Szkoci w Polsce: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 14 bajtów ,  1 rok temu
m
drobne techniczne - przebudowa przypisów na działający odn
m (→‎Osadnictwo w Polsce: poprawa linków)
m (drobne techniczne - przebudowa przypisów na działający odn)
[[Plik:Węgrów kaplica drewniana2;karen north.JPG|thumb|right|200px|[[Kościół ewangelicki w Węgrowie (drewniany)|Kościół ewangelicki w Węgrowie]] z cmentarzem, na którym w XVII w. pochowani byli miejscowi Szkoci.]]
==Początki==
Początek osadnictwa szkockiego w [[Polska|Polsce]] to [[XIV wiek]], kiedy kupcy ze [[Szkocja|Szkocji]] zaczęli prowadzić wymianę handlową z [[Gdańsk]]iem. W 1380 w tym mieście osiedlili się pierwsi Szkoci. Ich obecność w Gdańsku nie stanowiła konkurencji dla miejscowych potentatów kupieckich, gdyż statków ze Szkocji przypływało wówczas niewiele i handel był ograniczony. Na początku [[XV wiek]]u podmiejska osada Gdańska przybrała nazwę [[Stare Szkoty]], co może wskazywać na istnienie tam osadnictwa szkockiego<ref>{{cytuj książkę odn| autor r = Jacek Wijaczka | rozdział = Szkoci | tytuł = Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej | wydawca = Bellona |miejsce = Warszawa |rok = 2010 |strony s= 201 |isbn = 9788311117242}}</ref>.
[[Plik:Old evangelical church in Węgrów (12).jpg|thumb|right|200px|XVII-wieczne szkockie nagrobki w Węgrowie, m.in. Archebalda Campbella z 1692. Napisy polskie wskazują na polonizację węgrowskich Szkotów.]]
==XVI i XVII wiek==
Druga połowa XVI wieku do połowy wieku XVII to okres nasilenia szkockiej imigracji do [[I Rzeczpospolita|I Rzeczpospolitej]]. Szkoci przybywali do Polski z przyczyn ekonomicznych (Szkocja w tamtym czasie była krajem biednym)<ref name=KH>{{cytuj stronę| url = https://kurierhistoryczny.pl/artykul/jak-szkoci-emigrowali-do-rzeczpospolitej,478 | tytuł = ''Jak Szkoci emigrowali do Rzeczpospolitej'' | autor= Tomasz Boruta | data dostępu = 24.11.2020| opublikowany = Kurier Historyczny 04.09.2018 | język = pl}}</ref> oraz religijnych (konflikty w Szkocji między [[protestanci|protestantami]] i [[katolicyzm|katolikami]]). Wymiana handlowa Szkocji z Gdańskiem ożywiła się i dostarczała około 10 % wszystkich towarów w tym mieście<ref name=KH />. Szkoci poza Gdańskiem osiedlali się stopniowo we wszystkich prawie miastach [[Prusy Królewskie|Prus Królewskich]], chociaż wszędzie byli nieliczni. Lokalnie szkoccy osadnicy wywierali większy wpływ np. w [[Puck]]u, gdzie na początku XVII wieku dominowali w handlu drewnem i żegludze{{odn|Jacek Wijaczka|2010|s=202}}.
Od połowy XVI wieku Szkoci zaczęli osiedlać się na [[Kujawy|Kujawach]], m.in. w [[Koronowo|Koronowie]], gdzie trudnili się rzemiosłem i handlem, ale np. szkocka rodzina Kolwinów dorobiła się tam znacznego majątku a jej członkowie byli [[rajca]]mi miejskimi. W drugiej połowie tamtego stulecia Szkoccy osadnicy pojawili się w miastach [[Wielkopolska|wielkopolskich]], np. w [[Gostyń|Gostyniu]] zamieszkało 20 rodzin szkockich, trudniących się początkowo drobnym handlem, rzeźnictwem i piwowarstwem. Niektóre z tych rodzin, np. Jungowie z Gostynia, znacznie bogaciły się {{odn|Jacek Wijaczka|2010|s=203}}.
===Osadnictwo w Polsce===
Do połowy XVII wieku Szkoci osiedlili się w 21 miastach [[Województwo sandomierskie (I Rzeczpospolita)|województwa sandomierskiego]] a także w [[Węgrów|Węgrowie]] (na pograniczu z [[Wielkie Księstwo Litewskie|Wielkim Księstwem Litewskim]]), gdzie zamieszkiwali na pólnocy miasta w Dzielnicy Szkockiej{{odn|Jacek Wijaczka|2010|s=203-204}}.
W 1651 Szkoci, a także [[Anglicy]], zamieszkiwali Prusy Królewskie (53 miejscowości), Wielkopolskę (31), [[Małopolska|Małopolskę]] (18), [[Mazowsze]] i [[Podlasie]] (17), łącznie 119 polskich miejscowości, w tym tylko 7 wsi ([[Lignowy Szlacheckie]], [[Miłobądz]], [[Paszulin]], [[Gniazdowo (województwo pomorskie)|Gniazdowo]], [[Mątowy Wielkie]], [[Jastrowice]] i [[Poluczno]]), a przede wszystkim miasta (Gdańsk, [[Poznań]], [[Warszawa]], [[Kraków]], [[Lublin]], [[Zamość]] i [[Lwów]]). Znaczące ośrodki szkockie były w takich miejscowościach jak: [[Brzeziny]], [[Bydgoszcz]], [[Człopy]], [[Łobżenica]], [[Raciąż]], [[Sieradz]], [[Sierpc]], [[Wałcz]], [[Warka]] i [[Zakroczym]]<ref name=KH />.
Szkoci raczej nie osiedlali się na [[Litwa|Litwie]], gdyż zamieszkiwali tam tylko w [[Kiejdany|Kiejdanach]], tym niemniej prowadzili tam handel obwoźny, jak w całej I Rzeczpospolitej<ref name=KH />. Litewscy Szkoci byli głównie [[kalwinizm|kalwińskimi]] osadnikami, sprowadzonymi przez księcia [[Janusz Radziwiłł|Janusza Radziwiłła]], który tworzył z nich własne oddziały zbrojne<ref name=KH />.
 
Dane szacunkowe oceniają liczbę Szkotów w Rzeczpospolitej w tamtym okresie na 7400 rodzin, czyli około 37 tysięcy osób, byli to katolicy i protestanci, chociaż wraz z zaostrzaniem polskiej polityki wyznaniowej, coraz więcej Szkotów przyjmowało [[katolicyzm]] chcąc pozostać w Polsce{{odn|Jacek Wijaczka|2010|s=205-206}}.
 
Napływ Szkotów do Rzeczypospolitej trwał do połowy XVII wieku. Następnie został ograniczony na skutek restrykcji emigracyjnych, wprowadzonych przez króla angielskiego w 1625 oraz ze względu na pogarszającą się sytuację ekonomiczną i polityczną Rzeczypospolitej (liczne wojny) a także restrykcyjną politykę wyznaniową wobec innowierców i rosnącą niechęć do cudzoziemców, zwłaszcza po [[Potop szwedzki|Potopie szwedzkim]] w 1660. Mieszkający w Rzeczpospolitej Szkoci zaczęli się [[Asymilacja narodowa|asymilować]] ze społeczeństwem polskim od początku XVII wieku, czemu sprzyjała wspólna religia (katolicyzm) oraz małżeństwa mieszane{{odn|Jacek Wijaczka|2010|s=213}}.
[[Plik:Szkocja, powiat suwalski, 2018-08-06 (01).jpg|thumb|right|200px|Wjazd do miejscowości [[Szkocja (województwo podlaskie)]]]]
 
===Aktywność zawodowa===
Szkoci zajmowali się początkowo głównie kramarstwem i handlem objazdowym, sprzedając tanie towary (np. noże, wstążki, sprzączki, haftki i igły), które zaczęto nazywać "szkockim towarem". Ta działalność była stopniowo ograniczana przez władze, chociaż jednocześnie bogatszym Szkotom, zwłaszcza żonatym z Polkami, władze miejskie przyznawały prawo obywatelstwa miejskiego{{odn|Jacek Wijaczka|2010|s=208-209}}. Kupcy szkoccy zajmowali się też handlem m.in. winem i zbożem. W 1650 nałożono na Szkotów podatek w wysokości 10 proc. od dochodów, połączony z przyrzeczeniem wierności<ref name=KH />. Część bogatszych Szkotów zajmowała się udzielaniem oprocentowanych pożyczek swoim magnackim protektorom. Jednocześnie władze wprowadzały represyjne prawa przeciwko najbiedniejszej ludności szkockiej, np. w 1568 wyrzucono ich z Bydgoszczy<ref name=ST>{{cytuj stronę| url = http://www.tartansauthority.com/global-scots/poland/scots-in-poland-1576-1793/ | tytuł = ''Scots in Poland 1576-1798'' | autor= A.Francis Steuart | data dostępu = 25.11.2020| opublikowany = Scottish Tartans Authority | język = en}}</ref>.
 
Oprócz handlu Szkoci zajmowali się głównie służbą wojskową. W 1577 Gdańsk zwerbował 600-700 żołnierzy szkockich, a król Stefan Batory przyjął ich do wojsk królewskich, uczestniczących w wojnie o [[Inflanty]]. Następnie coraz więcej Szkotów służyło w polskiej [[piechota|piechocie]] jako strzelcy{{odn|Jacek Wijaczka|2010|s=211-212}}. Regimenty szkockie uczestniczyły już w [[Bitwa pod Chocimiem (1621)|bitwie pod Chocimiem w 1621]]<ref name=KH /> <ref name=ST />.
 
==Od XVIII wieku==
 
==Organizacje szkockie w Polsce==
Król [[Stefan Batory]] nadał Szkotom przywilej podlegania [[jurysdykcja|jurysdykcji]] [[marszałek koronny|marszałka koronnego]]. Oprócz tego każdy Szkot musiał należeć do bractw (było ich około 12), które posiadały władzę sądowniczą (4 sędziów) oraz prawo [[ekskomunika|ekskomuniki]] ([[ostracyzm]] społeczny). Sądy bractw odbywały się podczas [[jarmark]]ów, a apelacje rozpatrywał ''Sejm Główny Szotski'' w dniu 6 stycznia w [[Toruń|Toruniu]]. Bractwa posiadały księgi z wykazem przestępstw i kar oraz pobierały składki, m.in. na utrzymanie duchownych i kościołów. Dochody bractw, w tym pochodzące z grzywien, pożyczano Szkotom na procent. Król [[Zygmunt III Waza]] próbował w 1603 ograniczyć wpływowy samorząd szkocki, jednak bez powodzenia{{odn|Jacek Wijaczka|2010|s=207}}.
 
==Ważniejsi Szkoci w Polsce==
== Przypisy ==
{{Przypisy}}
 
==Bibliografia==
* {{cytuj książkę | nazwisko r = Wijaczka | imię r = Jacek | rozdział = Szkoci | tytuł = Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej | wydawca = Bellona |miejsce = Warszawa |rok = 2010 |strony = 201 |isbn = 9788311117242| odn=tak}}
 
[[Kategoria:Szkoci w Polsce|!]]
[[Kategoria:I Rzeczpospolita]]
3273

edycje