Unia lubelska: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 56 bajtów ,  1 rok temu
m
WP:SK+ToS+Bn+mSI, usunięcie zbędnych linków do dat, drobne techniczne, drobne redakcyjne
m (Wycofano edycje użytkownika 188.146.96.202 (dyskusja). Autor przywróconej wersji to Nowy15.)
Znacznik: Wycofanie zmian
m (WP:SK+ToS+Bn+mSI, usunięcie zbędnych linków do dat, drobne techniczne, drobne redakcyjne)
{{Inne znaczenia|wydarzenia|[[Unia lubelska (obraz Jana Matejki)|obraz Jana Matejki]]}}
 
[[Plik:Lublin Union 1569.PNG|thumb|[[Jan Matejko]], ''[[Unia lubelska (obraz Jana Matejki)|Unia lubelska]]'', 1869]]
[[Plik:Irp1569.jpg|thumb|Rzeczpospolita po unii lubelskiej w 1569 r.]]
[[Plik:Refectory of the Dominican convent in Lublin.png|thumb|Refektarz [[Bazylika św. Stanisława Biskupa Męczennika w Lublinie|klasztoru dominikanów w Lublinie]], według tradycji miejsce zawarcia aktu unii lubelskiej w 1569 roku]]
[[Plik:Unia Lubelska 1569 r..jpg|thumb|Akt Unii Lubelskiej 1 lipca 1569 roku]]
[[Plik:Lublin Union.PNG|thumb|[[Marcello Bacciarelli]] ''Unia Lubelska'', [[1785]]–[[1786]]1785–1786, [[Zamek Królewski w Warszawie]].]]
[[Plik:Lublin - Pomnik Unii Lubelskiej.jpg|thumb|[[Pomnik Unii Lubelskiej w Lublinie|Pomnik Unii Lubelskiej]] w [[Lublin]]ie z 1826 roku]]
[[Plik:Plaque Union of Lublin at Franciscan Monastery Sanok Unia Lubelska 1569.jpg|thumb|Tablica pamiątkowa na elewacji [[Kościół i klasztor Franciszkanów w Sanoku|kościoła franciszkanów]] w [[Sanok]]u ustanowiona w 300. rocznicę Unii Lubelskiej z 1869 roku]]
'''Unia lubelska''' – porozumienie pomiędzy stanami [[Korona Królestwa Polskiego|Korony Królestwa Polskiego]] i [[Wielkie Księstwo Litewskie|Wielkiego Księstwa Litewskiego]] zawarte [[1 lipca]] [[1569]] na [[Sejm walny I Rzeczypospolitej|sejmie walnym]] w [[Lublin]]ie. Określana jako [[unia realna]], w odróżnieniu od poprzednich, wiążących oba państwa tylko osobą władcy ([[unia personalna]]). Została przyjęta 28 czerwca, a podpisana 1 lipca 1569, ostatecznie [[ratyfikacja|ratyfikowana]] przez króla 4 lipca 1569. Artykuł 3 potwierdzenia unii lubelskiej przez [[Zygmunt II August|Zygmunta II Augusta]] z 4 lipca 1569 roku głosił, ''iż już Królestwo polskie i Wielkie Księstwo litewskie jest jedno nierozdzielne i nierożne ciało, a także nierożna, ale jedna a spolna Rzeczpospolita, która się ze dwu państw i narodów w jeden lud zniosła i spoiła''<ref>Akta Unji Polski z Litwą: 1385-1791, wydali Stanisław Kutrzeba i Władysław Semkowicz, Kraków 1932, s. 367.</ref>. W jej wyniku powstało państwo znane w historiografii jako [[Rzeczpospolita Obojga Narodów]] – ze wspólnym monarchą, herbem, [[Sejm walny I Rzeczypospolitej|sejmem]], walutą, polityką zagraniczną i obronną – zachowano odrębny skarb, urzędy, wojsko i sądownictwo.
 
Akt unii lubelskiej przechowywany jest w [[Archiwum Główne Akt Dawnych|Archiwum Głównym Akt Dawnych]].
 
== Lublin jako miejsce domniemanej pierwszej unii polsko-litewskiej ==
[[2 lutego]] [[1386]] roku na jednym z pierwszych [[Sejm Korony Królestwa Polskiego|sejmów walnych]] w Lublinie [[Władysław II Jagiełło|Jagiełło]] został wybrany królem Polski. Część badaczy uważa decyzje tego zjazdu za pierwszą unię polsko-litewską, bowiem [[unia w Krewie|w Krewie]] spisano jedynie wstępną umowę, zawierającą warunki, jakie miał spełnić Jagiełło, by mógł objąć polski tron<ref>Anna Sochacka, Zjazdy polsko-litewskie w Lublinie i Parczewie w czasach Władysława Jagiełły, [w: ] Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Historia Vol. 41/42 (1986/1987), s. 66.</ref>.
 
== Tło ==
Na przeszkodzie unifikacji monarchii jagiellońskiej stała jednak odrębność ustrojowa i administracyjno-prawna państwa litewskiego. W 1551 roku powołano specjalną komisję, która zajęła się nowelizacją [[Statuty litewskie#I Statut W. Ks. Litewskiego, 1529|I Statutu Litewskiego]] z 1529 pod kątem reformy ustrojowej zbliżającej Wielkie Księstwo Litewskie do Królestwa Polskiego.
 
Na [[sejm Korony Królestwa Polskiego|sejmie]] w [[Warszawa|Warszawie]] [[13 marca]] [[1564]] roku król [[Zygmunt II August]] odstąpił [[Korona Królestwa Polskiego|Koronie Królestwa Polskiego]] swoje prawa sukcesyjne w [[Wielkie Księstwo Litewskie|Wielkim Księstwie Litewskim]]<ref>Akta Unji Polski z Litwą: 1385-1791, wydali Stanisław Kutrzeba i Władysław Semkowicz, Kraków 1932, s. 179-180179–180.</ref>.
 
W 1565 Zygmunt II August ustanowił [[Sejmiki ziemskie|sejmiki powiatowe]], a w 1566 zatwierdził [[Statuty litewskie#II Statut W. Ks. Litewskiego, 1566|II Statut Litewski]], w którym zrzekał się części swoich kompetencji na rzecz [[Sejm Wielkiego Księstwa Litewskiego|sejmu litewskiego]], czym upodobnił go do sejmu koronnego.
10 stycznia 1569 obrady na [[Zamek w Lublinie|Zamku Lubelskim]] rozpoczął sejm koronny pod laską [[Stanisław Sędziwój Czarnkowski|Stanisława Sędziwoja Czarnkowskiego]]. Równolegle obradował też sejm litewski. Podstawą negocjacji był projekt [[Biskupi krakowscy|biskupa krakowskiego]] [[Filip Padniewski|Filipa Padniewskiego]], zakładający zawarcie bardzo luźnego związku w formie [[unia personalna|unii personalnej]] (wspólna elekcja), jedynie w celu prowadzenia wspólnej polityki obronnej. Nawet jednak i taka propozycja nie została przyjęta przez sejm litewski, zdominowany przez magnatów. 1 marca część możnowładców litewskich opuściła Lublin, wówczas opór litewski został w zasadzie przełamany, a sejm lubelski dokonał przy tym [[Inkorporacja terytorium|inkorporacji]] poszczególnych ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego.
 
5 marca, przy aprobacie litewskich posłów z [[Podlasie|Podlasia]], sejm koronny przegłosował włączenie [[Województwo podlaskie (I Rzeczpospolita)|województwa podlaskiego]] do Korony Królestwa Polskiego. 26 maja do Korony włączono [[Województwo wołyńskie (I Rzeczpospolita)|województwo wołyńskie]], a 6 czerwca [[województwo kijowskie]] i [[województwo bracławskie]]. Szlachcie ruskiej z tych województw pozwolono zachować [[Statuty litewskie|swoje prawa]] i cieszyć się szerokimi wolnościami: językiem urzędowym na tych ziemiach miał być nadal [[język ruski]], a szlachta ruska otrzymywała przywileje identyczne jak szlachta polska<ref>Karol Grunberg, Bolesław Sprengel ''Trudne sąsiedztwo'', Warszawa 2005.</ref>. Status prawny ziem ukrainnych inkorporowanych zbliżony był do [[Autonomia|autonomii]], a szlachta ruska uzyskała miejsca w polskim parlamencie<ref>[[Henryk Litwin]] ''Od Unii Lubelskiej do III rozbioru Rzeczypospolitej. Rzeczpospolita—UkrainaRzeczpospolita–Ukraina. Szkic wydarzeń politycznych'', [w:] ''Między sobą. Szkice historyczne polsko-ukraińskie'', Lublin 2000, s. 85.</ref>. Mimo szerokich swobód przyznanych [[Rusini|Rusinom]] na ziemiach ukrainnych doszło do niezadowolenia społecznego, które miało pewien wpływ na późniejsze [[powstania kozackie]] przeciw Rzeczypospolitej, z których największym było [[Powstanie Chmielnickiego]].
 
Zastosowana przez króla metoda faktów dokonanych (inkorporacji ziem ruskich do Korony) zmusiła przedstawicieli litewskich do powrotu. 28 marca król zaaprobował nowy projekt unii opracowany przez sejm koronny. W kwietniu do Lublina wrócili [[Starostowie generalni żmudzcy|starosta generalny żmudzki]] [[Jan Hieronimowicz Chodkiewicz]], [[wojewodowie podlascy|wojewoda podlaski]] [[Mikołaj Kiszka (zm. 1587)|Mikołaj Kiszka]], [[kasztelan]] [[witebsk]]i [[Dominik Pac]], [[krajczy wielki litewski]] [[Krzysztof Radziwiłł Piorun]] i [[marszałek nadworny litewski]] [[Ostafi Wołłowicz]]. Zdecydowano zwołać na 10 maja sejmiki ziemskie litewskie, które miałyby udzielić swoich pełnomocnictw nowo wybranym posłom.
 
== Upamiętnienie ==
* W 2015 [[Sejm Rzeczypospolitej Polskiej VII kadencji|Sejm VII kadencji]] podjął uchwałę o ustanowieniu dnia 1 lipca Dniem Sejmu Polskiego<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/komunikat.xsp?documentId=266CD90EE2C6CBCEC1257E62002774A5 | tytuł = 1 lipca Dniem Sejmu Polskiego na pamiątkę zawarcia unii lubelskiej z 1569 r. | data = 12 czerwca 2015 | opublikowany = sejm.gov.pl | data dostępu = 2015-06-15}}</ref>.
* Zarówno [[Patronat roku ustanowiony przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej|uchwałą]] [[Sejm Rzeczypospolitej Polskiej|Sejmu RP]] z 20 lipca 2018<ref>{{Monitor Polski|2018|743}}.</ref>, jak i [[Patronat roku ustanowiony przez Senat Rzeczypospolitej Polskiej|uchwałą]] [[Senat Rzeczypospolitej Polskiej|Senatu RP]] z 20 grudnia 2018<ref>{{Monitor Polski|2019|6}}.</ref>, rok [[2019]] został ustanowiony Rokiem Unii Lubelskiej.
 
== Zobacz też ==
* [[unia hadziacka]]
* [[unia polsko-litewska]]
 
== Przypisy ==
{{Przypisy}}
== Bibliografia ==
* [https://web.archive.org/web/20170612105548/http://www.law.uj.edu.pl/~khpp/fontesu/1569.htm Tekst Unii]
* G. Błaszczyk, ''Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności'', [[Poznań]] 2002
* E. Dubas-Urwanowicz, ''Stosunek Korony do unii z Litwą w latach 1562-15741562–1574'', „Studia Podlaskie”, t. 5, R. 1995
* [[Oskar Halecki]] ''Dzieje unii jagiellońskiej'', t. 2, [[Kraków]] 1920
* Oskar Halecki ''Przyłączenie Podlasia, Wołynia i Kijowszczyzny do Korony'', [[Kraków]] 1915
* [[Ludwik Kolankowski]] ''Jagiellonowie i unia'', [[Lwów]] 1936
* J. Pelenski: ''Inkorporacja ukraińskich ziem'', „Przegląd Historyczny” 1974
* [[Henryk Wisner]] ''Litwa. Dzieje państwa i narodu'', [[Warszawa]] 1999
* Henryk Wisner, ''Unia lubelska i III Statut litewski z roku 1588'', „Zapiski Historyczne”, t. 51, R. 198, z. 1
* Henryk Wisner, [http://rcin.org.pl/Content/11604/WA303_4616_KH118-r2011-R118-nr1_Kwartalnik-Hist_02_Wisner.pdf ''Szlachta Wielkiego Księstwa Litewskiego wobec unii. Schyłek wieku XVI - lata dwudzieste XVII'']
* A. Witusik [(red.]), ''Unia Lubelska 1569 roku w dziejach Polski i Europy'', [[Lublin]] 2004.
* [[Paweł Janowski]], ''Lubelska Unia, z 1 lipca 1569 roku'', [w:] ''Encyklopedia Katolicka'', Lublin 2006, t. XI, kol. 36-37.
* [[Jūratė Kiaupienė]], [http://www.iesw.lublin.pl/projekty/pliki/IESW-121-02-04pl.pdf ''Wielkie Księstwo Litewskie w składzie Rzeczypospolitej Obojga Narodów: 1569-1588'']
* [http://web.archive.org/web/20160308182251/http://rys.netarteria.pl/rozbiory.pdf Czy Rosja uczestniczyła w pierwszym rozbiorze Polski , czyli co zaborcy zabrali Polsce w trzech rozbiorach?]
{{Commonscat|Union of Lublin}}
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.lublin1569.tnn.pl/ Edukacyjny serwis internetowy o życiu Lublina w przededniu zawarcia Unii Lubelskiej – Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”]
* [http://www.um.lublin.pl/um/index.php?t=200&id=31041 Jagielloński szlak Unii Lubelskiej]
 
[[Kategoria:Unia lubelska 1569|!*]]