Dynastia Tang: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 17 bajtów ,  11 miesięcy temu
drobne redakcyjne
(drobne redakcyjne)
Czasy dynastii Tang były głównie okresem rozwoju i stabilizacji, z wyjątkiem [[Powstanie An Lushana|powstania An Lushana]] i czasów upadku rządu centralnego pod koniec dynastii. Podobnie jak Sui, Tangowie utrzymywali system służby publicznej złożonej z uczonych-urzędników rekrutowanych drogą [[Egzaminy urzędnicze w Chinach|oficjalnych egzaminów]] i rekomendacji na stanowisko. System ten stracił na ważności wraz ze wzrostem roli gubernatorów wojskowych, zwanych [[jiedushi]], w IX wieku. [[Kultura chińska]] rozkwitała i rozwijała się w okresie Tang – szczególnie [[poezja chińska]], dla której był to „złoty wiek”{{odn|Yu|1998|s=73–87}}. Wśród wielu wybitnych poetów należy wspomnieć uznanych za największych: [[Li Bai]]a i [[Du Fu]]; wśród malarzy wspomnieć warto o [[Han Gan]]ie, [[Zhang Xuan]]ie i [[Zhou Fang]]u. Publikowano encyklopedie, teksty geograficzne i kompilowano obszerne dzieła historyczne. Wzorem dla okolicznych krajów stał się tangowski [[Kodeks Tang|kodeks prawny]].
 
Wśród licznych wynalazków tej epoki, do rozpowszechnienia wiedzy przyczynił się wynalazek druku całostronicowego. [[Buddyzm]] stał się potężną siłą w kulturze chińskiej i znacząco wzrosła rola jego rodzimych, chińskich szkół. Równocześnie jednak, pod koniec dynastii nastąpiły największe prześladowania buddyzmu w Chinach, w wyniku czego stracił on na znaczeniu. Osłabienie władzy centralnej i rządu w IX w. nie przełożyło się na upadek kulturowy i sztuka rozwijała się nadal bardzo bujnie. Osłabiony rząd centralny wycofał się z aktywnej polityki ekonomicznej, ale chińskie interesy handlowe były podtrzymywane i wymiana handlowa toczyła się nadal.
 
== Historia ==
Li Yuan rządził do 626, kiedy to jego syn Li Shimin, książę Qin, zmusił go do abdykacji. Li Shimin dowodził wojskiem od wieku lat 18. Był znany ze swych skutecznych szarży kawaleryjskich, świetnie posługiwał się [[Łuk (broń)|łukiem]], [[jian|mieczem]] i [[włócznia|włócznią]]{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=91}}{{odn|Graff|2000|s=80}}. Koło [[Luoyang]]u, w [[Bitwa pod Hulao|bitwie pod Hulao]] 28 maja 621, pobił silniejszą liczebnie armię [[Dou Jiande]] (573–621){{odn|Adshead|2004|s=40–42}}{{odn|Graff|2000|s=78, 82, 85–86, 95}}. Obawiając się zamachu, Li Shimin 2 lipca 626 urządził zasadzkę, znaną jako [[incydent pod bramą Xuanwu]], i zamordował swych dwóch braci, [[Li Yuanji]] (ur. 603) i następcę tronu – [[Li Jiancheng]]a (ur. 589){{odn|Adshead|2004|s=42}}. Wkrótce potem ojciec abdykował na jego rzecz i Li Shimin zajął tron, przechodząc do historii pod swym [[imię świątynne|imieniem świątynnym]] jako cesarz [[Tang Taizong]] (唐太宗).
 
Aczkolwiek zabijając swych braci i pozbawiając ojca tronu, Taizong pogwałcił podstawowe zasady [[konfucjanizm|konfucjańskie]], w szczególności [[nabożność synowska|nabożności synowskiej]]{{odn|Adshead|2004|s=42}}, okazał się jednak władcą bardzo sprawnym i umiejącym korzystać z dobrych rad najmędrszych członków swej rady{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=91}}. W 628 urządził ku czi ofiar wojny buddyjskie nabożeństwo, a w 629 nakazał wznieść klasztory buddyjskie na pobojowiskach głównych bitew, by mnisi mogli modlić się za poległych po obu stronach{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=93}}. W wyniku kampanii przeciw [[Turkuci#Kaganat wschodni i zachodni|wschodniemu kaganatowi tureckiemu]], [[Li Jing]] (571–649), sławny dowódca tangowski, który potem został wielkim kanclerzem, rozbił siły Göktürków i pochwycił ich władcę [[Kagan Illig|kagana Illiga]]. W wyniku tego zwycięstwa, Turkuci uznali Taizonga za swego [[kagan]]a, i w ten sposób [[cesarze Chin|Syn Nieba]] został Wielkim Chanem (''Tian Kehan'', 天可汗){{odn|Adshead|2004|s=42–43}}{{odn|Twitchett|2000|s=124}}.
 
=== Administracja i polityka ===
 
==== Wczesne reformy ====
Taizong podjął próbę rozwiązania problemów administracyjnych, które gnębiły wcześniejsze dynastie. W tym celu, opierając się na [[Kodeks (zbiór praw)|kodeksie]] dynastii Sui, wydał [[Kodeks Tang|zbiór praw]]. Kodeks tangowski stał się wzorem prawodawstwa dla przyszłych dynastii chińskich, naśladowały go także sąsiadujące państwa (Wietnam, Korea i Japonia){{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=91}}. Najwcześniejszy zachowany kodeks został ustanowiony w roku 653; podzielony na 500 artykułów, wylicza rozmaite rodzaje przestępstw i kar, jak 10 uderzeń lekkim kijem, 100 uderzeń ciężkim kijem, wygnanie, kara więzienia i egzekucja{{odn|Ebrey|2002|s=111–112}}. Prawo wyraźnie różnicowało surowość kary za takie same przestępstwa w zależności od pozycji winnego w hierarchii społecznej i politycznej{{odn|Ebrey|2002|s=112}}. Przykładowo, inną karę wymierzano za zabójstwo pana przez sługę lub stryja przez bratanka, niż za zabójstwo sługi przez pana lub bratanka przez stryja{{odn|Ebrey|2002|s=112}}. Kodeks tangowski został w większości zachowany w późniejszych zbiorach praw, np. we wczesnomingowskim kodeksie z 1397{{odn|Andrew|Rapp|2000|s=25}}, aczkolwiek niektóre elementy podlegały znaczącym rewizjom, np. przepisy dotyczące prawa kobiet do dziedziczenia własności zostały znacząco poprawione w czasach [[Dynastia Song|dynastii Song]] (960–1279){{odn|Ebrey|2002|s=158}}{{odn|Bernhardt|1995|s=274–275}}.
 
Rząd Tangów posiadał trzy departamenty (省, ''shěng''), odpowiedzialne odpowiednio za projektowanie, ocenę i wdrażanie projektów politycznych. Ponadto istniało [[sześć ministerstw]] (部, ''bù''), podlegających wydziałowi odpowiedzialnemu za wdrażanie polityki, każde z oddzielnym zestawem zadań do wykonania. Personel zatrudniony w tych instytucjach (trzech departamentach i sześciu ministerstwach) obejmował osoby odpowiedzialne za administrację, finanse, ceremonie, wojskowość, sprawiedliwość i prace publiczne, tworząc system, który był następnie wykorzystywany aż do końca ery imperialnej i upadku [[Dynastia Qing|dynastii Qing]] (1644–1912){{odn|Fairbank|Goldman|2006|s=78}}. Chociaż założyciele dynastii Tang odwoływali się do chwalebnych przykładów z czasów hanowskich, ich system administracyjny był zasadniczo oparty na wzorach z czasów [[Dynastie Południowe i Północne|dynastii Południowych i Północnych]]{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=91}}. Między innymi kontynuowano system wojsk milicyjnych ''[[fubing]]'' z czasów [[Północna dynastia Zhou|północnej dynastii Zhou]] (557–581), a także system żołnierzy-rolników, którzy służyli na zmianę w stolicy lub na granicy, a w międzyczasie uprawiali ziemię, dopóki nie otrzymali należącego im się po dłuższym czasie nadania. Zachowano także, z kilkoma modyfikacjami, [[system równego pola]] (''juntian'') [[Północna dynastia Wei|Północnej dynastii Wei]] (386–534){{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=91}}.
 
[[Plik:Gilt silver eared cup.jpg|thumb|Tangowski pozłacany kubek ze srebrnym uchem, zdobiony motywem kwiatowym]]
Aczkolwiek w celu szacowania wysokości podatków, rządy centralny i prowincjonalne gromadziły ogromne zbiory dokumentów dotyczących własności ziemi, prywatne spisy i podpisywane umowy stały się powszechne wśród zamożnych i wykształconych warstw społeczeństwa tangowskiego{{odn|Brook|1998|s=59}}. Dokumenty te miały swoje własne numery i były podpisane przez świadków i skrybów, by mogły służyć jako dowód legalności własności w przypadku sprawy sądowej{{odn|Brook|1998|s=59}}. Pierwsze tego typu dokumenty pojawiły się już za czasów dynastii Han, a za późniejszych dynastii upowszechnił się i zakorzenił w chińskiej kulturze literackiej specyficzny język prawny tych kontraktów{{odn|Brook|1998|s=59}}.
 
Centrum potęgi politycznej Tangów mieściło się w ich stolicy [[Xi’an|Chang’anie]], gdzie znajdował się obszerny pałac cesarski, a cesarz przyjmował i gościł emisariuszy politycznych. Muzyka, zawody sportowe, akrobaci, poezja, malarstwo i przedstawienia teatralne dostarczały im rozrywki. Stolica „cierpiała” też na nadmiar bogactw i zasobów. Gdy urzędnicy prefekturalni przybyli w 634, by złożyć swój coroczny raport o stanie zarządzanych przez nich terytoriów, cesarz Taizong zorientował się, że brakuje odpowiednich kwater, by ich wszystkich przyjąć i że konieczne jest wynajęcie pokoi u kupców{{odn|Benn|2002|s=59}}. Nakazał więc urzędnikom municypalnym z wydziału budowlanego, zbudowanie w stolicy każdemu przyjezdnemu urzędnikowi jego prywatnego domu{{odn|Benn|2002|s=59}}.
 
[[Plik:CMOC Treasures of Ancient China exhibit - tri-coloured figure of a civil official.jpg|thumb|left|Tangowska figurka urzędnika w tradycyjnym chińskim stroju, z pokrytej szkliwem ceramiki ''[[sancai]]''. Jego strój składa się z wysokiego kapelusza, zewnętrznej szaty o szerokich rękawach, przewiązanej szerokim pasem, ozdobionym z przodu kwadratowym „fartuszkiem”; nad butami o kwadratowych noskach widać rąbek białej szaty spodniej. W dłoniach trzyma tabliczkę, gotów do złożenia raportu swym przełożonym]]
 
==== Egzaminy urzędnicze ====
Podobnie jak poprzednia dynastia, Sui, Tangowie porzucili [[system dziewięciu rang]] na rzecz szerokiej służby cywilnej{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=96}}. Studenci [[Konfucjanizm|szkoły konfucjańskiej]] mogli przystępować do [[Egzaminy urzędnicze w Chinach|egzaminów urzędniczych]], po zdaniu których mogli być nominowani na stanowiska urzędnicze we władzach lokalnych, prowincjonalnych lub centralnych. Egzaminy były dwojakiego typu, ''mingjing'' (''[kandydat] oświecony w klasykach'') i ''jinshi'' (''[kandydat] zaprezentowany jako uczony''){{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=91–92}}. ''Mingjing'' opierały się na [[Klasyka chińska|klasykach konfucjańskich]], sprawdzając znajomość szerokiej gamy tekstów przez kandydata{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=91–92}}. ''Jinshi'', polegające na napisaniu esejów w odpowiedzi na pytania dotyczące kwestii rządów i polityki, sprawdzały nie tylko wiedzę, lecz też umiejętność wyrażania się na piśmie, aw tym komponowania [[poezja chińska|wierszy]]{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=92}}. Kandydatów oceniano także ze względu na ich prezencję, sposób wysławiania się i zachowania się oraz [[kaligrafia chińska|umiejętności kaligraficzne]]. Wszystkie te kryteria podlegały bardzo subiektywnym ocenom i dawały przewagę członkom zamożnych elit, ponieważ ubożsi kandydaci nie mieli okazji, ani środków, aby uczyć się eleganckiej [[retoryka|retoryki]], czy wytwornej kaligrafii{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=97}}. Powodowało to poważną dysproporcję między liczbą urzędników pochodzących z rodzin arystokratycznych a liczbą pozostałych kandydatów{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=97}}. Zasadniczo egzaminy otwarte były dla wszystkich mężczyzn, których ojcowie nie pochodzili z warstwy kupieckiej lub rzemieślniczej{{odn|Gascoigne|Gascoigne|2003|s=95}}; szlachetne pochodzenie i zamożność nie były konieczne, by otrzymać rekomendację{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=97}}. Rząd tangowski ustanowił państwowe szkoły i wydał standardowe wersje [[Pięcioksiąg konfucjański|konfucjańskiego pięcioksięgu]], z wybranymi komentarzami, by promować edukację w duchu konfucjańskim{{odn|Ebrey|2002|s=112}}.
 
Tego typu system konkursowy stworzono, by zaangażować do służby państwowej najwybitniejsze jednostki. Ponadto – a dla władców tangowskich był to nawet większy problem – umożliwiał on stworzenie korpusu służby państwowej, złożonego z urzędników nieposiadających własnego, terytorialnego lub rodzinnego, źródła siły politycznej. Cesarze wiedzieli bowiem, że uzależnienie cesarstwa od potężnych rodów arystokratycznych lub wojskowych może wpływać destabilizująco na państwo. Tangowski kodeks prawny nakazywał równy podział majątku między legalnych potomków, co zwiększało nieco [[ruchliwość społeczna|ruchliwość społeczną]] i zapobiegało przekształceniu się potężnych urzędników dworskich w arystokrację ziemiańską dzięki [[primogenitura|primogeniturze]]{{odn|Fairbank|Goldman|2006|s=83}}. W efekcie, ci uczeni-urzędnicy posiadali wysoki status w swoich lokalnych społecznościach i rodzinach, ale także podzielali wartości, które łączyły ich z dworem cesarskim. Od czasów tangowskich, aż do końca dynastii Qing, ci uczeni-urzędnicy funkcjonowali jako pośrednicy między niższymi warstwami społeczeństwa a rządem. Pełen potencjał szeroko wdrożonego systemu egzaminacyjnego nie został wykorzystany, aż do czasów dynastii Song, kiedy zorientowani na osiągnięcia urzędnicy w większości porzucili arystokratyczne obyczaje i określali swój status społeczny poprzez uczestnictwo w systemie egzaminów{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=159}}{{odn|Fairbank|Goldman|2006|s=95}}{{odn|Adshead|2004|s=54}}. Wykorzystany na niewielką skalę za czasów Sui i Tang system egzaminacyjny, stał się narzędziem dla pierwszych cesarzy dynastii Song, którzy obawiając się ambitnych generałów, bardzo rozbudowali cywilny pion administracji i związany z nim system szkolno-egzaminacyjny{{odn|Ebrey|2002|s=145–146}}. Trzeba jednak podkreślić, że to właśnie dynastie Sui i Tang zinstytucjonalizowały i położyły podwaliny pod opartą na egzaminach służbę cywilną i nową elitę, w postaci klasy uczonych-urzędników rekrutujących się spośród absolwentów tych egzaminów.
[[Plik:Tang-xuanzong.jpg|thumb|left|Cesarz Tang Xuanzong w szacie i nakryciu głowy konfucjańskiego uczonego]]
 
==== Religia i polityka ====
Religia od samego początku odgrywała ważną rolę w polityce tangowskiej. Li Yuan, dążąc do pozyskania większego poparcia, powoływał się na swoje pochodzenie od taoistycznego mistrza [[Laozi]] (VI w.p.n.e.){{odn|Graff|2000|s=79}}. Starający się o urzędy zwracali się do buddyjskich mnichów, by ci składali za nich publiczne modły, w zamian za dary i donacje, gdy dana osoba została wybrana. Przed prześladowaniami buddyzmu w IX w., zarówno buddyzm, jak i taoizm cieszyły się przychylnością dworu; cesarz [[Tang Xuanzong (Li Longji)|Tang Xuanzong]] (panował 712–56) zapraszał mnichów i kapłanów obu religii na swój dwór{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=99}}. Równocześnie, cesarz ten uhonorował starożytnego mistrza Laozi, nadając mu zaszczytne tytuły, napisał komentarz do [[Daodejing|jego księgi]], ustanowił szkołę, która miała przygotowywać kandydatów do taoistycznych egzaminów i zwrócił się do indyjskiego mnicha [[Vadżrabodhi]]ego (671–741) o odprawienie ceremonii [[Wadżrajana|tantrycznych]], by odpędzić suszę, która panowała w 726{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=99}}. W 742 cesarz Xuanzong osobiście trzymał kadzielnicę podczas ceremonii, którą dla zapewnienia tangowskim armiom zwycięstwa odprawił [[Cejlon|cejloński]] mnich [[Amoghawadżra]] (705–74){{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=99}}.
 
Religia odgrywała rolę w polityce, ale polityka też grała rolę w religii. W 714 cesarz Xuanzong zakazał sklepom i przekupniom w Chang’anie sprzedaży kopii sutr buddyjskich, powierzając mnichom klasztorów buddyjskich wyłączne prawo do dystrybucji sutr członkom laikatu{{odn|Benn|2002|s=57}}. Z drugiej strony, rok wcześniej, w 713, ten sam cesarz zlikwidował nader zyskowny „Niewyczerpany Skarbiec”, prowadzony przez jeden z głównych buddyjskich klasztorów w mieście. Klasztor ten zgromadził wielkie ilości monet, jedwabiu i innych skarbów, które wielu grzeszników zostawiało na terenie świątyni jako datki{{odn|Benn|2002|s=61}}. Aczkolwiek klasztor szczodrze rozdawał swe dary, cesarz, stawiając zarzut oszukańczych operacji bankowych, zlikwidował skarbiec na mocy specjalnego edyktu, zajął majątek i rozdysponował go między inne klasztory taoistyczne i buddyjskie, część zużywając na remonty hal, posągów i sal, a także mostów w mieście{{odn|Benn|2002|s=61}}.
==== Podatki i spisy ludności ====
[[Plik:Palefrenier menant deux chevaux par Han Gan.jpg|thumb|''Mężczyzna pasący konie'', autorstwa [[Han Gan]]a (706–783), artysty na dworze cesarza Xuanzonga]]
Rząd dynastii Tang podjął próbę sporządzenia dokładnego spisu ludności imperium, głównie w celach podatkowych i poboru do wojska w poszczególnych regionach. Wczesny rząd tangowski ustanowił dla każdego gospodarstwa domowego stosunkowo niski wymiar podatków pobieranych w zbożu i tkaninach. Celem tego było zachęcenie rodzin, by rejestrowały się jako płacące podatki, a nie starały się unikać kontaktów z administracją. Dzięki temu rząd dysponował dokładnymi spisami podatników{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=91}}. W spisie z 609, urzędnicy określili populację cesarstwa na ok. 9 mln gospodarstw domowych, czyli ok. 50 mln osób{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=91}}. Podobny wynik, także ok. 50 mln, wykazał spis z 742{{odn|Ebrey|2002|s=141}}. Według Patricii Ebrey, nawet jeśli dość znaczna grupa ludności uniknęła rejestracji podczas spisów podatkowych, liczba ta oznacza, że populacja Chin nie wzrosła znacząco od czasów dynastii Han (przeprowadzony przez tę dynastię spis w 2 r.n.e. wykazał ok. 58 mln ludzi){{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=91}}{{odn|Nishijima|1986|s=595–596}}. Nie zgadza się z tym S.A.M. Adshead, twierdząc, że populacja Chin w 750 roku liczyła ok. 75 mln{{odn|Adshead|2004|s=72}}.
 
Według tangowskiego spisu z 754, cesarstwo obejmowało 1859 miast, 321 prefektur i 1538 powiatów{{odn|Benn|2002|s=45}}. Choć za czasów dynastii wiele miast bardzo się rozwinęło i osiągnęło znaczne rozmiary, większość populacji (80-90%) zamieszkiwała tereny rolniczo-wiejskie{{odn|Benn|2002|s=32}}. Za czasów panowania Tangów doszło do ogromnej zmiany w rozmieszczeniu ludności: na początku 75% zamieszkiwało północne Chiny, podczas gdy pod koniec panowania, ludność dzieliła się mniej więcej po równo pomiędzy północ i południe{{odn|Adshead|2004|s=75}}.
 
Liczba ludności w Chinach nie wzrosła gwałtownie aż do czasów dynastii Song, kiedy to uległa podwojeniu, sięgając 100 milionów. Spowodowane było to rozszerzeniem upraw ryżu w środkowych i południowych Chinach, jak również wzrostem wydajności rolników, którzy wytwarzali więcej żywności i mogli ją dostarczać na rynki miejskie{{odn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|s=156}}.
1192

edycje