Dynastia Han: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 39 bajtów ,  11 miesięcy temu
drobne redakcyjne, int.
m (MalarzBOT: zmiana dotychczasowych szablonów wyróżnień na {{wyróżnienie}})
(drobne redakcyjne, int.)
Założycielem dynastii był [[Han Gaozu|Liu Bang]], późniejszy cesarz Gaozu. Rządy dynastii Han zostały na krótko przerwane przez [[Wang Mang|dynastię Xin]] (9-23 n.e.), założoną przez byłego regenta [[Wang Mang]]a. Dynastia Xin dzieli panowanie dynastii Han na dwa okresy: Zachodniej Dynastii Han (206 p.n.e.-9 n.e.) i Wschodniej Dynastii Han (25-220 n.e.). Panowanie dynastii Han jest uważane za złoty wiek w chińskiej historii<ref>Zhou (2003), 34.</ref>. Do dnia dzisiejszego główna [[grupa etniczna]] Chin określa siebie jako [[Chińczycy Han]], a [[pismo chińskie]] jest określane jako „znaki Han” ({{chińskie|upr=汉字|trad=漢字|hp=hànzì}})<ref>Schaefer (2008), 279.</ref>.
 
Cesarstwo Han dzieliło się na obszary zarządzane bezpośrednio przez władze centralne: [[Komanderia|komanderie]] i pewną liczbę wpół-autonomicznych lennych królestw. Królestwa stopniowo straciły wszelkie atrybuty niezależności, zwłaszcza po [[Rebelia Siedmiu Królestw|Rebelii Siedmiu Królestw]]. W 200 r. p.n.e. armia dynastii Han została pokonana przez konfederację koczowniczych plemion [[Xiongnu]], która kontrolowała wschodnią część [[Wielki Step|Wielkiego Stepu]]<ref>Bailey (1985), pp. 25-26</ref>. W następstwie klęski dynastia Han weszła z Xiongnu w system dynastycznych mariaży, w którym de facto była słabszą stroną. Kiedy, pomimo pokoju, Xiongnu kontynuowali rajdy na Chiny, cesarz [[Han Wudi|Wu]] (141-87 p.n.e.) zorganizował przeciwko nim szereg wypraw wojskowych. Zwycięstwa dynastii Han w tych wojnach, zmusiły Xiongnu do zostania ich [[wasal]]ami i włączenia się w chiński system trybutarny. Te wyprawy rozszerzyły terytorium cesarstwa Han o [[Kotlina Kaszgarska|Kotlinę Kaszgarską]] w Azji Środkowej i pozwoliły stworzyć [[Jedwabny szlak|Jedwabny Szlak]] – wielki szlak handlowy łączący Chiny i świat śródziemnomorski. Wojska dynastii Han zdołały podzielić Xiongnu na Północnych i Południowych. Następnie zmusiły Północnych Xiongnu do wycofania się poza rzekę [[Ili]]. Pomimo tych zwycięstw, tereny na północ od Chin właściwych zostały szybko opanowane przez [[Xianbei]].
 
Od 92 r. n.e. coraz większy wpływ na politykę mieli pałacowi [[eunuch]]owie, angażujący się w brutalną walkę o władzę pomiędzy stronnictwami tworzonymi przez krewnych cesarzowych i [[Cesarzowa wdowa|cesarzowych wdów]]. Te walki wewnętrzne spowodowały ostatecznie upadek dynastii Han. Władza cesarska była także zagrożona przez potężne [[sekta|sekty]] [[Taoizm|taoistyczne]], które wywołały [[Powstanie Żółtych Turbanów]] i [[Droga Pięciu Miar Ryżu|Powstanie Pięciu Miar Ryżu]]. Po śmierci cesarza [[Han Lingdi|Linga]] (168-189 n.e.), gwardia cesarska dokonała masowej rzezi pałacowych eunuchów. Nastąpiło uniezależnienie lokalnej arystokracji i dowódców wojskowych, co spowodowało rozpad cesarstwa. W 220 r. n.e. [[Cao Pi]], król [[Wei (Okres Trzech Królestw)|Wei]], zmusił do abdykacji na swoją rzecz cesarza [[Han Xiandi|Xiana]] (189-220 n.e.), co oznaczało definitywny upadek dynastii Han.
 
Panowanie dynastii Han było okresem dobrobytu i znacznego upowszechnienia obrotu pieniężnego. Monety emitowane przez państwową mennicę od 119 r. p.n.e., pozostały podstawowym środkiem płatniczym aż do panowania [[Dynastia Tang|dynastii Tang]] (618-907 n.e.). W celu sfinansowania wydatków związanych z wyprawami wojskowymi i osadnictwem na podbitych terytoriach, w 117 r. p.n.e. rząd ustanowił [[monopol]]e na sól i żelazo oraz przejął działające w tych branżach przedsiębiorstwa. Rządowe monopole zostały zniesionezniesiono za panowania Wschodniej Dynastii Han, a utracone dochody zastąpionezastąpiono wysokim opodatkowaniem prywatnych przedsiębiorców. Cesarz znajdował się na szczycie [[Hierarchia|hierarchii społecznej]]. Sprawował rządy, ale udział we władzy miała zarówno arystokracja jak i mianowani ministrowie, wywodzący się przeważnie z wykształconej elity. Od panowania cesarza Wu (141-87 p.n.e.), dwór cesarski oficjalnie promował, zarówno w edukacji jak i w polityce, [[konfucjanizm]] połączony z kosmologią późniejszych uczonych, jak np. [[Dong Zhongshu]]. Ta polityka byłapolitykę kontynuowanakontynuowano aż do upadku [[Dynastia Qing|dynastii Qing]] w 1911 r. Za panowania dynastii Han nastąpił znaczny postęp naukowy i technologiczny. Wynaleziono [[papier]], [[ster]], użycie [[znak liczby|liczb ujemnych]], [[Mapa plastyczna|mapy plastyczne]], zasilane hydraulicznie [[Sfera armilarna|astrolabium sferyczne]] i [[sejsmograf]], w którym zastosowano wahadło odwrócone.
 
== Etymologia ==
[[Plik:Han Dynasty 100 BCE (Chinese).png|thumb|left|Cesarstwo dynastii Han ok. 100 p.n.e.]]
 
Pierwszą dynastią cesarską Chin była dynastia [[Dynastia Qin|Qin]] (221-206 p.n.e.{{u|data-206}}). Dynastia Qin zjednoczyła, w drodze podboju, Chiny po [[Okres Walczących Królestw|Epoce Walczących Królestw]], ale cesarstwo osłabło po śmierci pierwszego cesarza Chin [[Qin Shi Huang]]a. W ciągu czterech lat dynastia została obalona przez powstanie<ref name="ebrey 1999 60 61">Ebrey (1999), 60-61.</ref>. Dwóch byłych przywódców powstania – Xiang Yu z [[Państwo Chu|Chu]] i Liu Bang z Han – zaczęło wojnę o dominację w Chinach (Rywalizacja Chu-Han, 206-202 p.n.e.), które po upadku dynastii Qin podzieliły się na 18 królestw, teraz zmuszonych do opowiedzenia się po stronie Xiang Yu lub Liu Banga<ref>Loewe (1986), 116-122.</ref>. Chociaż Xiang Yu okazał się zdolnym dowódcą, w 202 r. p.n.e. Liu Bang ostatecznie pokonał go w [[Bitwa pod Gaixia|bitwie pod Gaixia]] (obecnie [[Suzhou (Anhui)|Suzhou]] w prowincji [[Anhui]]). Liu Bang przyjął tytuł cesarza (''huangdi'') i jest znany pod imieniem{{u|imie}}. [[Han Gaozu|Gaozu]] (202-195 r. p.n.e.)<ref>Davis (2001), 44-46.</ref>. Nową stolicą ponownie zjednoczonych Chin został [[Xi’an|Chang’an]]<ref name="loewe 1986 122">Loewe (1986), 122.</ref>.
 
[[Plik:Mawangdui silk banner from tomb no1.jpg|thumb|Malowany zwój jedwabiu z [[Mawangdui]], [[Changsha]], prowincja [[Hunan]]. Pokrywał trumnę Lady Dai (zm. 168 r. p.n.e.), żony markiza Li Canga (zm. 186 r. p.n.e.), kanclerza królestwa Changsha<ref>Hansen (2000), 117-119.</ref>.]]
 
W pierwszych latach panowania Zachodniej Dynastii Han, cesarstwo dzieliło się na 13 [[Komanderia|komanderii]] (wliczając region stołeczny) oraz 10 wpół-autonomicznych lennych królestw. Komanderie obejmowały 1/3 powierzchni kraju, w jego zachodniej części, i były zarządzane bezpośrednio przez władze centralne. Pozostałe 2/3 powierzchni kraju zajmowały lenne królestwa, na czele których stali mianowani przez cesarza królowie<ref name="loewe 1986 122 125">Loewe (1986), 122-125.</ref>. Chcąc sobie zjednać ważniejszych dowódców z czasów wojny z Chu, cesarz Gaozu nadał im te królestwa w lenno. Odkąd zaczęła być kwestionowana lojalność wobec tronu osób niespokrewnionych z panującym, do 157 r. p.n.e. wszyscy lenni królowie zostali zastąpieni przez członków rodziny cesarskiej – Liu<ref name="loewe 1986 122 125"/>. Po kilku buntach królów z rodziny cesarskiej – największym była [[Rebelia Siedmiu Królestw]] w 154 r. p.n.e. – dwór cesarski w 145 r. p.n.e. rozpoczął serię reform, ograniczającychograniczając wielkość i zasoby tych królestw oraz dzieląc je na mniejsze lub przekształcając w komanderie<ref>Loewe (1986), 139-144.</ref>. Królowie nie mogli już mianować swoich urzędników; ten obowiązek przejął dwór cesarski<ref name="bielenstein 1980 106 chu 1972 76"/>. Królowie stali się tytularnymi władcami swoich lenn i zatrzymywali część wpływów z podatków jako swoje osobiste dochody<ref name="bielenstein 1980 106 chu 1972 76">Bielenstein (1980), 106; Ch'ü (1972), 76.</ref>. Królestwa nigdy nie zostały całkowicie zlikwidowane i istniały przez cały okres panowania dynastii Han<ref name="bielenstein 1980 105">Bielenstein (1980), 105.</ref>.
 
Na północ od Chin właściwych, wódz koczowników [[Xiongnu]] [[shanyu]] [[Maodun]] (209-174 p.n.e.) podbił różne plemiona zamieszkujące wschodnią część [[Wielki Step|Wielkiego Stepu]]. Pod koniec panowania, kontrolował [[Mandżuria|Mandżurię]], [[Mongolia|Mongolię]] i [[Kotlina Kaszgarska|Kotlinę Kaszgarską]], podbijając ponad 20 państw na wschód od [[Samarkanda|Samarkandy]]<ref>Di Cosmo (2001), 175-189, 196-198; Torday (1997), 80-81; Yü (1986), 387-388.</ref>. Cesarz Gaozu był zaniepokojony ożywionym handlem bronią wytwarzaną w Chinach, prowadzonym z Xiongnu wzdłuż północnej granicy państwa, i nałożył [[embargo]] na Xiongnu<ref name="torday 1997 75 77">Torday (1997), 75-77.</ref>. Pomimo embarga, Xiongnu dalej nabywali w Chinach potrzebne im produkty. Siły chińskie zorganizowały niespodziewany atak na Xiongnu, którzy handlowali na terenach przygranicznych<ref name="test"/>. W odwecie, Xiongnu najechali tereny obecnej prowincji [[Shanxi]], gdzie w 200 r. p.n.e. pokonali wojska cesarstwa Han pod [[Bitwa pod Baideng|Baideng]]<ref>Torday (1997), 75 77; Di Cosmo (2001), 190-192.</ref>. W wyniku negocjacji, w 198 r. p.n.e. zostało zawarte porozumienie "[[heqin]]" (pokój i koligacja), pomiędzy cesarstwem Han a Xiongnu jako formalnie równorzędnymi stronami, wzmocnione poprzez małżeństwo dynastyczne. Jednak cesarstwo Han było zmuszone płacić Xiongnu ogromny trybut w postaci jedwabiu, żywności i wina<ref>Yü (1967), 9-10; Morton and Lewis (2005), 52; Di Cosmo (2001), 192-195.</ref>.
 
Pomimo trybutu i negocjacji pomiędzy shanyu [[Laoshang]] (174-160 p.n.e.) i cesarzem [[Han Wendi|Wen]] (180-157 p.n.e.) o otwarciu przygranicznych rynków, Xiongnu kontynuowali rajdy na Chiny w celu zdobycia dodatkowych łupów<ref>Yü (1986), 388-389; Torday (1997), 77, 82-83; Di Cosmo (2002), 195-196.</ref>. Na naradzie dworu (''tingyi'') zwołanej przez cesarza [[Han Wudi|Wu]] (141-87 p.n.e.) w 135 r. p.n.e., [[konsensus]]em wśród ministrów było utrzymanie porozumienia ''[[heqin]]''. Cesarz Wu zaakceptował to, pomimo kontynuacji rajdów przez Xiongnu<ref>Torday (1997), 83-84; Yü (1986), 389-390.</ref>. Jednak na naradzie dworu w następnym roku osiągnięto konsensus, że zastawienie w [[Pułapka w Mayi|Mayi]] pułapki na rajd Xiongnu wraz z zabójstwem shanyu, spowoduje chaos w państwie Xiongnu i będzie korzystne dla dynastii Han<ref>Yü (1986), 389-391; Di Cosmo (2001), 211-214.</ref>. Gdy pułapka nie powiodła się w 133 r. p.n.e.<ref>Torday (1997), 91-92</ref>, cesarz Wu zainicjował serię wypraw wojskowych przeciwko Xiongnu. Chińskie armie zdobywały kolejne obszary i tworzyły kolonie rolnicze (''tuntian'') w celu ich wzmocnienia<ref name="test">Jerry Bentley, "Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times (New York: Oxford University Press, 1993), 37.</ref>. Kulminacja tych ataków miała miejsce w 119 r. p.n.e. w postaci [[bitwa pod Mobei|bitwy pod Mobei]], w wyniku której, chińscy dowódcy [[Huo Qubing]] (zm. 117 p.n.e.) i [[Wei Qing]] (zm. 106 p.n.e.) zmusili dwór Xiongnu do ucieczki na północ od pustyni [[Gobi]]<ref>Yü (1986), 390; Di Cosmo (2001), 237-240.</ref>.
 
Siły cesarstwa Han przeważały nad Xiongnu również za panowania następców cesarza Wu. Przywódca Xiongnu [[Huhanye]] (58-31 p.n.e.) ostatecznie w 51 r. p.n.e. podporządkował się cesarstwu Han jako jego wasal. Jego rywal do tronu, shanyu [[Zhizhi]] (56-36 p.n.e.), został pokonany w bitwie przez [[Chen Tang]]a i [[Gan Yanshou]] i zginął w pobliżu dzisiejszego [[Taraz]]u w [[Kazachstan]]ie<ref>Loewe (1986), 196-197, 211-213; Yü (1986), 395-398.</ref>.
W 121 r. p.n.e. wojska Han wyparły Xiongnu z rozległego terytorium sięgającego od [[Korytarz Gansu|Korytarza Gansu]] do jeziora [[Lob-nor]]. W 111 r. p.n.e. odparły wspólną inwazję Xiongnu i [[Qiang]] na to terytorium. W tym samym roku zostały utworzone cztery nowe pograniczne komanderie w tym regionie: [[Jiuquan]], [[Zhangye]], [[Dunhuang]] i [[Wuwei (miasto)|Wuwei]]<ref>Chang (2007), 5-8; Di Cosmo (2002), 241-242; Yü (1986), 391.</ref>. Początkowo większość ich mieszkańców stanowili żołnierze<ref>Chang (2007), 34-35.</ref>. Rząd zaczął przymusowo przesiedlać do nowych nadgranicznych osad chłopów, wraz z należącymi do państwa niewolnikami i skazańcami, którzy wykonywali ciężkie prace<ref>Chang (2007), 6, 15-16, 44-45.</ref>. Zachęcał również zwykłych ludzi: chłopów, kupców, właścicieli ziemskich i pracowników najemnych, żeby dobrowolnie osiedlali się na tych terenach<ref>Chang (2007), 15-16, 33-35, 42-43.</ref>.
 
Jeszcze przed ekspansją cesarstwa Han w kierunku Azji Środkowej, podróże dyplomaty [[Zhang Qian]]a w latach 139-125 p.n.e., pozwoliły na nawiązanie kontaktów z wieloma nieznanymi dotąd Chińczykom cywilizacjami. Zhang Qian odwiedził Dayuan ([[Fergana|Ferganę]]), Kangju ([[Sogdiana|Sogdianę]]) i Daxia ([[Baktria|Baktrię]], byłe [[Królestwo Greko-Baktryjskie]]); zebrał także informacje o Shendu (Dolinie Indusu w północnych Indiach) i Anxi ([[Królestwo Partów|Królestwie Partów]]). Wszystkie te kraje ostatecznie odwiedziły chińskie poselstwa<ref>Di Cosmo (2002), 247-249; Morton and Lewis (2005), 54-55; Yü (1986), 407; Ebrey (1999), 69; Torday (1997), 104-117.</ref>. Te kontakty zapoczątkowały powstanie [[Jedwabny szlak|Jedwabnego szlaku]], szlaku handlowego, który sięgał do terenów [[Cesarstwo Rzymskie|Cesarstwa Rzymskiego]], dostarczając wyroby chińskie – jak jedwab – do Rzymu i wyroby rzymskie – jak szkło – do Chin<ref>An (2002), 83; Ebrey (1999), 70.</ref>. Pomiędzy ok. 115- a 60 r. p.n.e. wojska Han walczyły z Xiongnu o panowanie nad, zbudowanymi wokół oaz, miastami-państwami w Kotlinie Kaszgarskiej. Wojska chińskie ostatecznie zwyciężyły i w 60 r. p.n.e. został utworzonyutworzono [[Protektorat Regionów Zachodnich]], który zajmował się obroną rejonu i sprawami zagranicznymi<ref>Di Cosmo (2002), 250-251; Yü (1986), 390-391, 409-411; Chang (2007), 174; Loewe (1986), 198.</ref>.
 
W 111 r. p.n.e. zostało podbite państwo [[Nanyue]], co pozwoliło rozszerzyć panowanie cesarstwa Han na tereny obecnych prowincji [[Guangdong]], [[Kuangsi|Guangxi]] i północnego [[Wietnam]]u. Do cesarstwa Han w wyniku podboju [[Królestwo Dian|Królestwa Dian]] został włączony w 109 r. p.n.e. [[Junnan|Yunnan]], a w 108 r. p.n.e. część [[Półwysep Koreański|Półwyspu Koreańskiego]] (komanderie [[Xuantu]] i [[Lelang]])<ref>Ebrey (1999), 83; Yü (1986), 448-453.</ref>. Według pierwszego znanego, ogólnokrajowego chińskiego [[Spis statystyczny|spisu powszechnego]], przeprowadzonego w 2 r. n.e., ludność kraju liczyła 57 671 400 osób w 12 366 470 gospodarstwach domowych<ref>Nishijima (1986), 595-596.</ref>.
 
W celu sfinansowania wypraw wojennych i kolonizacji podbitych terenów, cesarz Wu upaństwowił kilka gałęzi przemysłu. Utworzył rządowe [[monopol]]e zarządzane przeważnie przez byłych kupców (''shang''). Obejmowały one sól, żelazo, produkcję alkoholu, jak również emisję monet z brązu. Monopol na produkcję alkoholu trwał tylko od 98 do 81 r. p.n.e., natomiast monopole na sól i żelazo zostały ostatecznie zniesionezniesiono w pierwszych latach panowania Wschodniej Dynastii Han. Emisja monet pozostała monopolem państwowym do końca panowania dynastii Han<ref>Wagner (2001), 1-17; Loewe (1986), 160-161; Nishijima (1986), 581-588; Ebrey (1999), 75; Morton and Lewis (2005), 57; see also Hinsch (2002), 21-22.</ref>. Monopole rządowe zostały ostatecznie zniesione, gdy większe wpływy na dworze cesarskim zdobyło stronnictwo zwane reformistami. Reformiści byli przeciwnikami stronnictwa modernistów, które zdominowało politykę dworu za panowania cesarza Wu i następującym po nim okresie regencji [[Huo Guang]]a (zm. 68 p.n.e.). Moderniści opowiadali się za agresywną i ekspansjonistyczną polityką zagraniczną, wspieraną przez dochody ze znacznej rządowej interwencji w gospodarkę prywatną. Reformiści zmienili tę politykę, faworyzując ostrożne, nie ekspansjonistycznenieekspansjonistyczne podejście do polityki zagranicznej, politykę oszczędności budżetowych i obniżenie podatków nakładanych na prywatnych przedsiębiorców<ref>Loewe (1986), 162, 185-206; Paludan (1998), 41; Wagner (2001), 16-19.</ref>.
 
=== Rządy Wang Manga i wojna domowa ===
1192

edycje