zygmunt II August|Zygmunt August]]. Z ~4000 sztuk tego księgozbioru do czasów współczesnych zachowało się ~1200 rozproszonych w bibliotekach całego świata. Większość woluminów obok królewskich znaków własnościowych posiada wytłoczony łaciński opis; SIGISMUNDI AUGUSTI REGIS POLONIAE MONUMENTUM. Stąd każdy zachowany egzemplarz z tej biblioteki nazywany jest monumentem.<ref name=monumenty>{{Cytuj książkę | autor =Franciszek Biesiadecki, Kazimierz Piekarski | tytuł = Materiały do dziejów Biblioteki Zygmunta Augusta, seria 1| miejsce =Warszawa| rok =1924| strony =9}}</ref> Po wydarzeniach związanych z kradzieżą [[De revolutionibus orbium coelestium|pierwodruku Kopernika]] w [[Biblioteka Jagiellońska|Bibliotece Jagiellońskiej]] wszystkie biblioteki wprowadziły obostrzenia w korzystaniu ze szczególnie cennych druków i rękopisów. Jedynie w uzasadnionych przypadkach po przedstawieniu pisemnego uzasadnienia popartego przez osobę z co najmniej tytułem doktora nauk, następuje weryfikacja tego dokumentu oraz krótki wywiad na temat prowadzonych prac. Niemal po jednej odpowiedzi pracownicy biblioteki są w stanie stwierdzić, czy mają do czynienia z fachowcem czy oszustem. Jedynie wówczas pod pełną kontrolą pracowników umożliwiany jest dostęp do celów naukowych, z tym że w większości przypadków odbywa się to przy użyciu [[Faksymile|faksymile]] bądź [[Mikrofilm|mikrofilmów]]. Najcenniejszych zabytków nie udostępniają prawie nikomu, tym bardziej iż wysokiej jakości kopie cyfrowe są powszechnie dostępne na stronach internetowych uczelni.<ref name=zwiercan >{{Cytuj książkę | autor = dr Marian Zwiercan, pracownik Oddziału Starych Druków Biblioteki Jagiellońskiej| tytuł = wypowiedź dla DZIENNIKA POLSKIEGO | wydawca = | miejsce = w Krakowie | rok = 25.11.1998 }}</ref> ''Ochrona obiektów ze zbiorów specjalnych jest jednym z najważniejszych statutowych zobowiązań [[Uniwersytet Jagielloński|Uniwersytetu]] i [[Biblioteka Jagiellońska|Biblioteki Jagiellońskiej]]. '' Władze [[Uniwersytet Jagielloński|uczelni]] wychodzą z założenia iż są zbiory specjalne najważniejszym dziedzictwem kultury narodu a ich zachowanie dla przyszłych pokoleń jest sprawą kluczową. Dzięki rozwojowi techniki bieżące badania naukowe można kontynuować w oparciu o archiwizacje cyfrowe lub technikę mikrofotografii. [[Uniwersytet Jagielloński|Uniwersytet]] obejmuje swoją troską tysiącletnią przeszłość narodu ale i przyszłość następnych stuleci, pragnąc przekazać możliwość obcowania ze skarbami pokoleniom które nadejdą. Stąd szczególna troska o skarby najcenniejsze.
 
 
W 2016 roku powstał na zlecenie [[Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych|Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych]] reportaż wideo w którym historyk sztuki dr Magdalena Łanuszka prezentuje wszystkie zabytki z II Listy Krajowej programu [[Pamięć Świata]] ''[[UNESCO]]''. Jeden z odcinków poświęcony jest właśnie królewskiemu starodrukowi [[Andrzej Frycz Modrzewski|Frycza Modrzewskiego]]. Materiał jest powszechnie dostępny na stronach internetowych [[Archiwum Państwowe w Warszawie|Archiwum Państwowego]] w [[Warszawa|Warszawie]].
 
 
Obok [[Biblia Gutenberga|''Biblii Gutenberga'']] (niemiecki egzemplarz na liście ''[[UNESCO]]'') z [[Muzeum Diecezjalne w Pelplinie|Pelplina]], [[De revolutionibus orbium coelestium|''De revolutionibus orbium coelestium'']] ([[Autograf De revolutionibus Mikołaja Kopernika|''polski autograf'']] na liście ''[[UNESCO]]'') i pergaminowego [[Statut Łaskiego|''Commune Incliti Poloniae regni privilegium'']] z [[Archiwum Główne Akt Dawnych|AGAD]] (od 2016r na liście ''[[UNESCO]]'') jest królewski egzemplarz ''De Republica Emendanda'' jednym z najcenniejszych drukowanych woluminów w zbiorach polskich.
 
 
 
== Odniesienia w kulturze ==
* ''[[Królowa Bona]]'' – polski serial telewizyjny z [[1980 w filmie|1980]]. W rolę [[Andrzej Frycz Modrzewski| Andrzeja Frycza Modrzewskiego]] wcielił się [[Marek Kondrat]].
 
Obecnie znanych jest na świecie zachowanych łącznie zachowanych ~13 egzemplarzy pierwszego wydania (z czego 7 kompletnych, 6 w Polsce, 1 sztuka w rękach prywatnych ), ~59 egzemplarzy drugiego wydania (14 w Polsce, 2 w rękach prywatnych w tym egzemplarz z wpisem własnościowym marszałka Małachowskiego) a ~57 wydania trzeciego ( z czego 16 w Polsce). Trzeba jednak dodać iż często bardzo niekompletne egzemplarze zawierające jedynie drobne fragmenty dzieła są klasyfikowane przez biblioteki jako sztuki. {{r|"s. 35"}}
 
Za najpiękniejszy zachowany egzemplarz "O naprawie Rzeczypospolitej" uznawany jest ten wpisany na listę UNESCO a przechowywany w Bibliotece Uniwersytetu Jagiellońskiego pod numerem BJ St. Dr. Cim. 430. Jest to kompletny pierwodruk (1551), doskonale zachowany, podarowany i opatrzony własnoręcznym listem Frycza Modrzewskiego do króla Zygmunta Augusta. Należał on do jednej z największych prywatnych bibliotek ówczesnego świata, którą w Wilnie zbudował król Zygmunt August. Wspaniałość tego egzemplarza potęguje fakt iż zachował w oryginalnej XVI wiecznej królewskiej oprawie. Obok Biblii Gutenberga z Pelplina, "De revolutionibus orbium coelestium" i pergaminowego "Commune Incliti Poloniae regni privilegium" z AGAD (również na liście UNESCO) jest to najcenniejszy drukowany wolumin w polskich zbiorach.
 
== Przypisy ==
{{Przypisy|<ref name="s. 177">{{cytuj książkę | tytuł=Renesans | wydawca=Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce=Warszawa | rok=1999 | imię=Jerzy | nazwisko=Ziomek | isbn = 83-01-11766-4 |strony= 177}}</ref>
{{Przypisy|
<ref name="s. 64">{{cytuj książkę |nazwisko= Kotarska |imię= Jadwiga |nazwisko2= Kotarski |imię2= Edmund |tytuł= Średniowiecze, renesans, barok. | rozdział= |wydawca= Wydawnictwo Harmonia |miejsce= Gdańsk |rok= 2002 |strony= 64 |isbn = 83-7134-121-0}}</ref>
<ref name="s. 177">{{cytuj książkę | tytuł=Renesans | wydawca=Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce=Warszawa | rok=1999 | imię=Jerzy | nazwisko=Ziomek | isbn = 83-01-11766-4 |strony= 177}}</ref>
<ref name="s. 178">{{cytuj książkę | tytuł=Renesans | wydawca=Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce=Warszawa | rok=1999 | imię=Jerzy | nazwisko=Ziomek | isbn = 83-01-11766-4 |strony= 178}}</ref>
<ref name="s. 63">{{cytuj książkę |nazwisko= Kotarska |imię= Jadwiga |nazwisko2= Kotarski |imię2= Edmund |tytuł= Średniowiecze, renesans, barok. | rozdział= |wydawca= Wydawnictwo Harmonia |miejsce= Gdańsk |rok= 2002 |strony= 63 |isbn=83-7134-121-0}}</ref>
<ref name="s. 179">{{cytuj książkę | tytuł=Renesans | wydawca=Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce=Warszawa | rok=1999 | imię=Jerzy | nazwisko=Ziomek | isbn = 83-01-11766-4 |strony= 179}}</ref>}}
<ref name="s. 35">{{cytuj książkę | tytuł=Katalog Aukcyjny nr 41. Antykwariat Wójtowicz Kraków | wydawca=Antykwariat Wójtowicz | miejsce=Kraków | rok=2015 | imię=Piotr | nazwisko=Wójtowicz |strony= 35}}</ref>
 
 
}}
 
== LinkiArchiwizacje zewnętrznecyfrowe ==
* {{wolnelektury|O poprawie Rzeczypospolitej|o-poprawie-rzeczypospolitej}}
* [http://staropolska.pl/renesans/renesans_009.html Andrzej Frycz Modrzewski] na stronie staropolska.pl.
* [[Urszula Augustyniak]], [http://ksap.gov.pl/ksap/sites/default/files/files/vi_pro_republica_emendanda_ksap.pdf ''Andrzeja Frycza Modrzewskiego program naprawy społeczeństwa i państwa.'']
* [http://www.uj.edu.pl/wiadomosci/-/journal_content/56_INSTANCE_d82lKZvhit4m/10172/134773118''Bezcenny starodruk z Biblioteki Jagiellońskiej trafi na listę UNESCO Pamięć Świata.'']
 
* [https://issuu.com/almamater9/docs/alma-mater-189-190/20''Alma mater 189 190, UNESCO Pamięć świata, dzieło Andrzeja Frycza Modrzewskiego.'']
* [https://www.bn.org.pl/download/document/1236004281.pdf''eAlbum Nad Złoto Droższe, pozycja 36; LIBER DE ECCLESIA (Commentariorum de Republica emendanda liber IV, Kraków Łazarz Andrysowic 1550/1551) - publikacja Biblioteki Narodowej'']
* [https://www.youtube.com/watch?v=pS9lnzcj0pw''dr Magdalena Łanuszka przedstawia królewski egzemplarz De Republica emendanda. Reportaż wideo.'']
 
'''''Stare druki:'''''
Archiwizacje cyfrowe:
 
'''''Pierwodruk'''''. Nakładem [[Drukarnia Łazarzowa|Łazarza Andrysowicza]] w [[Kraków|Krakowie]] [ post 26 VI - ante 31 VII ] 1551;
Pierwodruki z drukarni Łazarzowej, Kraków [po 26 VI] 1551;
 
* [http://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=350456&from=publication'' DeCOMMENTARIORVM RepublicaDE emendandaREP. EMENDANDA LIBRI Quinque (...) 1551.]'' Egzemplarz opatrzony własnoręcznym listem [[Andrzej Frycz Modrzewski|Andrzeja Frycza Modrzewskiego]] do króla [[Zygmunt II August|Zygmunta Augusta]]. W zwierciadle okładziny górnej widnieje złoty królewski [[superekslibris]] z ukoronowanymi tarczami herbowymi [[Polska|Polski]] i [[Litwa|Litwy oraz napis: SIGISMUNDI AUGUSTI REGIS POLONIAE MONUMENTUM]]. Wpisany na Listę Krajową programu [[Pamięć Świata]] [[UNESCO]]. Oddział Zbiorów Specjalnych - [[Biblioteka Jagiellońska|Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego]] w [[Kraków|Krakowie.'']].
 
oraz
 
* [https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/3226/edition/3162'' DeCOMMENTARIORVM RepublicaDE emendandaREP. EMENDANDA LIBRI Quinque (...) 1551.''] [[Zakład Narodowy im. Ossolińskich]] we [[Wrocław|Wrocławiu. '']].
* [https://polona.pl/item/commentariorvm-de-republica-emendanda-libri-quinque-andreae-fricii-modrevii-ad-regem,NzkzOTc0MjY/'' COMMENTARIORVM DE REP. EMENDANDA LIBRI Quinque (...) 1551.''] Poważnie uszkodzony, niekompletny. Jedyny egzemplarz [[Biblioteka Narodowa (Warszawa)|Biblioteki Narodowej]] [[Warszawa|Warszawie]].
 
Wydanie drugie [[Łacina|łacińskie]] a pierwsze pełne. Nakładem [[Johannes Oporinus|Johannesa Oporinusa]] w [[Bazylea|Bazylei]] 1554;
* [https://polona.pl/item/commentariorvm-de-republica-emendanda-libri-quinque-andreae-fricii-modrevii-ad-regem,NzkzOTc0MjY/'' De Republica emendanda 1551. Poważnie uszkodzony, niekompletny pierwodruk. Jedyny egzemplarz Biblioteki Narodowej w Warszawie. '']
 
* [http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/docmetadata?id=10978&from=publication''ANDREÆ FRICII Modreuij Commentariorum de Republica emendanda Libri quinque (...) 1554.''] [[Zakład Narodowy im. Ossolińskich]] we [[Wrocław|Wrocławiu]].
Wydania późniejsze;
* [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10149869_00005.html'' ANDREÆ FRICII Modreuij Commentariorum de Republica emendanda Libri quinque (...) 1554.''] [[Bawarska Biblioteka Państwowa]] w [[Monachium]].
* [http://bc.wimbp.lodz.pl/dlibra/docmetadata?id=83158&from=&dirids=1&ver_id=&lp=2&QI=''ANDREÆ FRICII Modreuij Commentariorum de Republica emendanda Libri quinque (...) 1554.''] [[Biblioteka Narodowa (Warszawa)|Biblioteka Narodowa]] w [[Warszawa|Warszawie]], [[Pałac w Nieborowie|Oddział w Nieborowie i Arkadii]].
* [https://polona.pl/item/andreae-fricii-modreuij-commentariorum-de-republica-emendanda-libri-quinque-quorum,NDQ2NDg2NzQ/''ANDREÆ FRICII Modreuij Commentariorum de Republica emendanda Libri quinque (...) 1554.''] [[Biblioteka Książąt Czartoryskich|Biblioteka Książąt Czartoryskich]] – [[Muzeum Narodowe w Krakowie|Muzeum Narodowe]] w [[Kraków|Krakowie]].
 
Wydanie trzecie, pierwsze [[Język niemiecki|niemieckie]], wbrew tytułowi bez ksiąg ''O Kościele'' i ''O szkole''. Przekład Wolfganga Wyssenburga. Nakładem Niclausa Brylingera w [[Bazylea|Bazylei]] 1557;
* [http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/docmetadata?id=10978&from=publication'' De Republica emendanda 1554. Wydanie drugie, nakładem Jana Oporina. Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu.'']
* [https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10627299_00001.html'' Von Verbesserung des Gemeinen Nutz Fünff Bücher Andree Fritij Modreuij (...) 1557.''] [[Bawarska Biblioteka Państwowa]] w [[Monachium]].
 
Wydanie czwarte, trzecie [[Łacina|łacińskie]], drugie pełne, jedyne uzupełnione. Nakładem [[Johannes Oporinus|Johannesa Oporinusa]] w [[Bazylea|Bazylei]] 1559;
* [https://polona.pl/item/andreae-fricii-modreuij-commentariorum-de-republica-emendanda-libri-quinque-quorum,NDQ2NDg2NzQ/#info:metadata''De Republica emendanda 1554. Wydanie drugie - Bazylea. Biblioteka Książąt Czartoryskich – Muzeum Narodowe w Krakowie.'']
 
* [https://polona.pl/item/andreae-fricii-modreuij-de-republica-emendanda-libri-quinque,Njk5NjkzNjE/'' ANDREÆ FRICII Modreuij de Republica emendanda libri quinque, recogniti & aucti (...) 1559.''] [[Biblioteka Książąt Czartoryskich|Biblioteka Książąt Czartoryskich]] - [[Muzeum Narodowe w Krakowie|Muzeum Narodowe]] w [[Kraków|Krakowie]].
* [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10149869_00005.html'' De Republica emendanda 1554. Wydanie drugie Bazylea. Bawarska Biblioteka Państwowa w Monachium.'']
* [https://polona.pl/item/andreae-fricii-modreuij-de-republica-emendanda-libri-quinque,ODEwNzA4MTc/2/'' ANDREÆ FRICII Modreuij de Republica emendanda libri quinque, recogniti & aucti (...) 1559.''] [[Biblioteka Narodowa (Warszawa)|Biblioteka Narodowa]] w [[Warszawa|Warszawie]].
* [https://archive.org/details/bub_gb_-fajap4FFFkC ''ANDREÆ FRICII Modreuij de Republica emendanda libri quinque, recogniti & aucti (...) 1559.''] Biblioteka Narodowa w [[Rzym|Rzymie]].
 
Wydanie drugie [[Polska|polskie]] , pierwsze [[Język polski|polskie]] tłumaczenie. Przekład [[Cyprian Bazylik|Cypriana Bazylika]]. Nakładem Jana Karcana w [[Łosk|Łosku]] 1577;
* [https://archive.org/details/bub_gb_-fajap4FFFkC '' De Republica emendanda 1559. Trzecie wydanie bazylejskie - oficyna Jana Oporina. Biblioteka Narodowa w Rzymie.'']
 
* [https://polona.pl/item/43296364/4/''Andrzeja Fricza Modrzewskiego O poprawie Rzeczypospolitej księgi czwore - Przekład Cypriana Bazylika(. W drukarni Jana Kiszki, Łosk..) 1577'']. [[Biblioteka Książąt Czartoryskich|Biblioteka Książąt Czartoryskich]][[Muzeum Narodowe w Krakowie.|Muzeum ''Narodowe]] w [[Kraków|Krakowie]].
 
Wydanie trzecie [[Język polski|polskie]], (~200 lat po poprzednim), w tłumaczeniu [[Cyprian Bazylik|Cypriana Bazylika]]; Nakładem [[Dominik Aleksandrowicz|Dominika Aleksandrowicza]] w [[Wilno|Wilnie]] 1770;
* [https://polona.pl/item/andrzeja-frycza-modrzewskiego-o-poprawie-rzeczypospolitey-ksiegi-czwore-pierwsze-o,ODE3NTI4MzA/#info:metadata'' Andrzeja Frycza Modrzewskiego O Poprawie Rzeczypospolitey Księgi Czwore. Wilno 1770, drukarnia Dominika Aleksandrowicza. Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.'']
 
* [https://polona.pl/item/andrzeja-frycza-modrzewskiego-o-poprawie-rzeczypospolitey-ksiegi-czwore-pierwsze-o,ODE3NTI4MzA/'' ANDRZEJA FRYCZA MODRZEWSKIEGO o POPRAWIE RZECZYPOSPOLITEY KSIĘGI CZWORE (...)'']. [[Biblioteka Jagiellońska|Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego]] w [[Kraków|Krakowie]].
* [https://polona.pl/item/o-poprawie-rzeczypospoliej-z-4-i-5,OTI4OTgxMjY/4/#info:metadata'' O poprawie Rzeczypospolitej Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Przemyśl 1857 nakładem M. Dzikowskiego. Biblioteka Narodowa w Warszawie.'']
* [http://bc.wbp.lodz.pl/dlibra/docmetadata?id=83222&from=pubindex&dirids=11&lp=16''ANDRZEJA FRYCZA MODRZEWSKIEGO o POPRAWIE RZECZYPOSPOLITEY KSIĘGI CZWORE (...)'']. [[Biblioteka Narodowa (Warszawa)|Biblioteka Narodowa]] w [[Warszawa|Warszawie]], [[Pałac w Nieborowie|Oddział w Nieborowie i Arkadii]].
 
* [https://polona.pl/item/frycz-modrzewski-o-poprawie-rzeczypospolitej,MTg0NTEzMDc/4/#info:metadata'' Frycz Modrzewski O poprawie Rzeczypospolitej. Przegląd Polski, Kraków 1867 w drukarni C.K. Uniwersytetu Jagiellońskiego. Biblioteka Narodowa w Warszawie.'']
 
'''''Wydania XIX wieczne:'''''
* [https://polona.pl/item/andrzeja-frycza-modrzewskiego-o-naprawie-rzeczypospolitej-wybor,ODk3NjQwMzU/4/#info:metadata'' Andrzeja Frycza Modrzewskiego O naprawie Rzeczypospolitej. Drukiem E.Wende i S-ka 1914 Warszawa. Biblioteka Narodowa w Warszawie.'']
 
Wydanie czwarte [[Język polski|polskie]], w tłumaczeniu [[Cyprian Bazylik|Cypriana Bazylika]]; Nakładem Michała Dzikowskiego w [[Przemyśl|Przemyślu]] 1857;
* [https://polona.pl/item/o-poprawie-rzeczypospoliej-z-4-i-5,OTI4OTgxMjY/4/''BIBLIOTEKA POLSKA. (Odział Państwowy.) O POPRAWIE RZECZYPOSPOLITEJ ANDRZEJA FRYCZA MODRZEWSKIEGO (....)'']. [[Biblioteka Narodowa (Warszawa)|Biblioteka Narodowa]] w [[Warszawa|Warszawie]].
 
Wydanie piąte [[Język polski|polskie]], w tłumaczeniu [[Cyprian Bazylik|Cypriana Bazylika]]; Nakładem [[Stanisław Koźmian|Stanisława Koźmiana]] w [[Kraków|Krakowie]] 1867;
 
* [https://polona.pl/item/frycz-modrzewski-o-poprawie-rzeczypospolitej,MTg0NTEzMDc/4/''PRZEGLĄD POLSKI ZESZYT XI (...) Frycz Modrzewski O poprawie Rzeczypospolitej'']. [[Biblioteka Narodowa (Warszawa)|Biblioteka Narodowa]] w [[Warszawa|Warszawie]].
 
Wydanie szóste [[Język polski|polskie]], w tłumaczeniu [[Cyprian Bazylik|Cypriana Bazylika]]; Nakładem Adama Dominika Bartoszewicza i Mikołaja Biernackiego we [[Lwów|Lwowie]] (1882);
 
* [http://pbc.up.krakow.pl/dlibra/doccontent?id=2234''BIBLIOTEKA MRÓWKI T.156-160 ANDRZEJ FRYCZ MODRZEWSKI - O POPRAWIE RZECZYPOSPOLITEJ (...)'']. Biblioteka Główna [[Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie|Uniwersytetu Pedagogicznego]] w [[Kraków|Krakowie]].
 
 
'''''Wydania XX wieczne:'''''
 
Wydanie siódme [[Język polski|polskie]], w tłumaczeniu [[Cyprian Bazylik|Cypriana Bazylika]]; Nakładem [[Edward Wende|Edwarda Wende]] i Ludwika Fiszera, w [[Warszawa|Warszawie]] 1914;
 
* [https://polona.pl/item/andrzeja-frycza-modrzewskiego-o-naprawie-rzeczypospolitej-wybor,ODk3NjQwMzU/4/'' ANDRZEJA FRYCZA MODRZEWSKIEGO O NAPRAWIE RZECZYPOSPOLITEJ (...)'']. [[Biblioteka Narodowa (Warszawa)|Biblioteka Narodowa]] w [[Warszawa|Warszawie]].
 
'''''Pierwsze polskie pełne'''''; równoczesne w [[Język polski|języku polskim]] i [[Łacina|łacińskim]]. Nakładem [[Państwowy Instytut Wydawniczy|Państwowego Instytutu Wydawniczego]] w [[Warszawa|Warszawie]] 1953-1963;
 
* ''Archiwizacja niedostępna, do uzupełnienia''.
 
 
== Linki zewnętrzne ==
* {{wolnelektury|O poprawie Rzeczypospolitej|o-poprawie-rzeczypospolitej}}
* [http://staropolska.pl/renesans/renesans_009.html Andrzej Frycz Modrzewski] na stronie staropolska.pl.
* [[Urszula Augustyniak]], [http://ksap.gov.pl/ksap/sites/default/files/files/vi_pro_republica_emendanda_ksap.pdf ''Andrzeja Frycza Modrzewskiego program naprawy społeczeństwa i państwa.'']
* [http://www.uj.edu.pl/wiadomosci/-/journal_content/56_INSTANCE_d82lKZvhit4m/10172/134773118''Bezcenny starodruk z Biblioteki Jagiellońskiej trafi na listę UNESCO Pamięć Świata.''] Artykuł [[Uniwersytet Jagielloński|Uniwersytetu Jagiellońskiego]] w [[Kraków|Krakowie]].
 
* [https://issuu.com/almamater9/docs/alma-mater-189-190/20''UNESCO Pamięć świata, dzieło Andrzeja Frycza Modrzewskiego.''] [https://almamater.uj.edu.pl''Alma mater''] 189 190, - miesięcznik [[Uniwersytet Jagielloński|Uniwersytetu Jagiellońskiego]] w [[Kraków|Krakowie]].
* [https://www.bn.org.pl/download/document/1236004281.pdf''eAlbum Nad Złoto Droższe, pozycja 36; LIBER DE ECCLESIA (Commentariorum de Republica emendanda liber IV, Kraków Łazarz Andrysowic 1550/1551)''] - publikacja [[Biblioteka Narodowa (Warszawa)|Biblioteki Narodowej]].
* [http://www.unesco.pl/komunikacja-i-informacja/pamiec-swiata/polska-lista-krajowa-programu-pamiec-swiata/'' Polski Komitet ds. UNESCO - Lista krajowa programu Pamięć Świata ''] - UNESCO.pl.
* [http://www.mkidn.gov.pl/pages/posts/polska-lista-krajowa-programu-unesco-pamiec-swiata---2.-edycja-6785.php''Uroczystość wpisania obiektów na Polską Listę Krajową programu UNESCO Pamięć Świata''] - Strona [[Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego| Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego]].
* [https://www.prezydent.pl/kancelaria/aktywnosc-ministrow/art,489,polska-lista-krajowa-programu-unesco-pamiec-swiata.html''Polska Lista Krajowa Programu UNESCO "Pamięć Świata"'']- Strona [[Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej|Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej]].
* [https://www.rmf.fm/bajeczna-polska/show,1096,krakow-skarbiec-biblioteki-jagiellonskiej.html''Kraków: Skarbiec Biblioteki Jagiellońskiej'']
 
oraz
 
* [https://www.youtube.com/watch?v=pS9lnzcj0pw''O poprawie Rzeczypospolitej, II edycja Polskiej Listy Krajowej Programu UNESCO. Pamięć Polski - Pamięć świata. Historyk sztuki dr Magdalena Łanuszka przedstawia królewski egzemplarz De Republica emendanda.''] Reportaż wideo przygotowany na zlecenie [[Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych|Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych]] w [[Warszawa|Warszawie]].
 
 
86

edycji