Alpy: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 12 824 bajty ,  2 lata temu
→‎Podział geograficzny: drobne merytoryczne, źródła/przypisy
(źródła/przypisy)
(→‎Podział geograficzny: drobne merytoryczne, źródła/przypisy)
{{Dopracować|źródła = 2017-11}}
{{Pasmo górskie infobox
| Nazwa = Alpy
| Inne nazwy =
| Zdjęcie = Matterhorn (3299188209).jpg
| Opis zdjęcia = [[Matterhorn]]
| Szczyt = [[Mont Blanc]] (4808{{r|mapCH MtBlanc}} m n.p.m.)
| Długość = 1200
| Powierzchnia = 220 tys.
| Pasmo =
| Sąsiednie =
| Kontynent = [[Europa]]
| Państwo = {{Państwo|MON}}<br />{{państwo|FRA}}<br />{{państwo|ITA}}<br />{{państwo|SUI}}<br />{{państwo|LIE}}<br />{{państwo|GER}}<br />{{Państwo|AUT}}<br />{{państwo|SLO}}<br />{{Państwo|HUN}}
| Mapa =
| Opis mapy =
| galeria_commons = Category:Alps
}}
{{Inne znaczenia|łańcucha górskiego w południowo-centralnej Europie|[[Alpy (ujednoznacznienie)|inne znaczenia]]}}
[[Plik:Satellitenaufnahme der Alpen.jpg|thumb|Zdjęcie satelitarne Alp]]
[[Plik:AlpenHauptkamm mit Grenzen.jpg|thumb|Grań główna Alp zaznaczona żółtą linią]]
[[Plik:LeAlpi-CartaFisica1899.jpg|thumb|Alpy na włoskiej mapie z roku [[1899]]]]
[[Plik:Mont Blanc from Punta Helbronner, 2010 July.JPG|thumb|[[Mont Blanc]]]]
[[Plik:MonteRosaWestseite gesehenVomGornergrat.JPG|thumb|Masyw [[Monte Rosa]] ze szczytem [[Dufourspitze]]]]
[[Plik:GrandesJorasses.jpg|thumb|[[Grandes Jorasses]]]]
[[Plik:North face.jpg|thumb|[[Eiger]]]]
'''Alpy''' ([[język francuski|fr.]] ''Alpes'', [[język niemiecki|niem.]] ''Alpen'', [[język włoski|wł.]] ''Alpi'', [[język słoweński|słoweń.]] ''Alpe'', [[Język romansz|ret.]] ''Alps'') – najwyższy [[łańcuch górski]] [[Europa|Europy]], ciągnący się łukiem od wybrzeża [[Morze Śródziemne|Morza Śródziemnego]] w okolicy [[Savona|Savony]] po dolinę [[Dunaj]]u w okolicach [[Wiedeń|Wiednia]]. Łańcuch ma długość około 1200 km, szerokość od 150 do 250 km i zajmuje powierzchnię około 220 tys. km².
 
Grań główna Alp biegnie od przełęczy [[Colle di Cadibona|Bocchetta di Altare]] (daw. nazwa [[Colle di Cadibona]]), która oddziela Alpy od [[Apeniny|Apeninów]]{{r|SOIUSA s.3}}, najpierw w kierunku południowo-zachodnim, następnie północno-zachodnim, północnym i na najdłuższym odcinku w kierunku północno-wschodnim aż do Höflein an der Donau na północnym skraju [[Las Wiedeński|Lasu Wiedeńskiego]].
 
Najwyższym szczytem Alp, a zarazem całej Europy, jest położony na [[granica państwowa|granicy]] francusko-włoskiej [[Mont Blanc]] ([[język włoski|wł.]] ''Monte Bianco''). Wznosi się na wysokość 4808{{r|mapCH MtBlanc}} m [[n.p.m.]]
 
Alpy położone są na terytorium kilku państw europejskich, są to od południowego-zachodu: [[Monako]], [[Francja]], [[Włochy]], [[Szwajcaria]], [[Liechtenstein]], [[Niemcy]], [[Austria]], [[Słowenia]], [[Węgry]]. Niektóre z nich, w których Alpy zajmują znaczącą część terytorium, nazywane są często [[Kraje alpejskie|alpejskimi]].
 
== Nazwa ==
Pochodzenie nazwy jest niepewne, niektórzy wiążą ją z [[Języki celtyckie|celtyckim]] [[Rdzeń (językoznawstwo)|rdzeniem]] ''alb'', oznaczającym „wysokość”, inni natomiast wskazują na [[Łacina|łaciński]] [[przymiotnik]] ''albus'' – „biały”, co miało odnosić się do ośnieżonych [[Szczyt (geografia)|szczytów]] Alp. Ta druga hipoteza jest wątpliwa, zważywszy, że na terenie całego [[Łańcuch górski|łańcucha]] określenie „alp” odnosi się do wysokogórskich [[Pastwisko|pastwisk]] (w Polsce nazywanych [[Hala (pasterstwo)|halami]]), a nie do szczytów górskich.
 
== Geologia ==
Alpy zostały wypiętrzone w [[Orogeneza alpejska|orogenezie alpejskiej]] jako część większego systemu górskiego – [[Łańcuch alpejsko-himalajski|łańcucha alpejsko-himalajskiego]]. Alpy mają budowę [[fałd]]owo-[[Płaszczowina|płaszczowinową]]. W krajobrazie wysokogórskim dominują strzeliste szczyty, [[Cyrk lodowcowy|kotły polodowcowe]] oraz doliny U-kształtne.
 
== Klimat ==
Alpy leżą na pograniczu dwóch stref klimatycznych. Skłon zachodni i północny pozostaje pod wpływem klimatu umiarkowanego, skłon południowy – podzwrotnikowego. Średnia temperatura lipca u podnóży gór wynosi od +8&nbsp;°C w Alpach Nadmorskich, do -2&nbsp;°C w Alpach Austriackich i od +19&nbsp;°C na północnym skłonie do +24&nbsp;°C na południu. Temperatura obniża się stopniowo wraz ze wzrostem wysokości.
 
Najwięcej opadów otrzymują Alpy Zachodnie – do 4000 mm rocznie, Alpy Wschodnie ok. 2500-3000 mm, najniższe opady (poniżej 500 mm) notowane są w wewnętrznych kotlinach Alp Wschodnich. Charakterystycznym zjawiskiem są silne, ciepłe wiatry fenowe. Alpy są obszarem źródłowym wielu rzek Europy Zachodniej. Biorą tu swój początek: Adyga, Pad i większość jego dopływów (m.in.: Ticino, Adda, Oglio), Rodan i jego dopływy (Durance i Isère), Ren i jego dopływ Aare oraz wiele rzek dorzecza Dunaju (m.in.: Lech, Inn, Salzach, Aniza, Raba, Mura, Drawa i Sawa). Szerokie, wychodzące na przedpole Alp doliny wypełniają miejscami rozległe polodowcowe jeziora, m.in.: Genewskie, Czterech Kantonów, Bodeńskie, Garda, Como i Maggiore.
 
== Fauna ==
'''Ssaki''':
* [[kozica północna]]
* [[koziorożec alpejski]]
* [[zając bielak]]
* [[Nornik śnieżny|polnik śnieżny]]
* [[niedźwiedź brunatny]]
* [[świstak alpejski]]
'''Ptaki''':
* [[pomurnik]]
* [[orzeł przedni]]
* [[Pardwa mszarna|pardwa]]
* [[płochacz halny]]
* [[wrończyk]]
* [[wieszczek]]
'''Płazy''':
* [[salamandra czarna]]
* [[salamandra plamista]]
 
== Ochrona ==
Dużo endemicznych gatunków roślin i zwierząt. Stworzono wiele parków narodowych i rezerwatów.
 
== Podział ==
{{Dopracować|sekcja|OR=2019-07}}
{{Dopracować|sekcja|<li>Nie istnieje jeden oficjalny, uniwersalny podział Alp na grupy górskie używany we wszystkich krajach alpejskich, mimo podejmowanych prób stworzenia międzynarodowej klasyfikacji podgrup Alp. [[Suddivisione Orografica Internazionale Unificata del Sistema Alpino|SOIUSA]] jest tylko jednym z wielu podziałów (ma swój odrębny artykuł), a [[AVE]] dotyczy tylko Alp Wschodnich, czyli innego artykułu.</li><li> Zupełny brak źródeł. Powielono (zbyt szczegółowo) wiele informacji z innych artykułów bez podania źródeł.</li><li> Błędy w nazewnictwie – swobodne tłumaczenie nazw. [[Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej]] nie wymienia wielu poniższych nazw polskich.</li><li>Podziałów na podgrupy górskie dokonuje się na podstawie różnorodnych cech fizycznogeograficznych. Nad aspektami geologicznymi mogą przeważać inne, w szczególności ukształtowanie terenu (góry są pojęciem geomorfologicznym!). "Odmienność geologiczna budowy" (lub jej brak) nie musi decydować o podziałach geograficznych. Nieuźródłowiona podsekcja ''Podział geologiczny'' obejmuje tylko Alpy Wschodnie.</li>}}
=== Podział geograficzny ===
W podstawowym podziale wyróżnia się dwie części: wyższe [[Alpy Zachodnie]] oraz niższe [[Alpy Wschodnie]]. Granica przebiega obniżeniem [[Jezioro Bodeńskie|Jeziora Bodeńskiego]], doliną górnego [[Ren]]u, [[przełęcz]]ą [[Przełęcz SplügenSplügenpass|Splügen]] i Dolinądoliną Spluga ([[Val San Giacomo)]]{{r|KSNGbrak}}{{r|KSNGcytat}}, aż do jeziora [[Lago di Como|jeziora Como]].
 
Tak przyjęty podział na Alpy Wschodnie i Alpy Zachodnie nie jest kwestią arbitralnych ustaleń, lecz {{fakt|data=2017-11|posiada istotne uzasadnienie w odmienności geologicznej budowy Alp Wschodnich i Alp Zachodnich.}}
{{Przypisy
 
|KSNGbrak={{cytuj stronę| url = http://ksng.gugik.gov.pl/wpngs.php | tytuł = Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, s. 370; Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013 | data dostępu = 2019-07-20| autor = Główny Urząd Geodezji i Kartografii nie podaje polskiego egzonimu}}
=== Podział geologiczny ===
|KSNGcytat={{cytuj stronę| url = http://ksng.gugik.gov.pl/wpngs.php | tytuł = Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, Przedmowa, s. XVIII; Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013 | data dostępu = 2019-07-20| autor = Główny Urząd Geodezji i Kartografii}}{{cytat|Niewymienienie danego obiektu jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, że Komisja nie zaleca dla niego polskiej nazwy, nawet jeżeli taka spotykana jest w niektórych publikacjach.}}
Ponadto, zwłaszcza w Alpach Wschodnich, na podstawie budowy geologicznej wyróżnia się:
}}
* starsze [[Alpy Centralne]] (niem. ''Zentralalpen'') zbudowane ze starych skał metamorficznych ([[gnejs]]y, [[Łupek krystaliczny|łupki krystaliczne]], [[Fyllit|łupki fyllitowe]]) pociętych [[intruzja]]mi [[granodioryt]]owymi, [[tonalit]]owymi i [[riolit]]owymi oraz pokrytych fragmentarycznie mezozoicznymi [[Skały osadowe|skałami osadowymi]] (głównie wapienie),
* młodsze [[Północne Alpy Wapienne|Alpy Wapienne]] (niem. ''Kalkalpen'') zbudowane z trzeciorzędowych skał osadowych (głównie wapienie i dolomity),
* najmłodsze [[Prealpy]] zbudowane z kredowych i trzeciorzędowych skał głównie fliszowych. Spotyka się też skały [[granit]]owe.
 
=== Podział na grupy górskie ===
[[Plik:Alps-WestEast.jpg|thumb|Granica Alp Zachodnich i Wschodnich]]
[[Plik:SOIUSA-Alpi Occidentali.png|thumb|Podział [[Alpy Zachodnie|Alp Zachodnich]] na pasma (według [[Suddivisione Orografica Internazionale Unificata del Sistema Alpino|SOIUSA]])]]
 
Podział Alp według [[Suddivisione Orografica Internazionale Unificata del Sistema Alpino|SOIUSA]]:
* '''[[Alpy Zachodnie]]''':
** '''Południowe Alpy Zachodnie'''
*** 1. [[Alpy Liguryjskie]]
*** 2. [[Alpy Nadmorskie]] i [[Prealpy Nicejskie]]
*** 3. [[Alpy Prowansalskie]]
*** 4. [[Alpy Kotyjskie]]
*** 5. [[Alpy Delfinackie]]
*** 6. [[Prealpy Delfinackie]]
** '''Północne Alpy Zachodnie'''
*** 7. [[Alpy Graickie]]
*** 8. [[Prealpy Sabaudzkie]]
*** 9. [[Alpy Pennińskie]]
***10. [[Alpy Lepontyńskie]]
***11. [[Prealpy Lugańskie]]
***12. [[Alpy Berneńskie]]
***13. [[Alpy Glarneńskie]]
***14. [[Prealpy Szwajcarskie]]
[[Plik:SOIUSA-Alpi Orientali.png|thumb|Podział [[Alpy Wschodnie|Alp Wschodnich]] na pasma (według [[Suddivisione Orografica Internazionale Unificata del Sistema Alpino|SOIUSA]])]]
* '''[[Alpy Wschodnie]]''':
** '''[[Alpy Centralne]]'''
*** 15. Zachodnie Alpy Retyckie
*** 16. Wschodnie Alpy Retyckie
*** 17. Zachodnie Taury
*** 18. Wschodnie Taury
*** 19. Alpy Styrii i Karyntii
*** 20. Prealpy Styrii
** '''[[Północne Alpy Wapienne]]'''
*** 21. Północnotyrolskie Alpy Wapienne
*** 22. [[Alpy Bawarskie]]
*** 23. Tyrolskie Alpy Łupkowe
*** 24. Salzburskie Alpy Północne
*** 25. Alpy Salzkammergut i Górnej Austrii
*** 26. Alpy Północne Styrii
*** 27. Alpy Dolnej Austrii
** '''[[Południowe Alpy Wapienne]]'''
*** 28. Południowe Alpy Retyckie
*** 29. [[Alpy Bergamskie]] i [[Prealpi Bergamasche|Prealpy Bergamskie]]
*** 30. [[Prealpi Bresciane e Gardesane|Prealpy Bresciańskie i Gardańskie]]
*** 31. [[Dolomity]]
*** 32. [[Prealpy Weneckie]]
*** 33. [[Alpy Karnickie]] i [[Alpy Gailtalskie]]
*** 34. [[Alpy Julijskie]] i [[Prealpy Julijskie]]
*** 35. Alpy Karyntii i Słowenii
*** 36. Prealpy Słoweńskie
 
[[Plik:AVE Ostalpen.png|thumb|Podział [[Alpy Wschodnie|Alp Wschodnich]] na pasma (według [[Alpenvereinseinteilung der Ostalpen|AVE]])]]
Podział Alp Wschodnich według [[Alpenvereinseinteilung der Ostalpen|AVE]]:
* '''[[Alpy Wschodnie]]''':
** '''[[Północne Alpy Wschodnie]]'''
** '''[[Centralne Alpy Wschodnie]]'''
** '''[[Południowe Alpy Wschodnie]]'''
*** 48a. [[Gruppo Ortles-Cevedale]]
*** 48b. [[Gruppo Sobretta-Gavia]]
*** 48c. [[Alpi della Val di Non]]
*** 49. [[Alpi dell’Adamello e della Presanella]]
*** 50. [[Prealpi Gardesane]]
*** 51. [[Dolomiti di Brenta]]
*** 52. [[Dolomity]]
*** 53. [[Dolomiti di Fiemme]]
*** 54. [[Prealpi Vicentine]]
*** 56. [[Alpy Gailtalskie]]
*** 57a. [[Alpy Karnickie]]
*** 57b. [[Prealpy Karnickie]]
*** 58. [[Alpy Julijskie]]
*** 59. [[Karawanki]] i [[Pohorje]]
*** 60. [[Alpy Kamnickie]]
** '''[[Zachodnie Alpy Wschodnie]]'''
*** 63. [[Plessur-Alpen]]
*** 64. [[Oberhalbsteiner Alpen]]
*** 65. [[Albula-Alpen]]
*** 66. [[Alpi del Bernina]]
*** 67. [[Alpi di Livigno]]
*** 68. [[Alpy Bergamskie]]
 
== Szczyty ==
[[Plik:Lyskamm N.jpg|thumb|[[Liskamm]] - północna ściana]]
[[Plik:Weisshorn, Switzerland, creating a cloud again just like the wings of an airplane. (10766491563).jpg|thumb|[[Weisshorn (szczyt)|Weisshorn]]]]
[[Plik:Aiguille du Dru 3.jpg|thumb|[[Aiguille du Dru]]]]
=== Najwyższe ===
* [[Mont Blanc]] – 4808{{r|mapCH MtBlanc}} m n.p.m.,
* [[Dufourspitze]] – 4634 m n.p.m.,
* [[Nordend (szczyt)|Nordend]] – 4609 m n.p.m.,
* [[Zumsteinspitze]] – 4563 m n.p.m.,
* [[Signalkuppe]] – 4554 m n.p.m.,
* [[Dom (szczyt)|Dom]] – 4545 m n.p.m.,
* [[Liskamm]] – 4527 m n.p.m.,
* [[Weisshorn (szczyt)|Weisshorn]] – 4506 m n.p.m.,
* [[Täschhorn]] – 4491 m n.p.m.,
* [[Matterhorn]] – 4478 m n.p.m.,
=== Najwybitniejsze ===
* [[Mont Blanc]]
* [[Finsteraarhorn]]
* [[Piz Bernina]]
* [[Dufourspitze]]
* [[Barre des Écrins]]
=== Najbardziej znaczące dla wspinaczki ===
* [[Eiger]]
* [[Aiguille du Dru]]
* [[Grandes Jorasses]]
* [[Matterhorn]]
* [[Piz Badile]]
* [[Tre Cime di Lavaredo]]
* [[Les Droites]]
 
== Przełęcze ==
[[Plik:Dalla vetta monte bianco.jpg|thumb|Col Major, Skała Tourette’a (4759 m) i Monte Bianco de Courmayeur widziane z wierzchołka Mont Blanc]]
* Col Major – 4730 m n.p.m. (najwyższa przełęcz Europy),
* Sesiajoch – 4424 m n.p.m.,
* Col de la Brenva – 4333 m n.p.m.,
* Domjoch – 4286 m n.p.m.,
* Lysjoch – 4277 m n.p.m.,
* Mischabeljoch – 3856 m n.p.m.,
* Alphubel Pass – 3802 m n.p.m.,
* Adler Pass – 3798 m n.p.m.,
* Moming Pass – 3745 m n.p.m.,
* Schwarztor – 3741 m n.p.m.,
* Lauitor – 3700 m n.p.m.
{{commonscat|Alps|Alpy}}
{{Wikicytaty|dopełniacz=o Alpach}}
{{wikisłownik|Alpy}}
 
== Przypisy ==
{{Przypisy|
* <ref name="mapCH MtBlanc">{{cytuj stronę| url = https://map.geo.admin.ch/?lang=de&topic=ech&bgLayer=ch.swisstopo.pixelkarte-farbe&layers=ch.swisstopo.zeitreihen,ch.bfs.gebaeude_wohnungs_register,ch.bav.haltestellen-oev,ch.swisstopo.swisstlm3d-wanderwege&layers_visibility=false,false,false,false&layers_timestamp=18641231,,,&E=2555264.03&N=1076060.76&zoom=7 | tytuł = Karten der Schweiz - Schweizerische Eidgenossenschaft - ''map.geo.admin.ch'' | autor = ''Bundesamt für Landestopografie'' | data dostępu = 2019-07-20}}</ref>
* <ref name="SOIUSA s.3">{{cytuj stronę| url = http://www.fioridimontagna.it/it/soiusa/Artic-11p-AtlOrAlpi-SOIUSA.pdf | tytuł = La “Suddivisione orografica internazionale unificata del Sistema Alpino” (SOIUSA) | opublikowany = Fioridimontagna.it | autor = Sergio Marazzi | strony = 3 | język = it | data dostępu = 2017-11-17}}</ref>
}}
 
== Zobacz też ==
* [[Czterotysięczniki Alp]]
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.summitpost.org/area/range/152667/alps-eastern-part.html Alpy Wschodnie na SummitPost]
* [http://www.summitpost.org/area/range/155280/alps-western-part.html Alpy Zachodnie na SummitPost]
 
{{Pasma Alp}}
 
{{Kontrola autorytatywna}}
 
[[Kategoria:Alpy| ]]
1561

edycji