Greckie wojska najemne w starożytności: Różnice pomiędzy wersjami

merytoryczno-redakcyjne: poszerzenia/przyp.
(dalsze merytoryczno-redakcyjne)
(merytoryczno-redakcyjne: poszerzenia/przyp.)
'''Greccy najemnicy w starożytności''' ([[język starogrecki|stgr.]] μισθοφόροι misthoforoi, lp. ''μισθοφόρος'', od μισθός – „zarobek” i φέρω – „nosić”) – oddziały zbrojne uczestniczące zarobkowo w konfliktach wojennych świata antycznego, złożone z Greków różnego pochodzenia. Przez stulecia ziemie ich były największym dostawcą najemników dla świata starożytnego, którzy służyli obcym jako członkowie oddziałów przybocznych (gwardyjskich) albo jako zwykli żołnierze<ref>Guy Rachet: ''Słownik cywilizacji greckiej''. Katowice: Książnica, 2006, s. 259.</ref>.
 
Żołnierze ci rekrutowali się zarówno spośród Hellenów zamieszkujących Grecję kontynentalną (głównie z [[Arkadia (kraina historyczna)|Arkadii]] i [[Attyka (kraina historyczna)|Attyki]]), jak i [[Azja Mniejsza|Azję Mniejszą]] (głównie [[Jonia|Jonię]]), a także z oddziałów innych nacji (np. [[Karyjczycy|Karyjczyków]]), gdzie dominowały wzory greckie oraz grecka sztuka wojenna. W okresie od VII wieku p.n.e. (zwłaszcza od V p.n.e.) aż po II stulecie p.n.e. odgrywali istotną rolę w basenie [[Morze Śródziemne|Morza Śródziemnego]] jako element składowy ówczesnych wojen i rozstrzygnięć politycznych. Ich epokę zakończyła militarna ekspansja [[Republika rzymska|republikańskiego Rzymu]], nie korzystającego jeszcze z wojsk najemnych.
== Zarys historyczny ==
=== Egipt i Palestyna ===
W Egipcie już za panowania Ramessydów ([[XX dynastia]]) nie wyklucza się obecności wojowników pochodzenia helleńskiego ([[Achajowie|Mykeńczyków]]) wśród żołnierzy faraońskich rekrutowanych spośród tzw. [[Ludy Morza|Ludów Morza]]<ref>Przede wszystkim byli to dobrze potwierdzeni wcześniej [[Szardanowie]] z korpusu przybocznej gwardii [[Ramzes II|Ramzesa Wielkiego]] (Pierre Montet: ''Życie codzienne w Egipcie w epoce Ramessydów''. Warszawa: PIW, 1964, s. 190), lecz możliwa jest też późniejsza obecność żołnierzy z ludów Ekwesz/Akaiwasza ([[Achajowie]]) i Danuna (Danaowie).</ref>. Przenosili oni na obcy grunt nieznane dotąd elementy techniki uzbrojenia ((miecze, tarcze, pancerze) i nowe metody walki<ref>Bronisław Szubelak: ''Hoplita grecki VII-V w. p.n.e. Studium bronioznawcze''. Zabrze: Inforteditions, 2007, s. 12, 26.</ref>.
 
Najemnicy na Bliskim Wschodzie pochodzili głównie z małoazjatyckiej [[Jonia|Jonii]] i zhellenizowanej [[Karia|Karii]], które oprócz Krety od VIII do IV wieku p.n.e. należały do głównych miejsc rekrutowania tych żołnierzy. Obecność greckich najemników w kraju nad [[Nil]]em datuje się od połowy VII w. p.n.e., gdy pojawili się oni w służbie władców egipskich z [[XXVI dynastia|dynastii saickiej]]. Jako pierwszy najemników karyjskich i jońskich („ludzi z brązu”) pozyskał od króla [[Gyges|Gygesa]] najpewniej faraon [[Psametych I|Psametyk I]], naśladowany przez swego syna i jego następców<ref>François Daumas: ''Od Narmera do Kleopatry. Cywilizacja starożytnego Egiptu''. Warszawa: PWN, 1973, s. 87; por. Guy Rachet: ''Słownik cywilizacji greckiej'', dz. cyt., s. 259.</ref>. Faraonowie ci, najmując profesjonalnych obcych wojowników, tworzyli zarazem przeciwwagę dla elementu rodzimego oraz dla zegiptyzowanych [[Libijczycy|Libijczyków]], stanowiących bardzo liczny składnik armii.
 
O tamtejszych greckich najemnikach wiadomo zarówno z relacji [[Herodot]]a, jak i z odnalezionych w Egipcie inskrypcji z tego okresu, do których należą napisy na posągu [[Ramzes II|Ramzesa II]] w tzw. Wielkiej Świątyni w [[Abu Simbel]] wyryte przez żołnierzy jońskiego pochodzenia z ich wodzem Potasimto (prawdopodobnie ślady ekspedycji [[Psametych II|Psametycha II]] do [[Nubia|Nubii]] ok. 591 r. p.n.e.<ref>François Daumas: ''Od Narmera do Kleopatry'', dz. cyt., s. 89.</ref>. W [[Sakkara]] świadectwem stałej obecności Karyjczyków związanej z pobliskim garnizonem w [[Memfis]], są odnalezione [[stela|stele]] grobowe (najstarsze z drugiej połowy VII w. p.n.e.), dokumentujące ją przez ok. 150 lat i dowodzące ich stopniowej asymilacji w środowisku miejscowym (m.in. poprzez małżeństwa mieszane). Do Karyjczyków przypuszczalnie odnosiłyby się też nieco późniejsze inskrypcje pochodzące z [[Abydos]]<ref>Frank Kammerzell: ''Studien zu Sprache und Geschichte der Karer in Ägypten''. Wiesbaden: Harrassowitz Vlg., 1993.</ref>.
 
Rola i znaczenie przybyszów w armii stopniowo wzrastały, co spotykało się z niezadowoleniem krajowców, tak iż faraon [[Ahmose II|Amazis]] podjął próbę załagodzenia ksenofobicznej sytuacji poprzez osiedlenie dotychczas rozproszonych w Greków w północnympołożonym z zachodniej [[Delta Nilu|Delcie]] [[Naukratis]]<ref>François Daumas: ''Od Narmera do Kleopatry'', dz. cyt., s. 90.</ref> (dotąd głównym garnizonem wojsk greckich było [[Memfis]]). Rolę greckich najemników ostatecznie zakończył podbój Egiptu przez Persów w 525 r. p.n.e.<ref>Pierre Lévêque: ''Świat grecki''. Warszawa: PWN, 1973, s. 196-197.</ref>
 
Skąpe wzmianki autorów ksiąg biblijnych świadczą o tym, że i w [[Palestyna|Palestynie]] korzystano z najemników w wojskach królów Izraela. Oprócz Peletytów ([[Filistyni|Filistynów]]) byli to Keretyci (Kreteńczycy) w służbie [[Dawid (król Izraela)|Dawida]] ([[2 Księga Samuela|2 Sam]] 8,18; 2 Sam 20,23) oraz [[Salomon (król Izraela)|Salomona]] ([[1 Księga Królewska|1 Krl]] 1,38). Inne źródło ([[2 Księga Królewska|2 Krl]] 11,4) wymienia w IX wieku p.n.e. Karyjczyków wśród żołnierzy [[Jojada|arcykapłana Jojady]] w czasach rządów judzkiej królowej [[Atalia|Atalii]].