Dynastia Han: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 7 bajtów ,  11 miesięcy temu
drobne redakcyjne
(drobne redakcyjne, int.)
(drobne redakcyjne)
=== Rządy Wang Manga i wojna domowa ===
[[Plik:China qing blue.JPG|thumb|Malowany ceramiczny dzban z czasów Zachodniej Dynastii Han, ozdobiony [[Relief|płaskorzeźbami]] [[Smok chiński|smoków]], [[Fenghuang|feniksów]] i ''[[taotie]]''.]]
[[Wang Zhengjun]] (71 p.n.e.-13 n.e.) była pierwszą żoną cesarza, później [[Cesarzowa wdowa|cesarzową wdową]] i ostatecznie Wielką Cesarzową Wdową w trakcie panowania cesarzy: [[Han Yuandi|Yuana]] (49-33 p.n.e.), [[Han Chengdi|Chenga]] (33-7 p.n.e.) i [[Han Aidi|Ai]] (7-1 p.n.e.). W tym czasie jej męscy krewni byli kolejnymi regentami<ref>Bielenstein (1986), 225-226; Huang (1988), 46-48.</ref>. Po śmierci cesarza Ai, [[Wang Mang]] (45 p.n.e.-23 n.e.), bratanek cesarzowej Wang Zhengjun, został mianowany regentem cesarza [[Han Pingdi|Pinga]] (1 p.n.e.-6 n.e.). Gdy cesarz Ping zmarł w 6 r. n.e., cesarzowa wdowa mianowała Wang Manga regentem pełniącym obowiązki cesarza w imieniu [[Ruzi Ying|Liu Yinga]] (zm. 25 n.e.). Wang Mang przyrzekł oddać władzę wraz z dojściem następcy tronu do pełnoletniości<ref>Bielenstein (1986), 227-230.</ref>. Pomimo obietnicy oraz protestów i rewolt arystokracji, Wang Mang ogłosił, że boski [[Mandat Niebios]] wzywa do zakończenia rządów dynastii Han i utworzenia jego własnej: [[Wang Mang|dynastii Xin]] (9-23 n.e.)<ref>Hinsch (2002), 23-24; Bielenstein (1986), 230-231; Ebrey (1999), 66.</ref>.
 
Wang Mang zapoczątkował szereg istotnych reform, które ostatecznie zakończyły się niepowodzeniem. Reformy obejmowały: zniesienie niewolnictwa, nacjonalizację ziemi, w celu jej równego podziału między gospodarstwa domowe oraz wprowadzenie nowej waluty i związane z tym obniżenie wartości monet<ref>Hansen (2000), 134; Bielenstein (1986), 232-234; Morton and Lewis (2005), 58; Lewis (2007), 23.</ref>. Chociaż reformy wywoływały znaczny opór, jednak ostatecznie upadek rządów Wang Manga spowodowały ogromne powodzie ok. 3 r. n.e. i w 11 r. n.e. Stopniowe zamulanie [[Huang He|Żółtej Rzeki]] podniosło jej poziom i spowodowało przełamanie zabezpieczeń przeciwpowodziowych. Żółta Rzeka podzieliła się na dwie nowe odnogi: jedna uchodziła na północ, a druga na południe od [[Szantung (półwysep)|półwyspu Szantung]], jednak do 70 r. n.e. inżynierom udało się obwałować południową odnogę<ref name="hansen 2000 135 de Crespigny 2007 196 bielenstein 1986 241 244">Hansen (2000), 135; de Crespigny (2007), 196; Bielenstein (1986), 241-244.</ref>. Powódź wypędziła tysiące chłopów z ich gospodarstw. Wielu z nich, by przeżyć, dołączało do wędrownych band i grup powstańczych jak [[Powstanie Czerwonych Brwi|Czerwone Brwi]]<ref name="hansen 2000 135 de Crespigny 2007 196 bielenstein 1986 241 244"/>. Armie wysłane przez Wang Manga nie zdołały pokonać ciągle powiększających się sił powstańców. W końcu rebelianci zdobyli stolicę, wdarli się do pałacu cesarskiego i zabili Wang Manga<ref>de Crespigny (2007), 568; Bielenstein (1986), 248.</ref>.
[[Plik:S-148 Wang Mang huo bu.JPG|thumb|left|Moneta z brązu z czasów panowania Wang Manga (9-23 r. n.e.).]]
 
Cesarz [[Liu Xuan|Gengshi]] (23-25 n.e.), potomek cesarza [[Han Jingdi|Jinga]] (157-141 p.n.e.), usiłował przywrócić rządy dynastii Han i zajął [[Xi’an|Chang’an]]. Jednak został pokonany przez „Czerwone brwi”, którzy pozbawili go tronu, następnie zamordowali i zastąpili marionetkowym władcą [[Liu Penzi]]<ref>de Crespigny (2007), 197, 560; Bielenstein (1986), 249-250.</ref>. Liu Xiu, znany pod imieniem pośmiertnym [[Han Guangwudi|Guangwu]] (25-57 n.e.), po wyróżnieniu się w [[Bitwa pod Kanyang|bitwie pod Kanyang]] w 23 r. n.e., został następcą cesarza Gengshi<ref>de Crespigny (2007), 558-560; Bielenstein (1986) 251-254.</ref>. Panowanie cesarza Guangwu oznaczało powrót na tron cesarski dynastii Han. Guangwu przeniósł w 25 r. n.e. stolicę do [[Luoyang]], a do 27 r. n.e. jego dowódcy [[Deng Yu]] i [[Feng Yi]] stłumili powstanie Czerwonych Brwi i stracili jego przywódców pod zarzutem zdrady<ref>Bielenstein (1986), 251-254; de Crespigny (2007), 196-198, 560.</ref>. Między 26 a 36 r. n.e., cesarz Guangwu musiał prowadzić wojny z lokalnymi przywódcami wojskowymi, którzy ubiegali się o tytuł cesarski;. gdyGdy zostali oni pokonani, Chiny zostały ponownie zjednoczone pod władzą dynastii Han<ref>de Crespigny (2007), 54-55, 269-270, 600-601; Bielenstein (1986), 254-255.</ref>.
 
Okres pomiędzy założeniem dynastii Han a rządami Wang Manga jest znany jako Zachodnia Dynastia Han ({{chińskie|upr=西漢|trad=西汉|hp=Xī Hàn}}) lub Wcześniejsza Dynastia Han ({{chińskie|upr=前漢|trad=前汉|hp=Qián Hàn}}) (206 p.n.e.-9 n.e.). W tym okresie stolicą cesarstwa było Chang’an (dzisiejsze [[Xi’an]]). Za panowania cesarza Guangwu stolica została przeniesiona w kierunku wschodnim, do [[Luoyang]]. Okres od jego panowania do upadku dynastii Han jest znany jako Wschodnia Dynastia Han ({{chińskie|upr=東漢|trad=东汉|hp=Dōng Hàn}}) lub Późniejsza Dynastia Han ({{chińskie|upr=後漢|trad=后汉|hp=Hòu Hàn}}) (25-220 n.e.)<ref>Hinsch (2002), 24-25.</ref>.
Panowanie Wschodniej Dynastii Han, znanej także pod nazwą Późniejszej Dynastii Han, z formalnego punktu widzenia rozpoczęło się 5 sierpnia 25 r. n.e., kiedy Liu Xiu został cesarzem Guangwu<ref>Knechtges (2010), 116.</ref>. Koreańskie państwo [[Goguryeo]] wykorzystało powstanie przeciw rządom Wang Manga do najazdów na chińskie komanderie na terenie obecnej Korei. Dynastia Han odzyskała kontrolę nad tymi terenami dopiero w 30 r. n.e.<ref>Yü (1986), 450.</ref> W 40 r. n.e. wybuchło w Wietnamie powstanie przeciw rządom chińskim, któremu przewodziły siostry Trưng. W latach 42-43 n.e. powstanie zostało stłumione przez generała dynastii Han [[Ma Yuan (dynastia Han)|Ma Yuana]] (zm. 49 n.e.)<ref>de Crespigny (2007), 562, 660; Yü (1986), 454.</ref>. Wang Mang wznowił działania wojenne przeciwko Xiongnu, którzy uniezależnili się od Chin, do czasu, gdy ich przywódca Bi, rywalizujący o tron ze swoim kuzynem Punu, został wasalem cesarstwa Han w 50 r. n.e. To spowodowało podział Xiongnu na dwa rywalizujące państwa: Południowych Xiongnu pod wodzą Bi (sprzymierzeńców cesarstwa Han) i Północnych Xiongnu pod wodzą Punu (wrogich cesarstwu Han)<ref>Bielenstein (1986), 237-238; Yü (1986), 399-400.</ref>.
 
W czasie rządów Wang Manga, Chiny utraciły kontrolę nad Kotliną Kaszgarską, która została podbita przez Północnych Xiongnu w 63 r. n.e. i służyła za bazę do inwazji na Korytarz Gansu<ref>Yü (1986), 413-414.</ref>. [[Dou Gu]] (zm. 88 n.e.) pokonał Północnych Xiongnu w bitwie pod [[Hami|Yiwu]] w 73 r. n.e., wyparł ich z [[Turfan]]u i ścigał aż do okolic jeziora [[Barkol Hu|Barkol]]. Następnie utworzył garnizon w [[Hami]] – komanderię Yiwu<ref>Yü (1986), 414-415.</ref>. Po zabójstwie nowego Protektora Generalnego Regionów Zachodnich [[Chen Mu]] (75 n.e.) przez sprzymierzeńców Xiongnu, garnizon w Hami został ewakuowany<ref>Yü (1986), 414-415; de Crespigny (2007), 73.</ref>. W 89 r. n.e. [[Dou Xian]] (zm. 92 n.e.) pokonał Północnych Xiongnu w bitwie pod Ikh Bayan Północnych Xiongnu, którzy następnie uciekli w góry [[Ałtaj]]<ref>Yü (1986), 414-415; de Crespigny (2007), 171.</ref>. Po ucieczce Północnych Xiongnu do doliny rzeki [[Ili]] w 91 r. n.e., [[Xianbei]] zajęli tereny od granic królestwa [[Buyeo]] w Mandżurii do rzeki Ili<ref>Yü (1986), 405, 443-444.</ref>. Szczyt potęgi osiągnęli Xianbei za panowania [[Tanshihuai]] (zm. ok. 180 n.e.), który pokonał kierowane przeciwko niemu chińskie ekspedycje wojskowe. Jednak po śmierci Tanshihuaia konfederacja Xianbei rozpadła się<ref>Yü (1986), 444-446.</ref>.
 
[[Plik:Green glazed pottery dog Eastern Han 25CE 220CE.jpg|thumb|Figurka psa wykonana z pokrytej zielonym [[Szkliwo ceramiczne|szkliwem]] ceramiki z czasów Wschodniej Dynastii Han (25-220 r. n.e.).]]
[[Ban Chao]] (zm. 102 n.e.) uzyskał pomoc [[Królestwo Kuszanów|Królestwa Kuszanów]], zajmujących obszary dzisiejszych [[Indie|Indii]], [[Pakistan]]u, [[Afganistan]]u i [[Tadżykistan]]u, w pokonaniu [[Kaszgar]]u i jego sojusznika Sogdiany<ref name="torday 1997 393 de Crespigny 2007 5 6"/>. Gdy w 90 r. n.e. została odrzucona propozycja władcy Kuszanów [[Vima Kadphises]]a (ok. 90-ok. 100 n.e.) przymierza połączonego z małżeństwem z księżniczką Han, wysłał on wojska przez [[Wachan (region)|Wachan]] (Afganistan), w celu zaatakowania Ban Chao. Konflikt zakończył się wycofaniem Kuszanów z powodu braków w zaopatrzeniu<ref name="torday 1997 393 de Crespigny 2007 5 6">Torday (1997), 393; de Crespigny (2007), 5-6.</ref>. W 91 r. n.e. został przywrócony urząd Protektora Generalnego Regionów Zachodnich i powierzono go Ban Chao<ref>Yü (1986), 415-416.</ref>.
 
Oprócz lennych relacji z Kuszanami, cesarstwo Han otrzymywało dary od Królestwa Partów, od króla z obecnej [[Górna Birma|Birmy]], od władcy z Japonii i wysłało zakończone niepowodzeniem poselstwo do [[Daqin]] ([[Cesarstwo Rzymskie|Cesarstwa Rzymskiego]]) w 97 r. n.e. z [[Gan Ying]]iem jako posłem<ref>de Crespigny (2007), 239-240, 497, 590; Yü (1986), 450-451, 460-461.</ref>. W [[Księga Późniejszych Hanów|Księdze Późniejszych Hanów]] odnotowano, że w 166 r. n.e. na dwór cesarza [[Han Huandi|Huana]] przybył poseł cesarza [[Marek Aureliusz|Marka Aureliusza]] (161-180 n.e.)<ref>Chavannes (1907), p. 185.</ref><ref>Hill (2009), p. 27.</ref>, chociaż [[Rafe de Crespigny]] ocenia, że jest bardziej prawdopodobne, że była to grupa rzymskich kupców<ref>de Crespigny (2007), 600; Yü (1986), 460-461.</ref>. Do Chin w czasach Wschodniej Dynastii Han przybyli również [[Bhikku|mnisi buddyjscy]], tacy jak [[An Shigao]] z Królestwa Partów i [[Lokakszema]] z [[Gandhara|Gandhary]] w Indiach, którzy przetłumaczyli na chiński teksty buddyjskie<ref>Akira (1998), 248, 251; Zhang (2002), 75.</ref>.
 
[[Plik:China.Terracotta statues007.jpg|thumb|left|Ceramiczne figurki z czasów Wschodniej Dynastii Han, przedstawiające służącą i doradcę – ubranych w tradycyjne stroje chińskie z jedwabiu]]
Panowanie cesarza [[Han Zhangdi|Zhanga]] (75-88 n.e.) jest uznawane za szczytowy okres świetności Wschodniej Dynastii Han<ref>de Crespigny (2007), 497, 500, 592.</ref>. Za panowania kolejnych cesarzy coraz większy wpływ na politykę mieli pałacowi [[eunuch]]owie, angażujący się w brutalną walkę o władzę pomiędzy stronnictwami tworzonymi przez krewnych cesarzowych i [[Cesarzowa wdowa|cesarzowych wdów]]<ref>Hinsch (2002), 25; Hansen (2000), 136.</ref>. W 92 r. n.e., z pomocą eunucha [[Zheng Zhong]]a (zm. 107 n.e.), cesarz [[Han Hedi|He]] (88-106 n.e.) umieścił w [[Areszt domowy|areszcie domowym]] cesarzową wdowę [[Dou (Zhang)|Dou]] (zm. 97 n.e.), a jej krewnych pozbawił władzy. Był to odwet za prześladowanie krewnych jego matki – cesarzowej-małżonki Liang – i ukrywanie przed nim, że nie jest synem cesarzowej wdowy Dou<ref>Bielenstein (1986), 280-283; de Crespigny (2007), 499, 588-589.</ref>. Po śmierci cesarza He, jego żona cesarzowa [[Deng Sui]] (zm. 121 n.e.) zarządzała sprawami państwa jako cesarzowa wdowa i regentka w czasie kryzysu finansowego i powstania ludu Qiang, które trwało od 107 do 118 r. n.e.<ref>Bielenstein (1986), 283-284; de Crespigny (2007), 123-127.</ref>
 
Po śmierci cesarzowej wdowy Deng Sui, eunuchowie Li Run (李閏) i Jiang Jing (江京) przekonali cesarza [[Han Andi|An]] (106-125 n.e.), że Deng Sui i jej rodzina planowali usunięcie go z tronu. Cesarz An usunął ze stanowisk krewnych Deng Sui, wygnał ich lub zmusił do samobójstwa<ref>Bielenstein (1986), 284; de Crespigny (2007), 128, 580.</ref>. Po śmierci cesarza An, jego żona, cesarzowa wdowa [[Yan Ji]] (zm. 126 n.e.), umieściła na tronie dziecko: [[Markiz Beixiang|markiza Beixiang]], żeby utrzymać władzę w rękach swojej rodziny. Jednak pałacowy eunuch [[Sun Cheng]] (zm. 132 n.e.) zaplanował przewrót pałacowy, w celu umieszczenia na tronie cesarza [[Han Shundi|Shuna]] (125-144 n.e.). Yan Ji została umieszczona w areszcie domowym, jej krewni zostali wypędzeni lub zabici, a sprzyjający jej eunuchowie wymordowani<ref>Bielenstein (1986), 284-285; de Crespigny (2007), 473-474, 582-583.</ref>. Regent [[Liang Ji]] (zm. 159 n.e.), brat cesarzowej wdowy [[Liang Na]] (zm. 150 n.e.), zabił szwagra cesarzowej-małżonki [[Deng Mengnü]] (zm. 165 n.e.), w odwecie za jej opór przeciwko jego władzy. Następnie cesarz [[Han Huandi|Huan]] (146-168 n.e.) przy pomocy eunuchów zdymisjonował Liang Ji, który został później zmuszony do popełnienia samobójstwa<ref>Bielenstein (1986), 285-286; de Crespigny (1986), 597-598.</ref>.
 
[[Plik:China.Terracotta statues029.jpg|thumb|Ceramiczne figurki służących, pochodzące z grobowca z czasów Zachodniej Dynastii Han. Ich ręce z drewna i jedwabne stroje z upływem czasu uległy zniszczeniu<ref name="bower 2005 standing 242 244">Bower (2005), "Standing man and woman," 242-244.</ref>.]]
 
Studenci [[Taixue|Uniwersytetu Cesarskiego]] zorganizowali powszechne protesty przeciwko władzy eunuchów na dworze cesarza Huana<ref>Hansen (2000), 141.</ref>. Huan w dalszym ciągu zrażał do siebie urzędników, inicjując imponujące projekty budowlane i przyjmując tysiące nałożnic do swojego [[harem]]u w czasie kryzysu ekonomicznego<ref>de Crespigny (2007), 597, 599, 601-602; Hansen (2000), 141-142.</ref>. Pałacowi eunuchowie uwięzili urzędnika Li Yinga (李膺) i jego zwolenników z Uniwersytetu Cesarskiego pod naciąganym zarzutem zdrady. W 167 r. n.e., Naczelny Dowódca [[Dou Wu]] (zm. 168 n.e.) przekonał swojego zięcia – cesarza Huana – do uwolnienia Li Yinga<ref name="de Crespigny 2007 602"/>. Jednak cesarz zabronił zatrudniania Li Yinga i jego zwolenników w urzędach państwowych, zaczynając okres [[Represje konfucjanistów (dynastia Han)|represji wobec konfucjanistów]] – konfucjanistów, studentów i absolwentów Uniwersytetu Cesarskiego<ref name="de Crespigny 2007 602">de Crespigny (2007), 602.</ref>.
 
Po śmierci cesarza Huana, Dou Wu i Główny Wychowawca Chen Fan (陳蕃) (zm. 168 n.e.) próbowali obalić eunuchów [[Hou Lan]]a (zm. 172 n.e.), [[Cao Jie (eunuch)|Cao Jie]] (zm. 181 n.e.) i [[Wang Fu]] (王甫). Gdy spisek został odkryty, eunuchowie aresztowali cesarzową wdowę [[Dou Miao]] (zm. 172 n.e.) i Chen Fana. Generał Zhang Huan (張奐) stanął po stronie eunuchów. Przy bramie pałacowej doszło do konfrontacji Zhan Huana i jego wojsk oraz Dou Wu i jego świty, podczas której każda ze stron krzycząc oskarżała drugą stronę o zdradę. Gdy świta Dou Wu zaczęła go stopniowo opuszczać, został on zmuszony do popełnienia samobójstwa<ref>Beck (1986), 319-322.</ref>.
}}
 
Represje wobec konfucjanistów zostały odwołane w 184 r. n.e., po wybuchu [[Powstanie Żółtych Turbanów|Powstania Żółtych Turbanów]] i [[Droga Pięciu Miar Ryżu|Powstania Pięciu Miar Ryżu]]. Było to spowodowane tym, że dwór cesarski nie chciał dalej antagonizować znacznej części klasy wyższej, która w przeciwnym razie mogłaby przyłączyć się do powstania<ref name="de Crespigny 2007 511">de Crespigny (2007), 511.</ref>. Zwolennicy Żółtych Turbanów i Pięciu Miar Ryżu należeli do dwóch różnych [[sekta|sekt]] [[Taoizm|taoistycznych]], na czele których stali [[Zhang Jue]] (zm. 184 n.e.) i [[Zhang Lu (Epoka Trzech Królestw)|Zhang Lu]] (zm. 216 n.e.). Powstanie Zhang Lu, na terenach dzisiejszej północnej części prowincji [[Syczuan]] i południowej części prowincji [[Shaanxi]], zostało stłumione dopiero w 215 r. n.e.<ref name="ebrey 1986 628 629">Ebrey (1986), 628-629.</ref> Powstańcy Żółtych Turbanów, którzy wzniecili powstanie w ośmiu prowincjach cesarstwa, zostali pokonani w ciągu jednego roku, jednak w następnych dekadach wywoływali powstania o mniejszym zasięgu<ref>Beck (1986), 339-340.</ref>. Chociaż Żółte Turbany zostali pokonani, wielu generałów mianowanych podczas powstania, nie rozwiązało swoich wojsk, lecz użyło ich do przejęcia władzy z rąk upadającej dynastii cesarskiej<ref>Ebrey (1999), 84.</ref>.
 
[[Plik:Guardians of Day and Night, Han Dynasty.jpg|thumb|left|Animalistyczne duchy opiekuńcze dnia i nocy w tradycyjnych strojach chińskich, malowidło na [[Fliza|płycie ceramicznej]]; wyobrażenie pół człowieka – pół zwierzęcia było popularne w sztuce i mitologii w okresie dynastii Han<ref>Loewe (1994), 38-52.</ref>.]]
 
Naczelny generał [[He Jin]] (zm. 189 n.e.), przyrodni brat cesarzowej [[He (cesarzowa)|He]] (zm. 189 n.e.), zawiązał spisek z [[Yuan Shao]] (zm. 202 n.e.) w celu obalenia pałacowych eunuchów, rozkazując kilku generałom marsz na obrzeża stolicy. Tam, w petycji do cesarzowej He, zażądali oni stracenia pałacowych eunuchów<ref>Beck (1986), 339-344.</ref>. Po okresie wahania, cesarzowa zgodziła się. Kiedy eunuchowie dowiedzieli się o tym, nakłonili jej brata He Miao do odwołania rozkazu<ref>Beck (1986), 344; ''Zizhi Tongjian'', [[:zh:s:資治通鑑/卷059|vol. 59]].</ref>. Eunuchowie zamordowali He Jina 22 września 189 r. n.e. Wtedy Yuan Shao zaczął oblężenie Północnego Pałacu w Luoyangu, a jego brat [[Yuan Shu]] (zm. 199 n.e.) Południowego Pałacu. 25 września oba pałace zostały zdobyte i zostało zabitych około dwóch tysięcy pałacowych eunuchów<ref>Beck (1986), 344-345; Morton and Lewis (2005), 62.</ref>. Zhang Rang zdołał uciec z cesarzem [[Liu Bian|Shao]] (189 n.e., zm. 190 n.e.) i jego bratem Liu Xie, przyszłym cesarzem [[Han Xiandi|Xian]] (189-220 n.e.). Ścigany przez braci Yuan, Zhang Rang popełnił samobójstwo skacząc do Żółtej Rzeki<ref>Beck (1986), 345.</ref>.
 
Generał [[Dong Zhuo]] (zm. 192 n.e.) odnalazł młodego cesarza i jego brata, gdy błąkali się po okolicy. Eskortował ich bezpiecznie z powrotem do stolicy, został mianowany Ministrem Prac Publicznych, przejął kontrolę nad stolicą i zmusił do ucieczki Yuan Shao<ref>Beck (1986), 345-346.</ref>. Po tym jak Dong Zhuo zdetronizował cesarza Shao i umieścił na tronie jego brata Liu Xie jako cesarza Xian, Yuan Shao zmontował koalicję byłych urzędników i oficerów przeciwko Dong Zhuo, który w następstwie tego spalił Luoyang i przeniósł dwór do Chang’anu w maju 191 r. n.e. Dong Zhuo otruł również byłego cesarza Shao<ref>Beck (1986), 346-349.</ref>.
1192

edycje