Hatteria: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 549 bajtów ,  1 rok temu
uzupełnienie
m (MalarzBOT: zmiana szablonu{{medal}} na {{wyróżnienie}})
(uzupełnienie)
|podtaksony =
* ''S. punctatus'' <small>(Gray, 1842) ([[gatunek typowy|typowy]])</small>
* ''S. guntheri'' <small>[[Walter Buller|Buller]], 1877</small>
* ''S. diversum'' <small>Collenso, 1885</small>
* ?''S.'' sp. <small>''vide'' Jones ''et al.'', 2009</small>
}}
'''Hatteria''', '''tuatara''', '''łupkoząb''' (''Sphenodon'') – [[rodzaj (biologia)|rodzaj]] gada z rodziny [[hatteriowate|hatteriowatych]] (Sphenodontidae) występującego [[endemit|endemicznie]] na [[Nowa Zelandia (archipelag)|Nowej Zelandii]].
Mimo iż wyglądem najbardziej przypomina jaszczurkę, w rzeczywistości reprezentuje odrębną linię ewolucyjną [[lepidozaury|lepidozaurów]] – [[sfenodonty]]. Dwa gatunki hatteriiHatterie są jedynymi współczesnymi przedstawicielami tej grupy. Ich najbliżsi krewni to [[łuskonośne]] (jaszczurki, [[amfisbeny]] i [[węże]]). Z tego powodu hatteria wzbudza zainteresowanie naukowców badających ewolucję jaszczurek i węży oraz rekonstruujących wygląd i zwyczaje najwcześniejszych [[diapsydy|diapsydów]].
 
Hatteria ma zielono-brązowe ubarwienie i dorasta do około 60&nbsp;cm od głowy do koniuszka ogona. Wzdłuż grzbietu biegnie kolczasty grzebień, szczególnie widoczny u samców. Uzębienie, w którym dwa rzędy zębów w szczęce zachodzą na jeden w żuchwie, jest wyjątkowe wśród współczesnych zwierząt. Inna niezwykła cecha to obecność wyraźnego [[oko ciemieniowe|oka ciemieniowego]], którego funkcja stanowi przedmiot toczących się badań. Mimo braku małżowin usznych hatterie są zdolne słyszeć. Ich szkielet wykazuje wiele unikatowych cech, spośród których niektóre stanowią [[plezjomorfia|ewolucyjną pozostałość]] po rybach. Mimo iż hatterie bywają określane jako „[[żywa skamieniałość|żywe skamieniałości]]”, nowsze badania taksonomiczne i molekularnepaleontologiczne dowodzą, że gady te znaczącoznacznie zmieniły się od [[mezozoik|ery mezozoicznej]].
 
Hatterię uznaje się za [[gatunek zagrożony|zagrożoną wyginięciem]] od 1895. Jak wielu nowozelandzkim zwierzętom, zagraża jej utrata siedlisk oraz [[introdukcja]] drapieżników, jak np. [[szczur polinezyjski]]. Hatterie wyginęły na dwóch największych wyspach Nowej Zelandii, a zasięg pozostałych populacji ograniczył się do 32 okolicznych wysp, jednak w 2005 roku na terenie ogrodzonego i monitorowanego [[Karori Wildlife Sanctuary]] w [[Wellington]] odtworzono ich populację.
== Ewolucja i taksonomia ==
[[Plik:Tuatara cladogram.svg|thumb|left|Kladogram zauropsydów:<br />1. sfenodonty,<br />2. i 3. łuskonośne,<br />4. i 5. archozaury]]
Sfenodonty i ich [[grupa siostrzana]], łuskonośne (Squamata), należą do nadrzędu lepidozaurów (Lepidosauria), jedynych współczesnych przedstawicieli grupy [[lepidozauromorfy|Lepidosauromorpha]]. Zarówno łuskonośne, jak i hatteria mają zdolność do [[autotomia|odrzucania ogona]] w razie zagrożenia oraz poprzeczną szczelinę kloakalną{{r|Cree}}. [[linia rozwojowa|Linia ewolucyjna]] sfenodontów oddzieliła się od łuskonośnych prawdopodobnie około 250 mln lat temu{{r|MMAD09|genom}}. Podobieństwo hatteriowatych do jaszczurek jest jedynie powierzchowne, gdyż przedstawiciele tej rodziny wykazują kilka [[autapomorfia|cech niewystępujących u innych]] gadów. Kształt typowy dla jaszczurek był powszechny u wczesnych [[owodniowce|owodniowców]] – jeden z najstarszych znanych gadów, ''[[Hylonomus]]'', również przypominał współczesną jaszczurkę{{r|Hylonomus}}.
 
Hatteria została początkowo zaklasyfikowana jako jaszczurka, kiedy w 1831 [[Muzeum Brytyjskie]] otrzymało jej czaszkę. Interpretacja ta utrzymywała się do roku 1867, gdy [[Albert C.L.G. Günther]] z Muzeum Brytyjskiego spostrzegł podobieństwa do [[żółwie|żółwi]], [[krokodyle|krokodyli]] i [[ptaki|ptaków]]. Dla grupy obejmującej hatterię i jej wymarłych krewnych zaproponował nazwę Rhynchocephalia („ryjogłowe”){{r|Gunther}}. Obecnie większość naukowców używa nazwy Sphenodontia dla mniej obszernej grupy obejmującej ''Sphenodon'' i formy pokrewne{{r|tolweb}}. Przez lata wiele bliżej niespokrewnionych gatunków zaliczano do Rhynchocephalia, dlatego też grupę tę wielu [[taksonomia|taksonomów]] uznawało za „takson-kosz na śmieci”. [[Samuel Wendel Williston]] zaproponował w 1925 roku nazwę Sphenodontia dla grupy obejmującej jedynie hatterię i jej najbliższych wymarłych krewnych{{r|FraserSues}}.
 
Hatterię często określa się jako żywą skamieniałość{{r|NZE}}, jednak prace dotyczące ewolucji sfenodontów dowodzą, że grupa ta przeszła liczne zmiany w erze mezozoicznej{{r|Wu}}, a sam ''Sphenodon'' wykazuje około 20 cech zaawansowanych w stosunku do swoich najbliższych krewnych{{r|MJB86}} i określanie go mianem żywej skamieniałości jest niepoprawne{{r|jevbiol12}}. Badania molekularne przeprowadzone przez Jennifer Hay i współpracowników sugerują, że hatteria ma wyższe tempo [[ewolucja molekularna|ewolucji molekularnej]] niż którekolwiek z przebadanych dotąd zwierząt{{r|trends}}. Hilary Miller i współautorzy skrytykowali wynikiWyniki tej analizy, stwierdzając,zostały żejednak zestawskrytykowane danychprzez wykorzystanychHilary w badaniu HayMiller i in.współautorów, byłktórzy zbyt małystwierdzili, by umożliwić określenieże tempatempo ewolucji hatterii,molekularnej a jej wskaźnik zostałzostało prawdopodobnie przeszacowany, gdyż w badaniu nie uwzględniono struktury populacjiprzeszacowane{{r|MMAD09}}. HayWniosek iten współpracownicypotwierdziły niepóźniejsze zgodzilibadania kompletnej sekwencji [[genom]]u, które wskazują, że hatteria cechuje się znajwolniejszym krytykątempem wynikówewolucji ichmolekularnej wcześniejszejze analizy iwszystkich potwierdzilizbadanych jejdotąd wynikilepidozaurów{{r|SHMML09genom}}. Niektórzy naukowcy sugerują, że przodkowie hatterii zostali odizolowani od innych sfenodontów około 82 mln lat temu, kiedy Nowa Zelandia oddzieliła się od reszty [[Gondwana|Gondwany]]{{r|HDCM03}}. Inni wskazują, że sfenodonty skolonizowały Nową Zelandię dopiero po jej wynurzeniu z wody, pod którą prawdopodobnie w całości znalazła się około 25–22 mln lat temu – na co wskazuje nieobecność osadów lądowych z tego okresu{{r|miocen}}. Analizy genetyczne sugerują zaskakująco niski poziom zróżnicowania genetycznego wśród hatterii, jak na tak starą linię ewolucyjną. Prawdopodobnie jest to wynikiem [[efekt wąskiego gardła|efektu wąskiego gardła]], który mógł wystąpić w populacji tych gadów podczas cyklów [[lodowiec|lodowcowych]] na przełomie [[pliocen]]u i [[plejstocen]]u{{r|HDCM03}}.
 
Sfenodonty były grupą stosunkowo liczną w [[trias]]ie i [[jura|jurze]], jednak ich zapis kopalny z [[kenozoik]]u jest ubogi{{r|miocen}}. Najbliższym znanym obecnie krewnym hatterii jest wczesnojurajski ''[[Cynosphenodon]]'' z obecnych terenów Meksyku{{r|VHR96}}.
 
Analizy [[filogeneza|filogenetyczne]] wykorzystujące cechy morfologiczne wskazywały na tuatarę jako takson siostrzany łuskonośnych{{r|RR99}}, podczas gdy oparte na ograniczonym zestawie danych molekularnych sugerują jej bliższe pokrewieństwo z żółwiami i [[archozaury|archozaurami]]{{r|pnas|Science99}}. Analiza przeprowadzona przez [[Michael S.Y. Lee|Michaela Lee]] (2001) wykorzystująca zarówno cechy morfologiczne, anatomiczne, jak i molekularne, potwierdziła wyniki wcześniejszych analiz morfologicznych{{r|Lee01}}. PierwszaAnalizy analiza filogenetycznafilogenetyczne gadów wykorzystującawykorzystujące kompletny genom [[mitochondrialny DNA|mitochondrialny]] oraz jądrowy hatterii również wsparławspierają hipotezę o siostrzanych relacjach pomiędzy hatterią a łuskonośnymi{{r|Restetal|genom}}. Analizy genetyczne grupują ''Sphenodon punctatus'' z Cieśniny Cooka bliżej populacji z North Brother (dawniej uznawanej za osobny gatunek ''S. guntheri'') – również występującegowystępującej na terenie Cieśniny Cooka – niż północnej populacji ''S. punctatus''. Wyniki te są zgodne z [[zasięg (biogeografia)|zasięgiem występowania]] obu gatunków, jednak stoją w sprzeczności z [[allozym]]owym zróżnicowaniem genetycznym{{r|Heredity}}.
 
Nazwa „tuatara”, będąca jednym z określeń hatterii, pochodzi z [[Język maoryski|języka maoryskiego]] i oznacza „kolczasty grzbiet”{{r|Karori}}, zaś systematyczna ''Sphenodon'' – od greckich słów {{grc|σφήν}}/''sphen'' („klin”) i {{grc|ὀδούς}}/''odous'' („ząb”){{r|slownik}}. Początkowo [[John Edward Gray|Gray]] nadał rodzajowi nazwę ''Sphaenodon'', jednak [[Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej]] w 1957 roku zaakceptowała jej zmianę na ''Sphenodon''{{r|tigr}}.
 
=== Gatunki ===
Po 1990 roku przeważnie wyróżniano dwa współczesne gatunki hatterii – ''Sphenodon punctatus'', nazywany niekiedy po prostu hatterią, i znacznie rzadszy ''Sphenodon guntheri'' (hatteria niespodziana), którego zasięg występowania ogranicza się do północnej z wysp The Brothers w [[Cieśnina Cooka|Cieśninie Cooka]]{{r|BBC}}. Nazwa gatunkowa ''punctatus'' pochodzi z łaciny i oznacza „plamisty”, zaś ''guntheri'' honoruje Alberta Günthera. ''S. punctatus'' został nazwany, gdy znany był tylko jeden gatunek, dlatego też jego nazwa jest myląca, ponieważ przedstawiciele obydwu gatunków mają plamy. ''S guntheri'' ma oliwkowobrązową skórę z żółtymi plamami, podczas gdy ubarwienie ''S. punctatus'' waha się od oliwkowozielonego, przez szary, do ciemnoróżowego lub ceglastoczerwonego, zawsze z białymi plamami{{r|Cree|Karori|Lutz16}}. ''S. guntheri'' jest w dodatku znacznie mniejszy{{r|GW96}}. ''Sphenodon guntheri'' został rozpoznany jako odrębny gatunek w 1877 roku przez [[Walter Buller|Waltera Bullera]]{{r|Buller}}, jednak do roku 1990 ''S. guntheri'' był przeważnie klasyfikowany w obrębie ''S. punctatus''{{r|neglected}}. Po 1990 większość naukowców zgadzała się co do zasadności wyodrębnienia ''S. guntheri'' jako osobnego gatunku, jednak badania Jennifer Hay i współpracowników z 2010 roku sugerują, że ''S. punctatus'' i ''S. guntheri'' reprezentują nie osobne gatunki, lecz odmiany geograficzne tego samego gatunku{{r|consgen10}}. Analizy kompletnego genomu hatterii potwierdzają odrębność populacji z North Brother, jednak nie na poziomie gatunkowym, w związku z czym nazwa ''S. guntheri'' jest obecnie uznawana za [[synonim (taksonomia)|synonim]] nazwy ''S. punctatus''{{r|genom}}. Kolejny gatunek hatterii – podobny do dwóch poprzednich, lecz nieco mniejszy – zidentyfikował w listopadzie 1885 roku William Colenso, który opisał go w oparciu o na wpół skamieniały okaz i nazwał ''S. diversum''{{r|Colenso}}. ''S. punctatus'' dzieli się na dwa podgatunki – ''S. punctatus punctatus'', występujący na [[Zatoka Obfitości (region)|Bay of Plenty]] i wyspach położonych dalej na północ, oraz ''S. punctatus reischeki''{{r|mikko}}, którego przedstawiciele żyją w okolicy Cieśniny Cooka{{r|doc}}. W 2009 roku opisano trzy niekompletne [[kość zębowa|kości zębowe]] należące do przedstawicieli grupy [[Sphenodontinae]], przez autorów przypisane wstępnie do rodzaju ''Sphenodon'', pochodzące z wczesnego [[miocen]]u, około 19–16 mln lat temu. Jeśli interpretacja ta jest prawidłowa, byłyby to najstarsze znane skamieniałości hatterii{{r|miocen}}.
 
== Budowa ==
[[Współczynnik encefalizacji]] hatterii jest stosunkowo niski – wynosi 70,2, podobnie jak u jaszczurek z rodziny [[szyszkowcowate|szyszkowcowatych]], jednak znacznie mniej niż u przedstawicieli [[jaszczurkowate|Lacertidae]] (EQ 100). W większości części mózgu wskaźniki te również są dość niskie, z wyjątkiem [[nadwzgórze|nadwzgórza]] (359), [[wzgórze (anatomia)|wzgórza]] (118) oraz [[móżdżek|móżdżka]] (121). Porównanie z jaszczurkami sugeruje podobieństwa do Lacertomorpha (typ I jaszczurek), uznawanymi za mniej zaawansowane niż Dracomorpha (typ II jaszczurek){{r|Platel}}.
 
Czubek szczęki przypomina [[dziób (zoologia)|dziób]], od zębów oddziela go niewielki wzgórek. W szczęce znajdują się dwa rzędy zębów, podczas gdy w żuchwie jeden – znajdujący się dokładnie pomiędzy rzędami zębów szczękowych, gdy szczęki są zamknięte. Układ ten stanowi wyjątek wśród współczesnych gadów – mimo iż większość [[węże|węży]] ma w szczęce dwa rzędy zębów, pełnią one inne funkcje niż u hatterii. Szczęki, łączone [[więzadło|więzadłem]], są w stanie wykonywać zarówno żujące ruchy na boki, jak i gryzące, wertykalne{{r|Cree}}. Siła ugryzienia wystarcza do przebijania [[chityna|chityny]] i przebijania skorupek jaj{{r|czaszka-plos}}, jednak jest stosunkowo niższa niż u innych współczesnych lepidozaurów{{r|SHAR08}} – według analizy Curtisa i in. (2011) wynosi ona około 140&nbsp;[[niuton|N]]{{r|czaszka-plos}}. Siła zacisku szczęk różni się jednak w zależności od płci i pozycji w jamie gębowej – samce gryzą silniej niż samice, a siła nacisku jest największa z tyłu szczęk. U samic wynosi ona maksymalnie 163,5 N (z przodu 81,8 N), a u samców 238,3 N (z przodu 119,1 N){{r|silaszczek}}. Istotną rolę w chwytaniu pożywienia i manipulowaniu nim odgrywa również duży, mięsisty [[język (anatomia)|język]]{{r|Gorniak}}. Mimo iż liczne aspekty odżywiania hatterii są zaawansowane, występuje również wiele cech prymitywnych. Sugerują one, iż anatomia języka hatterii może być przydatna przy rekonstruowaniu cech występujących u wczesnych tetrapodów. Język hatterii ma wiele potencjalnych [[symplezjomorfia|wspólnych cech prymitywnych]] z językiem jaszczurek z rodziny [[legwanowate|legwanowatych]]{{r|Schwenk}}. Badania przeprowadzone na komputerowym modelu czaszki hatterii sugerują, że określona grupa mięśni kontroluje konkretne ruchy szczęk, a podczas danego momentu ukąszenia niektóre mięśnie wykazują wysoką aktywność, podczas gdy inne pozostają nieaktywne. Analizy te przynoszą podobne rezultaty, co wcześniejsze badania przeprowadzone na żywych tuatarach przy wykorzystaniu [[elektromiografia|elektromiografii]]. Różnice wytłumaczyć można twardością pożywienia, jego rozmiarem i położeniem w szczękach oraz ruchami żuchwy{{r|Interface}}. Czaszka hatterii jest optymalnie przystosowana do wytrzymywania działających na nią sił: niektóre jej rejony – sił rozciągających, a inne – ściskających{{r|czaszka-plos}}. Hatteria ma uzębienie [[akrodontyzm|akrodontyczne]], jej zęby są przyrośnięte do kości szczęk, dlatego ich zastępowanie nowymi w razie uszkodzeń jest utrudnione<ref name=Lutz27>{{Cytuj książkę |autor=Dick Lutz |rok=2006 |tytuł=Tuatara: A Living Fossil |miejsce=Salem, Oregon |wydawca=DIMI PRESS |strony=27}}</ref>. U dorosłych zęby żuchwy mają kształt piramidalny, z wierzchołkiem zwróconym ku przodowi i zgrubieniami na stronie przednio-przyśrodkowej i przednio-wargowej, zęby szczęki są stożkowate z niewielkim zgrubieniem z tyłu, natomiast u młodych zęby żuchwy są stożkowate i lekko spłaszczone wargowo-językowo. W trakcie [[ontogeneza|ontogenezy]] hatterii powiększa się obszar zaoczodołowy, [[staw skroniowo-żuchwowy|staw żuchwowy]] przemieszcza się ku stronie brzusznej oraz rozwija się grzebień ciemieniowy{{r|Jones08}}. Samce mają większe głowy i większą siłę zgryzu niż samice{{r|silaszczek|bjols10}}.
 
=== Szkielet pozaczaszkowy ===
Spośród grupy wysp [[Hen and Chicken Islands|Hen and Chicken]] na [[Ocean Spokojny|Pacyfiku]] szczury usunięto z Whatupuke w 1993 roku, z Lady Alice Island w 1994 i z Coppermine Island w 1997. Na tych trzech wyspach widziano młode tuatary. Na Hen Island, należącej do tej samej grupy wysp, szczury są wciąż obecne i młodych hatterii nie obserwowano tam od 2001. Spośród wysp [[Alderman Islands|Alderman]] na środkowej nie występują tuatary – szczury mogą prawdopodobnie przepłynąć na nią z sąsiednich wysp – by to uniemożliwić zostały wytępione w 1992 roku. W 2004 szczury usunięto również z Rangitoto Islands, przygotowując teren do wypuszczenia 432 młodych hatterii hodowanych w Victoria University od 2001 roku{{r|Gaze}}.
 
==== ''SphenodonHatterie guntheri''z North Brother ====
[[Plik:Tuatara karori head.jpg|thumb|Hatteriom w Karori Wildlife Sanctuary zakłada się kolorowe znaczniki ułatwiające identyfikację]]
Zasięg występowania hatteriitej niespodzianejlinii ewolucyjnej ogranicza się do jednej niewielkiej wyspy, a ogólna liczebność populacji wynosi około 400 osobników. W 1995 roku 50 młodych i 15 dorosłych ''Sphenodon guntheri''zwierząt przeniesiono na Titi Island w Cieśninie Cooka, a populację monitorowano. Dwa lata później ponad połowę hatterii zaobserwowano ponownie i wszystkie poza jedną przybrały na wadze. W 1998 roku 34 wyklute w niewoli młode i 20 złapanych na wolności dorosłych przeniesiono na Matiu Island, bardziej dostępne miejsce{{r|Gaze}}. Pod koniec października 2007 ogłoszono, że 50 hatterii zebranych jeszcze jako jaja w North Brother Island i wyklutych w Victoria University, wypuszczono na wolność w [[Long Island (Nowa Zelandia)|Long Island]]. Zwierzęta hodowano w ogrodzie zoologicznym w Wellington. Zbudowano dla nich specjalne pomieszczenie i nie pokazywano publiczności{{r|scoop}}.
 
Mimo stosunkowo niewielkiej liczebności i ograniczonego zasięgu występowania hatterii niespodzianych, długoterminowe prognozy dla tego gatunku są korzystne – tuatary z North Brother Island są długowieczne, dorosłe osobniki obu płci mają wysoki wskaźnik przeżywalności (0,95). W populacji ''S. guntheri'' znacznie liczniejsze są samce – na jedną samicę przypada średnio 1,7 samca{{r|NKPD02}}. Z tego powodu ''S.hatterie guntheri''z North Brother mogą wymagać pomocy człowieka, ponieważ w wyniku ocieplenia klimatu wylęgać się będzie coraz więcej samców i coraz mniej samic{{r|Mitchelletal10}}. Przy niesprzyjających zmianach klimatu w połowie lat 80. XXI wieku na wszystkich stanowiskach tego gatunku mogłyby się wykluwać wyłącznie samce{{r|tylkosamce}}. Interwencje człowieka co dwa – trzy lata prawdopodobnie mogłyby jednak zatrzymać ten proces{{r|Mitchelletal10}}. Receptą mogłoby też być przenoszenie populacji zwierząt na tereny, na których mogłyby przetrwać ocieplenie – plan takiej operacji opracowano już dla ''S.&nbsp;punctatus''{{r|consbiol12}}.
 
==== ''Sphenodon punctatus'' ====
''Sphenodon punctatus'' (nie licząc populacji z North Brother) występuje naturalnie na 29 wyspach, a jego populację szacuje się na ponad 60&nbsp;000 osobników{{r|Cree}}. W 1996 roku 32 dorosłe hatterie przeniesiono z Moutoki Island na Whale Island. Whale Island (Moutohora) jest w stanie utrzymać populację około 8500 hatterii, co umożliwia obserwowanie tuatar na wolności{{r|Gaze}}.
 
Na stały ląd hatterie wypuszczono w 2005 roku na terenie ogrodzonego i monitorowanego Karori Wildlife Sanctuary{{r|Karori}}. Drugie uwolnienie miało miejsce w październiku 2007 roku, kiedy kolejne 130 osobników przeniesiono ze Stephens Island do Karori Sanctuary<ref name=karori2>{{Cytuj stronę |url=http://www.stuff.co.nz/environment/25912 |tytuł=130 tuatara find sanctuary |opublikowany=The Dominion Post |język=en |data dostępu=16 lipca 2011}}</ref>. W marcu 2009 po raz pierwszy od ponad dwustu lat obserwowano hatterie wyklute na wolności na nowozelandzkim stałym lądzie<ref name=msnbc>{{Cytuj stronę |url=http://www.msnbc.msn.com/id/29776134/ |tytuł=Rare reptile found first time in 200 years |autor=Ray Lilley |opublikowany=MSNBC |język=en |data dostępu=16 lipca 2011}}</ref>.
<ref name=Ramstadetal>{{Cytuj pismo |autor=Kristina M. Ramstad, N. J. Nelson, G. Paine, D. Beech, A. Paul, P. Paul, F. W. Allendorf, C. H. Daugherty |rok=2007 |tytuł=Species and cultural conservation in New Zealand: Maori traditional ecological knowledge of tuatara |czasopismo=Conservation Biology |wolumin=21 |wydanie=2 |strony=455–464 |doi=10.1111/j.1523-1739.2006.00620.x |język=en}}</ref>
<ref name=CNN>{{Cytuj stronę |url=http://web.archive.org/web/20101127030352/http://articles.cnn.com/2009-01-29/tech/lizard.reproduces_1_maori-henry-mildred?_s=PM:TECH |autor=Doug Gross |tytuł=110-year-old 'living fossil' becomes a dad |opublikowany=CNN.com |język=en |data dostępu=16 lipca 2011}}</ref>
<ref name=tsd>{{Cytuj pismo |autor=Nicola J. Mitchell, Nicola J. Nelson, Alison Cree, Shirley Pledger, Susan N. Keall, Charles H. Daugherty |tytuł=Support for a rare pattern of temperature-dependent sex determination in archaic reptiles: evidence from two species of tuatara </em>''(Sphenodon)<em>'' |czasopismo=Frontiers in Zoology |oznaczenie=3: 9 |rok=2006 |doi=10.1186/1742-9994-3-9 |język=en}}</ref>
<ref name=SHMML09>{{Cytuj pismo |autor=Sankar Subramanian, Jennifer M. Hay, Elmira Mohandesan, Craig D. Millar, David M. Lambert |tytuł=Molecular and morphological evolution in tuatara are decoupled |czasopismo=Trends in Genetics |wolumin=25 |wydanie=1 |strony=16–18 |rok=2009 |doi=10.1016/j.tig.2008.11.001 |język=en}}</ref>
<ref name=Restetal>{{Cytuj pismo |autor=Joshua S. Rest, Jennifer C. Ast, Christopher C. Austin, Peter J. Waddell, Elizabeth A. Tibbetts, Jennifer M. Hay, David P. Mindell |tytuł=Molecular systematics of primary reptilian lineages and the tuatara mitochondrial genome |czasopismo=Molecular Phylogenetics and Evolution |wolumin=29 |wydanie=2 |strony=289–297 |rok=2003 |doi=10.1016/S1055-7903(03)00108-8 |język=en}}</ref>
<ref name=Lee01>{{Cytuj pismo |autor=Michael S.Y. Lee |tytuł=Molecules, morphology, and the monophyly of diapsid reptiles |czasopismo=Contributions to Zoology |wolumin=70 |wydanie=1 |strony=1–22 |rok=2001 |url=http://archive.is/1tm6 |język=en}}</ref>
<ref name=pnas>{{Cytuj pismo |autor=Rafael Zardoya, Alex Meyer |rok=1998 |tytuł=Complete mitochondrial genome suggests diapsid affinities of turtles |czasopismo=Proceedings of the National Academy of Sciences |wolumin=95 |wydanie=24 |strony=14226–14231 |url=http://www.pnas.org/content/95/24/14226 |język=en}}</ref>
<ref name=Heredity>{{Cytuj pismo |autor=J.M. Hay, S. D. Sarre, C. H. Daugherty |tytuł=Nuclear mitochondrial pseudogenes as molecular outgroups for phylogenetically isolated taxa: a case study in <em>''Sphenodon</em>'' |czasopismo=Heredity |wolumin=93 |strony=468–475 |rok=2004 |doi=10.1038/sj.hdy.6800525 |język=en}}</ref>
<ref name=BCS00>{{Cytuj pismo |autor=T. A. Blair, A. Cree, C. M. Skeaff |tytuł=Plasma fatty acids, triacylglycerol and cholesterol of the tuatara </em>''(Sphenodon punctatus punctatus)<em>'' from islands differing in the presence of rats and the abundance of seabirds |czasopismo=Journal of Zoology |wolumin=252 |wydanie=4 |strony=463–472 |rok=2000 |doi=10.1111/j.1469-7998.2000.tb01229.x |język=en}}</ref>
<ref name=csa>{{Cytuj pismo |autor=Donald G. Newman |tytuł=Evidence of predation on a young tuatara, ''Sphenodon punctatus'', by kiore, ''Rattus exulans'' on Lady Alice Island |czasopismo=New Zealand Journal of Zoology |wolumin=15 |wydanie=3 |strony=443–446 |rok=1988 |doi=10.1080/03014223.1988.10422973 |język=en}}</ref>
<ref name=TD98>{{Cytuj pismo |autor=Michael B. Thompson, Charles H. Daugherty |tytuł=Metabolism of Tuatara, <em>''Sphenodon punctatus</em>'' |czasopismo=Comparative Biochemistry and Physiology – Part A: Molecular & Integrative Physiology |wolumin=119 |wydanie=2 |strony=519–522 |rok=1998 |doi=10.1016/S1095-6433(97)00459-5 |język=en}}</ref>
<ref name=consgen10>{{Cytuj pismo |autor=Jennifer M. Hay, Stephen D. Sarre, David M. Lambert, Fred W. Allendorf, Charles H. Daugherty |tytuł=Genetic diversity and taxonomy: a reassessment of species designation in tuatara (<em>''Sphenodon</em>'': Reptilia) |czasopismo=Conservation Genetics |wolumin=11 |wydanie=3 |strony=1063–1081 |rok=2010 |doi=10.1007/s10592-009-9952-7 |język=en}}</ref>
<ref name=pnas76>{{Cytuj pismo |autor=C. Gans, E. G. Wever |tytuł=Ear and hearing in <em>''Sphenodon punctatus</em>'' |czasopismo=Proceedings of the National Academy of Sciences |wolumin=73 |wydanie=11 |strony=4244–4246 |rok=1976 |url=http://www.pnas.org/content/73/11/4244 |język=en}}</ref>
<ref name=Buller>{{Cytuj pismo |autor=Walter L. Buller |rok=1877 |tytuł=Notes on the tuatara lizard </em>''(Sphenodon punctatum)<em>'', with a description of a supposed new species |czasopismo=Transactions and Proceedings of the New Zealand Institute |wolumin=9 |strony=317–325 |url=http://biostor.org/reference/105363 |język=en}}</ref>
<ref name=Colenso>{{Cytuj pismo |autor=William Colenso |rok=1885 |tytuł=Notes on the bones of a species of Sphenodon (S. diversum, Col.,) apparently distinct from the species already known |czasopismo=Transactions and Proceedings of the Royal Society of New Zealand |wolumin=18 |strony=118–128 |url=http://rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_18/rsnz_18_00_000850.pdf |język=en}}</ref>
<ref name=Wu>{{Cytuj książkę |autor r=Wu Xiaochun |rok=1994 |rozdział=Late Triassic-Early Jurassic sphenodontians from China and the phylogeny of the Sphenodontida |autor=Nicholas C. Fraser, Hans-Dieter Sues (red.) |tytuł=In the Shadow of the Dinosaurs: Early Mesozoic Tetrapods |wydawca=Cambridge University Press |miejsce=Cambridge |strony=38–69 |isbn=0-521-45242-2}}</ref>
<ref name=HDCM03>{{Cytuj pismo |autor=Jennifer M. Hay, Charles H. Daugherty, Alison Cree, Linda R. Maxson |tytuł=Low genetic divergence obscures phylogeny among populations of <em>''Sphenodon</em>'', remnant of an ancient reptile lineage |czasopismo=Molecular Phylogenetics and Evolution |wolumin=29 |wydanie=1 |strony=1–19 |rok=2003 |doi=10.1016/S1055-7903(03)00091-5 |język=en}}</ref>
<ref name=Interface>{{Cytuj pismo |autor=Neil Curtis, Marc E.H. Jones, Susan E. Evans, Shi Junfen, Paul O’Higgins, Michael J. Fagan |tytuł=Predicting muscle activation patterns from motion and anatomy: modelling the skull of <em>''Sphenodon</em>'' (Diapsida: Rhynchocephalia) |czasopismo=Journal of the Royal Society Interface |wolumin=7 |wydanie=42 |strony=153–160 |rok=2010 |doi=10.1098/rsif.2009.0139 |język=en}}</ref>
<ref name=neglected>{{Cytuj pismo |autor=Charles H. Daugherty, Alison Cree Jennifer M. Hay, Michael B. Thompson |rok=1990 |tytuł=Neglected taxonomy and continuing extinctions of tuatara </em>''(Sphenodon)<em>'' |czasopismo=Nature |wolumin=347 |strony=177–179 |doi=10.1038/347177a0 |język=en}}</ref>
<ref name=temporalbar>{{Cytuj pismo |autor=Mo Jinyou, Xu Xing, Susan E. Evans |tytuł=The evolution of the lepidosaurian lower temporal bar: new perspectives from the Late Cretaceous of South China |czasopismo=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |wolumin=277 |wydanie=1679 |strony=331–336 |rok=2010 |doi=10.1098/rspb.2009.0030 |język=en}}</ref>
<ref name=RR99>{{Cytuj pismo |autor=Oliver Rieppel, Robert R. Reisz |tytuł=The origin and early evolution of turtles |czasopismo=Annual Review of Ecology and Systematics |wolumin=30 |strony=1–22 |rok=2003 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.30.1.1 |język=en}}</ref>
<ref name=enigmaticeye>{{Cytuj pismo |autor=Casey Y.-J. Ung, Anthony C.B. Molteno |tytuł=An enigmatic eye: the histology of the tuatara pineal complex |czasopismo=Clinical & Experimental Ophthalmology |wolumin=32 |wydanie=6 |strony=614–618 |rok=2004 |doi=10.1111/j.1442-9071.2004.00912.x |język=en}}</ref>
<ref name=lonelyeye>{{Cytuj pismo |autor=I. R. Schwab, G. R. O’Connor |tytuł=The lonely eye |czasopismo=British Journal of Ophthalmology |wolumin=89 |wydanie=3 |strony=256 |rok=2005 |doi=10.1136/bjo.2004.059105 |język=en}}</ref>
<ref name=Gorniak>{{Cytuj pismo |autor=G. C. Gorniak, H. I. Rosenberg, Carl Gans |tytuł=Mastication in the tuatara, <em>''Sphenodon punctatus</em>'' (Reptilia: Rhynchocephalia): Structure and activity of the motor system |czasopismo=Journal of Morphology |wolumin=171 |wydanie=3 |strony=321–353 |rok=1982 |doi=10.1002/jmor.1051710307 |język=en}}</ref>
<ref name=NKPD02>{{Cytuj pismo |autor=Nicola J. Nelson, Susan N. Keall, Shirley Pledger, Charles H. Daugherty |tytuł=Male-biased sex ratio in a small tuatara population |czasopismo=Journal of Biogeography |wolumin=29 |wydanie=5-6 |strony=633–640 |rok=2002 |doi=10.1046/j.1365-2699.2002.00712.x |język=en}}</ref>
<ref name=Science99>{{Cytuj pismo |autor=S. Blair Hedges, Laura L. Poling |tytuł=A molecular phylogeny of reptiles |czasopismo=Science |wolumin=283 |wydanie=5404 |strony=998–1001 |rok=1999 |doi=10.1126/science.283.5404.998 |język=en}}</ref>
<ref name=BR96>{{Cytuj pismo |autor=Oliver Rieppel, Michael deBraga |tytuł=Turtle as diapsid reptiles |czasopismo=Nature |wolumin=384 |strony=453–455 |rok=1996 |doi=10.1038/384453a0 |język=en}}</ref>
<ref name=Schwenk>{{Cytuj pismo |autor=Kurt Schwenk |tytuł=Morphology of the tongue in the tuatara, <em>''Sphenodon punctatus</em>'' (Reptilia: Lepidosauria), with comments on function and phylogeny |czasopismo=Journal of Morphology |wolumin=188 |wydanie=2 |strony=129–156 |rok=1986 |doi=10.1002/jmor.1051880202 |język=en}}</ref>
<ref name=Wangetal>{{Cytuj pismo |autor=Wang Zhenshan, Tsutomu Miyake, Scott V. Edwards, Chris T. Amemiya |tytuł=Tuatara </em>''(Sphenodon)<em>'' genomics: BAC library construction, sequence survey, and application to the DMRT gene family |czasopismo=Journal of Heredity |wolumin=97 |wydanie=6 |strony=541–548 |rok=2006 |doi=10.1093/jhered/esl040 |język=en}}</ref>
<ref name=Crook>{{Cytuj pismo |autor=Ian G. Crook |rok=1973 |tytuł=The tuatara, ''Sphenodon punctatus'' Gray, on islands with and without populations of the Polynesian rat, ''Rattus exulans'' (Peale) |czasopismo=Proceedings of the New Zealand Ecological Society |wolumin=20 |strony=115–120 |url=http://newzealandecology.org/nzje/2705.pdf |język=en |data dostępu=2016-03-05}}</ref>
<ref name=tolweb>{{Cytuj stronę |url=http://www.tolweb.org/Lepidosauromorpha/14917 |tytuł=Lepidosauromorpha. Lizards, snakes, ''Sphenodon'', and their extinct relatives |opublikowany=Tree of Life Web Project |język=en |data dostępu=16 lipca 2011}}</ref>
<ref name=Gunther>{{Cytuj pismo |autor=Albert Günther |tytuł=Contribution to the anatomy of <em>''Hatteria</em>'' (Rhynchocephalus, Owen) |czasopismo=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |wolumin=157 |strony=595–629 |rok=1867 |doi=10.1098/rstl.1867.0019 | jstor=108983|język=en}}</ref>
<ref name=Lutz16>{{Cytuj książkę |nazwisko=Lutz |imię=Dick |rok=2006 |tytuł=Tuatara: A Living Fossil |miejsce=Salem, Oregon |wydawca=DIMI PRESS |strony=16 |isbn=0-931625-43-2}}</ref>
<ref name=Jacobson>{{Cytuj książkę |autor=Elliott Jacobson |tytuł=Infectious diseases and pathology of reptiles |wydawca=Taylor & Francis |rok=2007 |isbn=0849323215}}</ref>
<ref name=GW96>{{Cytuj książkę |autor=Brian Gill, Tony Whitaker |rok=1996 |tytuł=New Zealand Frogs and reptiles |wydawca=David Bateman publishing |strony=22–24 |isbn=1869532643}}</ref>
<ref name=Platel>{{Cytuj pismo |autor=R. Platel |tytuł=[Anatomy of the brain of the New Zealand Gray <em>''Sphenodon punctatus</em>'' (Sphenodontidae). A quantitative study of the principle subdivisions of the brain] |czasopismo=Journal für Hirnforschung |wolumin=30 |wydanie=3 |strony=325–327 |rok=1989 |pmid=2745969 |język=en}}</ref>
<ref name=NZE>{{Cytuj stronę |url=http://www.terranature.org/tuatara.htm |tytuł=Tuatara |autor=TerraNature |opublikowany=New Zealand Ecology: Living Fossils |język=en |data dostępu=16 lipca 2011}}</ref>
<ref name=GCM95>{{Cytuj pismo |autor=James C. Gillingham, Christopher Carmichael, Tracy Miller |tytuł=Social behavior of the tuatara, <em>''Sphenodon punctatus</em>'' |czasopismo=Herpetological Monographs |wolumin=9 |strony=5–16 |rok=1995 |jstor=1466993 |język=en}}</ref>
<ref name=gastralia>{{Cytuj pismo |autor=Leon P.A.M. Claessens |tytuł=Dinosaur gastralia: origin, morphology, and function |czasopismo=Journal of Vertebrate Paleontology |wolumin=24 |wydanie=1 |strony=89–106 |rok=2004 |doi=10.1671/A1116-8 |język=en}}</ref>
<ref name=Gucwinscy>{{Cytuj książkę |autor=Hanna Gucwińska, Antoni Gucwiński |tytuł=Zwierzęta w zbroi |miejsce=Wrocław |wydawca=Wydawnictwo Dolnośląskie |rok=1995 |strony=8 |isbn=83-7023-389-9}}</ref>
<ref name=Coddetal>{{Cytuj pismo |autor=Jonathan R. Codd, Philip L. Manning, Mark A. Norell, Steven F. Perry |tytuł=Avian-like breathing mechanics in maniraptoran dinosaurs |czasopismo=Proceedings of the Royal Society B |wolumin=275 |wydanie=1631 |strony=157–161 |rok=2008 |doi=10.1098/rspb.2007.1233 |język=en}}</ref>
<ref name=Burnham05>{{Cytuj pismo |autor=D. Kim Burnham, Susan N. Keall, Nicola J. Nelson, Charles H. Daugherty |tytuł=T cell function in tuatara </em>''(Sphenodon punctatus)<em>'' |czasopismo=Comparative Immunology, Microbiology and Infectious Diseases |wolumin=28 |wydanie=3 |strony=213–222 |rok=2005 |doi=10.1016/j.cimid.2005.01.005 |język=en}}</ref>
<ref name=DGN87>{{Cytuj pismo |autor=Donald G. Newman |tytuł=Burrow use and population densities of tuatara </em>''(Sphenodon punctatus)'' and how they are influenced by fairy prions ''(Pachyptila turtur)<em>'' on Stephens Island, New Zealand |czasopismo=Herpetologica |wolumin=43 |wydanie=3 |strony=336–344 |rok=1987 |jstor=3892500 |język=en}}</ref>
<ref name=chemia>{{Cytuj pismo |autor=A.A. Besson, A. Thierry, E. Boros, K. Allen, S. Bradley, C. Norrie, A. Cree |tytuł=Evidence of food chemical discrimination in tuatara (o. Rhynchocephalia): comparison with a gekkotan lizard (o. Squamata) |czasopismo=Journal of Herpetology |wolumin=43 |wydanie=1 |strony=124–131 |rok=2009 |doi=10.1670/08-164R.1 |język=en}}</ref>
<ref name=Mlot>{{Cytuj pismo |autor=Christine Mlot |tytuł=Return of the tuatara: A relict from the age of dinosaurs gets a human assist |czasopismo=Science News |wolumin=152 |wydanie=19 |strony=300–301 |rok=1997 |url=http://web.archive.org/web/20120927005445/http://www.sciencenews.org/pages/pdfs/data/1997/152-19/15219-21.pdf |jstor=3980976 |język=en}}</ref>
<ref name=Walls81>{{Cytuj pismo |autor=G. Y. Walls |tytuł=Feeding ecology of the tuatara <em>''Sphenodon punctatus</em>'' on Stephens Island, Cook Strait |czasopismo=New Zealand Journal of Ecology |wolumin=4 |strony=89–97 |rok=1981 |url=http://newzealandecology.org/nzje/1519.pdf |język=en |data dostępu=2016-03-05}}</ref>
<ref name=SHAR08>{{Cytuj pismo |autor=Vicky Schaerlaeken, Anthony Herrel, Peter Aerts, Callum F. Ross |tytuł=The functional significance of the lower temporal bar in <em>''Sphenodon punctatus</em>'' |czasopismo=Journal of Experimental Biology |wolumin=211 |strony=3908–3914 |rok=2008 |doi=10.1242/jeb.021345 |język=en}}</ref>
<ref name=Castanet>{{Cytuj pismo |autor=J. Castanet, D. G. Newman, H. Saint Girons |tytuł=Skeletochronological data on the growth, age, and population structure of the tuatara, <em>''Sphenodon punctatus</em>'', on Stephens and Lady Alice Islands, New Zealand |czasopismo=Herpetologica |wolumin=44 |wydanie=1 |strony=25–37 |rok=1988 |jstor=3892195 |język=en}}</ref>
<ref name=CCG92>{{Cytuj pismo |autor=Alison Cree, J.F. Cockrem, L. J. Guillette Jr |tytuł=Reproductive cycles of male and female tuatara </em>''(Sphenodon punctatus)<em>'' on Stephens Island, New Zealand |czasopismo=Journal of Zoology |wolumin=226 |wydanie=2 |rok=1992 |strony=199–217 |doi=10.1111/j.1469-7998.1992.tb03834.x |język=en}}</ref>
<ref name=GGC84>{{Cytuj pismo |autor=Carl Gans, James C. Gillingham, David L. Clark |rok=1984 |tytuł=Courtship, mating and male combat in Tuatara, <em>''Sphenodon punctatus</em>'' |czasopismo=Journal of Herpetology |wolumin=18 |wydanie=2 |strony=194–197 |doi=10.2307/1563749 |język=en}}</ref>
<ref name=CDH95>{{Cytuj pismo |autor=Alison Cree, Charles H. Daugherty, Jennifer M. Hay |rok=1995 |tytuł=Reproduction of a rare New Zealand reptile, the tuatara <em>''Sphenodon punctatus</em>'', on rat-free and rat-inhabited islands |czasopismo=Conservation Biology |wolumin=9 |wydanie=2 |strony=373–383 |doi=10.1046/j.1523-1739.1995.9020373.x |język=en}}</ref>
<ref name=sfc153>{{Cytuj książkę |autor=Claudine L. Tyrrell, Alison Cree, David R. Towns |tytuł=Variation in reproduction and condition of northern tuatara ''(Sphenodon punctatus punctatus)'' in the presence and absence of kiore |miejsce=Wellington |wydawca=Department of Conservation |strony=1–42 |rok=2000 |url=http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/sfc153.pdf |język=en |isbn=0-478-21963-6}}</ref>
<ref name=MRussell>{{Cytuj pismo |autor=Matt Russell |rok=1998 |tytuł=Tuatara, Relics of a Lost Age |czasopismo=The Desert Monitor |wolumin=29 |wydanie=1 |strony=5 |url=http://web.archive.org/web/20120425080104/http://webspinners.com/coloherp/cb-news/archive/nature/tuatara.php |język=en}}</ref>
<ref name=MJB86>{{Cytuj pismo |autor=Michael J. Benton |tytuł=The demise of a living fossil? |czasopismo=Nature |wolumin=323 |strony=762 |rok=1986 |doi=10.1038/323762b0 |język=en}}</ref>
<ref name=mikko>{{Cytuj stronę |autor=Mikko Haaramo |url=http://www.helsinki.fi/~mhaaramo/metazoa/deuterostoma/chordata/reptilia/lepidosauromorpha/sphenodontida.html |tytuł=Sphenodontida |opublikowany=Mikko’s Phylogeny Archive |język=en |data dostępu=16 lipca 2011}}</ref>
<ref name=miocen>{{Cytuj pismo |autor=Marc E.H. Jones, Alan J. D. Tennyson, Jennifer P. Worthy, Susan E. Evans, Trevor H. Worthy |tytuł=A sphenodontine (Rhynchocephalia) from the Miocene of New Zealand and palaeobiogeography of the tuatara </em>''(Sphenodon)<em>'' |czasopismo=Proceedings of the Royal Society B |wolumin=276 |wydanie=1660 |strony=1385–1390 |rok=2009 |doi=10.1098/rspb.2008.1785 |język=en}}</ref>
<ref name=mhc>{{Cytuj pismo |autor=Hilary C. Miller, Katherine Belov, Charles H. Daugherty |tytuł=Characterization of MHC class II genes from an ancient reptile lineage, <em>''Sphenodon</em>'' (tuatara) |czasopismo=Immunogenetics |wolumin=57 |wydanie=11 |strony=883–891 |rok=2005 |doi=10.1007/s00251-005-0055-4 |język=en}}</ref>
<ref name=Loweetal>{{Cytuj pismo |autor=Craig B. Lowe, Gill Bejerano, Sofie R. Salama, David Haussler |tytuł=Endangered species hold clues to human evolution |czasopismo=Journal of Heredity |wolumin=101 |wydanie=4 |strony=437–447 |rok=2010 |doi=10.1093/jhered/esq016 |pmid=20332163 |język=en}}</ref>
<ref name=NTPKD04>{{Cytuj pismo |autor=Nicola J. Nelson, Michael B. Thompson, Shirley Pledger, Susan N. Keall, Charles H. Daugherty |tytuł=Egg mass determines hatchling size, and incubation temperature influences post-hatching growth, of tuatara <em>''Sphenodon punctatus</em>'' |czasopismo=Journal of Zoology |wolumin=263 |wydanie=1 |strony=77–87 |rok=2004 |doi=10.1017/S095283690400490X |język=en}}</ref>
<ref name=MBT90>{{Cytuj pismo |autor=Michael B. Thompson |tytuł=Incubation of eggs of tuatara, <em>''Sphenodon punctatus</em>'' |czasopismo=Journal of Zoology |wolumin=222 |wydanie=2 |strony=303–318 |rok=1990 |doi=10.1111/j.1469-7998.1990.tb05679.x |język=en}}</ref>
<ref name=Gaze>{{Cytuj książkę |autor r=Peter Gaze |rozdział=Tuatara recovery plan 2001–2011 |adres rozdziału=http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/TSRP47.pdf |tytuł=Threatened Species Recovery Plan 47 |miejsce=Wellington |wydawca=Biodiversity Recovery Unit, Department of Conservation, Government of New Zealand |rok=2001 |strony=1–36 |isbn=0478221312}}</ref>
<ref name=Burnhametal06>{{Cytuj pismo |autor=D. Kim Burnham, Susan N. Keall, Nicola J. Nelson, Charles H. Daugherty |tytuł=Effects of sampling date, gender, and tick burden on peripheral blood cells of captive and wild tuatara </em>''(Sphenodon punctatus)<em>'' |czasopismo=New Zealand Journal of Zoology |wolumin=33 |wydanie=4 |strony=241–248 |rok=2006 |doi=10.1080/03014223.2006.9518453 |język=en}}</ref>
<ref name=tigr2>{{Cytuj stronę |url=http://web.archive.org/web/20080913182348/http://www.tigr.org:80/reptiles/families/Sphenodontidae.html |tytuł=Family Sphenodontidae (Tuataras) |opublikowany=The Reptile Database |język=en |data dostępu=19 czerwca 2010}}</ref>
<ref name=plemniki>{{Cytuj pismo |autor=J.M. Healy, B. G. M. Jamieson |tytuł=Ultrastructure of the spermatozoon of the tuatara </em>''(Sphenodon punctatus)<em>'' and its relevance to the relationships of the Sphenodontida |czasopismo=Philosophical Transactions of the Royal Society B |wolumin=335 |wydanie=1274 |strony=193–205 |rok=1992 |doi=10.1098/rstb.1992.0018 |język=en}}</ref>
<ref name=CTD95>{{Cytuj pismo |autor=Alison Cree, Michael B. Thompson, Charles H. Daugherty |tytuł=Tuatara sex determination |czasopismo=Nature |wolumin=375 |strony=573 |rok=1995 |doi=10.1038/375543a0 |język=en}}</ref>
<ref name=doc>{{Cytuj stronę |url=http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/reptiles-and-frogs/tuatara/facts/ | archiwum = http://web.archive.org/web/20140112114630/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/reptiles-and-frogs/tuatara/facts/ |tytuł=Facts about tuatara |opublikowany=Department of Conservation |język=en |data dostępu=2 września 2012}}</ref>
<ref name=Halliday>{{Cytuj książkę |autor r=Tim R. Halliday |rok=2002 |rozdział=Salamanders and newts: Finding breeding ponds |autor=Tim Halliday, Kraig Adler (red.) |tytuł=The new encyclopedia of reptiles and amphibians |wydawca=Oxford University Press |miejsce=Oxford |strony=52 |isbn=0-19-852507-9}}</ref>
<ref name=Tuatara91>{{Cytuj pismo |autor=Alison Cree, Charles H. Daugherty, Susan F. Schafer, Derek Brown |tytuł=Nesting and clutch size of tuatara </em>''(Sphenodon guntheri)<em>'' on North Brother Island, Cook Strait |czasopismo=Tuatara |wolumin=31 |wydanie=1 |strony=9–16 |rok=1991 |url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-Bio31Tuat01-t1-body-d2.html |język=en}}</ref>
<ref name=gniazdo>{{Cytuj pismo |autor=M. B. Thompson, G. C. Packard, M. J. Packard, B. Rose |tytuł=Analysis of the nest environment of tuatara <em>''Sphenodon punctatus</em>'' |czasopismo=Journal of Zoology |wolumin=238 |wydanie=2 |strony=239–251 |rok=1996 |doi=10.1111/j.1469-7998.1996.tb05392.x |język=en}}</ref>
<ref name=kariotyp>{{Cytuj pismo |autor=D. O’Meally, H. Miller, H.R. Patel, J.A. Marshall Graves, T. Ezaz |tytuł=The first cytogenetic map of the tuatara, <em>''Sphenodon punctatus</em>'' |czasopismo=Cytogenetic and Genome Research |wolumin=129 |wydanie=2-4 |strony=213–223 |rok=2009 |doi=10.1159/000300099 |język=en}}</ref>
<ref name=autotomia>{{Cytuj pismo |autor=Hervé Seligmann, Jiří Moravec, Yehudah L. Werner |tytuł=Morphological, functional and evolutionary aspects of tail autotomy and regeneration in the 'living fossil' <em>''Sphenodon</em>'' (Reptilia: Rhynchocephalia) |czasopismo=Biological Journal of the Linnean Society |wolumin=93 |wydanie=4 |strony=721–743 |rok=2008 |doi=10.1111/j.1095-8312.2008.00975.x |język=en}}</ref>
<ref name=PTGV88>{{Cytuj pismo |autor=Mary J. Packard, Michael B. Thompson, Kenneth N. Goldie, Marta Vos |tytuł=Aspects of shell formation in eggs of the tuatara, <em>''Sphenodon punctatus</em>'' |czasopismo=Journal of Morphology |wolumin=197 |wydanie=2 |strony=147–157 |rok=1988 |doi=10.1002/jmor.1051970203 |język=en}}</ref>
<ref name=NWF94>{{Cytuj pismo |autor=Donald G. Newman, Peter R. Watson, Ian McFadden |tytuł=Egg production by tuatara on Lady Alice and Stephens Island, New Zealand |czasopismo=New Zealand Journal of Zoology |wolumin=21 |wydanie=4 |strony=387–398 |rok=1994 |doi=10.1080/03014223.1994.9518008 |język=en}}</ref>
<ref name=ADW>{{Cytuj |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Sphenodon_punctatus.html |tytuł=Sphenodon punctatus |autor=Bruce Musico |opublikowany=(On-line) Animal Diversity Web |język=en |data dostępu=16 lipca 2011}}</ref>
<ref name=Williams>{{Cytuj książkę |autor r=David Williams |rozdział=Traditional Kaitiakitanga Rights and Responsibilities |adres rozdziału=http://web.archive.org/web/20130921170338/http://www.waitangi-tribunal.govt.nz/doclibrary/public/wai262/matauranga_maori/Chapt06.pdf |tytuł=Wai 262 Report: Matauranga Maori and Taonga |wydawca=Waitangi Tribunal |rok=2001 |strony=97–147 |isbn=0-908810-53-9}}</ref>
<ref name=slownik>{{Cytuj |url=http://dictionary.reference.com/browse/sphenodon |tytuł=Sphenodon |opublikowany=Dictionary.com Unabridged (v 1.1) |język=en |data dostępu=16 lipca 2011}}</ref>
<ref name=VHR96>{{Cytuj pismo |autor=Víctor-Hugo Reynoso |tytuł=A Middle Jurassic <em>''Sphenodon</em>''-like sphenodontian (Diapsida: Lepidosauria) from Huizachal Canyon, Tamaulipas, Mexico |czasopismo=Journal of Vertebrate Paleontology |wolumin=16 |wydanie=2 |strony=210–221 |rok=1996 |jstor=4523712 |język=en}}</ref>
<ref name=bjols10>{{Cytuj pismo |autor=Anthony Herrel, Jennifer A. Moore, Evan M. Bredeweg, Nicola J. Nelson |tytuł=Sexual dimorphism, body size, bite force and male mating success in tuatara |czasopismo=Biological Journal of the Linnean Society |wolumin=100 |wydanie=2 |strony=287–292 |rok=2010 |doi=10.1111/j.1095-8312.2010.01433.x |język=en}}</ref>
<ref name=nest-guarding>{{Cytuj pismo |autor=Jeanine M. Refsnider, Susan N. Keall, Charles H. Daugherty, Nicola J. Nelson |tytuł=Does nest-guarding in female tuatara </em>''(Sphenodon punctatus)<em>'' reduce nest destruction by conspecific females? |czasopismo=Journal of Herpetology |wolumin=43 |wydanie=2 |strony=294–299 |rok=2009 |doi=10.1670/08-120R1.1 |język=en}}</ref>
<ref name=large-male>{{Cytuj pismo |autor=Jennifer A. Moore, Charles H. Daugherty, Nicola J. Nelson |tytuł=Large male advantage: phenotypic and genetic correlates of territoriality in tuatara |czasopismo=Journal of Herpetology |wolumin=43 |wydanie=4 |strony=570–578 |rok=2009 |doi=10.1670/08-290.1 |język=en}}</ref>
<ref name=izo1991>{{Cytuj pismo |autor=James C. Gillingham, Tracy J. Miller |tytuł=Reproductive ethology of the Tuatara: <em>''Sphenodon punctatus</em>'': applications in captive breeding |czasopismo=International Zoo Yearbook |wolumin=30 |wydanie=1 |strony=157–164 |rok=1991 |doi=10.1111/j.1748-1090.1991.tb03479.x |język=en}}</ref>
<ref name=chromosomy>{{Cytuj pismo |autor=T. B. Norris, G. K. Rickards, C. H. Daugherty |tytuł=Chromosomes of tuatara, <em>''Sphenodon</em>'', a chromosome heteromorphism and an archaic reptilian karyotype |czasopismo=Animal Cytogenetics and Comparative Mapping |wolumin=105 |wydanie=1 |strony=93–99 |rok=2004 |doi=10.1159/000078014 |język=en}}</ref>
<ref name=usfca>{{Cytuj stronę |autor=Bridget Allen |url=http://fliphtml5.com/eqqg/jawd/basic |tytuł=Tuatara. ''Sphenodon'' |opublikowany=University of San Francisco |język=en |data dostępu=16 stycznia 2017}}</ref>
<ref name=statusNZ09>{{Cytuj pismo |autor=RA Hitchmough, JM Hoare, H Jamieson, D Newman, MD Tocher, PJ Anderson, M Lettinkc, AH Whitaker |tytuł=Conservation status of New Zealand reptiles, 2009 |czasopismo=New Zealand Journal of Zoology |wolumin=37 |wydanie=3 |strony=203–224 |rok=2010 |doi=10.1080/03014223.2010.496487 |język=en}}</ref>
<ref name=Cree94>{{Cytuj pismo |autor=Alison Cree |tytuł=Low annual reproductive output in female reptiles from New Zealand |czasopismo=New Zealand Journal of Zoology |wolumin=21 |wydanie=4 |strony=351–372 |rok=1994 |doi=10.1080/03014223.1994.9518005 |język=en}}</ref>
<ref name=Mitchelletal10>{{Cytuj pismo |autor=Nicola J. Mitchell, Fred W. Allendorf, Susan N. Keall, Charles H. Daugherty, Nicola J. Nelson |tytuł=Demographic effects of temperature-dependent sex determination: will tuatara survive global warming? |czasopismo=Global Change Biology |wolumin=16 |wydanie=1 |strony=60–72 |rok=2010 |doi=10.1111/j.1365-2486.2009.01964.x |język=en}}</ref>
<ref name=Jones08>{{Cytuj pismo |autor=Marc E.H. Jones |tytuł=Skull shape and feeding strategy in <em>''Sphenodon</em>'' and other Rhynchocephalia (Diapsida: Lepidosauria) |czasopismo=Journal of Morphology |wolumin=269 |wydanie=8 |strony=945–966 |rok=2008 |doi=10.1002/jmor.10634 |język=en}}</ref>
<ref name=chromatofory>{{Cytuj pismo |autor=Lorenzo Alibardi |tytuł=Cytology and localization of chromatophores in the skin of the Tuatara </em>''(Sphenodon punctaus)<em>'' |czasopismo=Acta Zoologica |wolumin=93 |wydanie=3 |strony=330–337 |rok=2012 |doi=10.1111/j.1463-6395.2011.00506.x |język=en}}</ref>
<ref name=tylkosamce>{{Cytuj pismo |autor=Nicola J. Mitchell, Michael R. Kearney, Nicola J. Nelson, Warren P. Porter |tytuł=Predicting the fate of a living fossil: how will global warming affect sex determination and hatching phenology in tuatara? |czasopismo=Proceedings of the Royal Society B |wolumin=275 |wydanie=1648 |strony=2185–2193 |rok=2008 |doi=10.1098/rspb.2008.0438 |język=en}}</ref>
<ref name=czaszka-plos>{{Cytuj pismo |autor=Neil Curtis, Marc E.H. Jones, Junfen Shi, Paul O’Higgins, Susan E. Evans, Michael J. Fagan |tytuł=Functional relationship between skull form and feeding mechanics in <em>''Sphenodon</em>'', and implications for diapsid skull development |czasopismo=PLoS ONE |oznaczenie=6 (12): e29804 |rok=2011 |doi=10.1371/journal.pone.0029804 |język=en}}</ref>
<ref name=cyklsamce>{{Cytuj pismo |autor=H. Saint Girons, D. G. Newman |tytuł=The reproductive cycle of the male tuatara, <em>''Sphenodon punctatus</em>'', on Stephens Island, New Zealand |czasopismo=New Zealand Journal of Zoology |wolumin=14 |wydanie=2 |strony=231–237 |rok=1987 |doi=10.1080/03014223.1987.10422993 |język=en}}</ref>
<ref name=consbiol12>{{Cytuj pismo |autor=Kimberly A. Miller, Hilary C. Miller, Jennifer A. Moore, Nicola J. Mitchell, Alison Cree, Fred W. Allendorf, Stephen D. Sarre, Susan N. Keall, Nicola J. Nelson |tytuł=Securing the demographic and genetic future of tuatara through assisted colonization |czasopismo=Conservation Biology |wolumin=26 |wydanie=5 |strony=790–798 |rok=2012 |doi=10.1111/j.1523-1739.2012.01902.x |język=en}}</ref>
<ref name=scoop>{{Cytuj stronę |url=http://www.scoop.co.nz/stories/SC0710/S00061.htm |tytuł=Rare tuatara raised at Wellington Zoo |opublikowany=Scoop |język=en |data dostępu=16 lipca 2011}}</ref>
<ref name=jevbiol12>{{Cytuj pismo |autor=C. Meloro, M. E.H. Jones |tytuł=Tooth and cranial disparity in the fossil relatives of <em>''Sphenodon</em>'' (Rhynchocephalia) dispute the persistent 'living fossil' label |czasopismo=Journal of Evolutionary Biology |wolumin=25 |wydanie=11 |strony=2194–2209 |rok=2012 |doi=10.1111/j.1420-9101.2012.02595.x |język=en}}</ref>
<ref name=genom>{{Cytuj pismo |autor=Neil J. Gemmell i inni |tytuł=The tuatara genome reveals ancient features of amniote evolution |czasopismo=Nature |wolumin= |wydanie= |strony= |rok=2020 |doi=10.1038/s41586-020-2561-9 |język=en}}</ref>
<ref name=silaszczek>{{Cytuj pismo |autor=Marc E. H. Jones, A. Kristopher Lappin |tytuł=Bite-force performance of the last rhynchocephalian (Lepidosauria: ''Sphenodon'') |czasopismo=Journal of the Royal Society of New Zealand |wolumin=39 |wydanie=3 |strony=71–83 |rok=2009 |doi=10.1080/03014220909510565 |język=en}}</ref>
}}
 
23 925

edycji