Stupa: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 4 bajty ,  1 rok temu
m
int.
(→‎Pagoda: Rangun nie jest już stolicą Birmy)
Znaczniki: Z internetu mobilnego Z aplikacji mobilnej Z aplikacji Android
m (int.)
== Ewolucja architektoniczna ==
[[Plik:ButkaraStupa.jpg|mały|lewo|240px|Wczesna ewolucja formy stupy]]
Stupa pierwotnie pełniła funkcję kopca sepulkralnego (mogilnego). Pierwsze indyjskie stupy przybierały formę półkulistej czaszy (''anda'') na podstawie o planie kwadratu lub koła. Wieńczył ją tzw. ganek (''[[harmika]]'') oraz maszt (''jaszti'') z parasolem (''[[ćhatra]]'') – jednym z symboli obecności [[Budda|Buddy]] - który z czasem przekształcił się w iglicę. Stupę zwykle otaczało kamienne ogrodzenie (''wedika'') z czterema ozdobnymi bramami (''[[torana]]''), oddzielające sferę sacrum i wyznaczające obszar rytualnego obchodzenia stupy zgodnie z kierunkiem wędrówki Słońca<ref>{{cytuj książkę |nazwisko= Jakimowicz|imię= Andrzej|autor= Andrzej Jakimowicz|autor link=|inni= |tytuł= Sztuka Indii|wydanie= 1|wydawca= Wiedza Powszechna|miejsce=Warszawa |rok= 1991|strony= 33|rozdział=|tom= |seria= |id = |isbn= 83-214-0829-X|oclc= |doi= |cytat=}} </ref>. Dobrym przykładem takiej wczesnej formy buddyjskiej stupy są budowle w [[Sanći]] i [[Bharhut]]. Stupy wznoszono nie tylko jako samodzielne budowle, lecz także jako [[ołtarz]]e w obrębie [[świątynia|świątyń]].
 
Późniejsze stupy w [[Azja|Azji]] Południowo-Wschodniej przybrały kształt dzwonowaty, a następnie coraz bardziej się różnicowały.
Odmiana stupy występująca na terenie [[Tajlandia|Tajlandii]] ([[język tajski]]: เจดีย์) i [[Mjanma|Birmy]] ([[język birmański]]: ''zedi''). Nazwa pochodzi od [[Język pali|palijskiego]] słowa [[ćajtja]]. Relikwie w niej umieszczone mogą być związane nie tylko z Buddą, lecz także z królami Tajlandii<ref name=autonazwa1>Tajlandia, Wydawnictwo Wiedza i Życie, Warszawa 1999</ref>.Wat, czyli cały zespół świątynny złożony z kilku budynków, jest często swoistym uzupełnieniem dla świętej czedi<ref name=autonazwa1 />. Główna czedi z relikwiami Buddy lub króla może być otoczona mniejszymi, w których umieszczone są relikwie słynnych mnichów lub opatów.
 
Na terenie samej Tajlandii wyróżnia się kilka stylów architektonicznych, które wpływają na kształt i zdobienia czedi. I tak na przykład dla stylu [[Sukhothai]] (XIII-XIV w.) typowa jest czedi w kształcie pąka lotosu, zaś dla stylu [[Ayutthaya|Ajutthaja]] (XIV-XVIII w.) - pierścieniowa iglica. Niektóre czedi wykazują wpływy khmerskie<ref name=autonazwa1 />.
 
{{clear}}
[[Plik:Horyu-ji09s3200.jpg|mały|150px|Pagoda japońska, świątynia [[Hōryū-ji]], Nara]]
[[Plik:Mimizuka-M1773 corrected.jpg|mały|150px|Japońska stupa gorintō]]
W Europie przyjęło się rozróżnienie stupy i pagody, jednak należy pamiętać, że pagoda jest wynikiem długotrwałej architektonicznej ewolucji i zachowuje zasadnicze funkcje stupy. Relikwie przechowywane są w pojemniku znajdującym się w górnej części iglicy<ref>The Illustrated Guide to Japan Culture and Tradition</ref>. Na ostateczną formę pagód chińskich wpłynęła tradycja wznoszenia wielokondygnacyjnych budowli typu ''lou'', znanych już w starożytności. Znaleziska archeologiczne dowodzą, że pierwowzorem pagody w typie chińskim są wieże strażnicze<ref> Edward Kajdański: ''Architektura Chin'' str 77 </ref>.
 
Pagoda dodatkowo posiada rozwinięte funkcje sakralne poza zwykłymi funkcjami relikwiarza. Sama nazwa "pagoda" używana w językach europejskich jest po prostu zniekształceniem sanskryckiego terminu '''bhagavatī''' ("święta"), jednak pod względem architektonicznym cechą wyróżniającą pagody jest ich forma - poligonalnych [[wieża|wież]] złożonych z wielu kondygnacji podkreślonych bogato zdobionymi [[dach|daszkami]]<ref>{{Cytuj stronę | autor=Władysław Kopaliński | url=http://www.slownik-online.pl/kopalinski/069AAB86E04D5F2BC12565740002A98A.php | archiwum=http://web.archive.org/web/20130702035232/http://www.slownik-online.pl/kopalinski/069AAB86E04D5F2BC12565740002A98A.php | tytuł=pagoda | praca=Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych | opublikowany=slownik-online.pl | zarchiwizowano=2013-07-02 | data dostępu=2018-11-04}}</ref>, często z odchylonymi ku górze narożami i ozdobnymi wspornikami. Pagody zdobione są [[Ornament (sztuka)|ornamentami]] rzeźbiarskimi, złoceniami, [[laka|laką]] i [[polichromia|polichromią]].
Forma pagody pojawiła się w XIX w. także w europejskiej architekturze ogrodowej, przede wszystkim w stylu ''[[chinoiserie]]'', np. w Brukseli, we Wrocławiu itd.
 
Wraz z rozwojem buddyzmu w [[Polska|Polsce]] wybudowano do tej pory kilka stup. Dwie największe - Stupa Cudów i Stupa Oświecenia znajdują się [[Buddyjski Ośrodek Medytacyjny w Kucharach|Buddyjskim Ośrodku Medytacyjnym w Kucharach]] koło [[Drobin]]a (ok. 100 &nbsp;km od [[Warszawa|Warszawy]]).
 
== Bibliografia ==
449 964

edycje