Jer (głoska): Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 271 bajtów ,  5 miesięcy temu
drobne redakcyjne, int.
(drobne redakcyjne, uzup.)
(drobne redakcyjne, int.)
=== Przekształcenia samogłosek ===
Wyróżnia się dwa typy jerów:
* jer przedni: [[ь]] (zwany „jerem miękkim”)<ref name="Kuraszkiewicz">{{Cytuj |autor = Władysław Kuraszkiewicz |tytuł = Gramatyka historyczna języka polskiego |wydawca = Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych |miejsce = Warszawa |data = 1972 |s = 75–79}}</ref>{{odn|Mistrík|1993|s=227}} – samogłoska półwysoka przednia{{odn|Długosz-Kurczabowa|Dubisz|2006|s=96}}.
* jer tylny: [[ъ]] (zwany „jerem twardym”){{r|Kuraszkiewicz}}{{odn|Mistrík|1993|s=227}} – samogłoska półwysoka tylna{{odn|Długosz-Kurczabowa|Dubisz|2006|s=96}}.
 
W związku z tym, że przekształcenie głosek ''ĭ'' i ''ŭ'' w jery wiązało się ze zmniejszeniem napięcia{{odn|Szewelow|1964|s=433}} i obniżeniem artykulacji{{odn|Moszyński|2006|s=219}}, ich barwa stała się bliższa neutralnej samogłosce [[szwa]]{{odn|Sussex|Cubberley|2006|s=111–112}}. Przypuszcza się, że jer przedni był wymawiany jako głoska pośrednia między ''e'' i ''i''{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=74–75}} (jako /{{IPA|ɪ}}/){{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1492}}, a jer tylny jako głoska pośrednia między ''o'' i ''u''{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=74–75}} (jako /{{IPA|ʊ}}/ lub /{{IPA|ə}}/){{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1492}}. Na pewnych obszarach różnica między tymi dwoma jerami mogła całkowicie się zatrzeć{{odn|Szewelow|1964|s=433}} i oba mogły być realizowane jako [[szwa]]{{odn|Sussex|Cubberley|2006|s=111–112}}. Jery na pewnych pozycjach (tzw. ''jery słabe'') wkrótce zanikły, a na innych pozycjach (tzw. ''jery mocne'') zmieniły swoją barwę, zlewając się z innymi samogłoskami. Jedynie w [[język bułgarski|języku bułgarskim]] i [[język słoweński|słoweńskim]] do dziś zachował się specjalny fonem wymawiany jako szwa lub podobnie, zapisywany w bułgarskim jako ъ, a w słoweńskim jako ''e''{{odn|Szewelow|1964|s=433}}.
 
Do innych źródeł jerów należą m.in.: indoeuropejskie końcówki ''–os, –on'' (dające w prasłowiańskim ъ<ref name="Nowosyb">{{Cytuj |autor = Ольга Георгиевна Щеглова |tytuł = Сравнительно-историческая грамматика славянских языков. Курс лекций |wydawca = Nowosybirski Uniwersytet Państwowy |miejsce = Nowosybirsk |data = 2011 |s = 67–68}}</ref>, np. ''*dymъ'' z pie. ''*dʰuHmós''){{r|Derksen}}, redukcja samogłoski ''e'' (np. ''četyre'' → ''čьtyre''{{r|Nowosyb}}; ''*bьrati'' – ''*berǫ''{{r|Vecerka}}, redukcja w formach trybu rozkazującego pewnych czasowników ''*rьci'' – ''*rekǫ''){{r|Nowosyb}}; redukcja ''o'' (np. ''*zъvati'' – ''*zovǫ''{{r|Vecerka}}{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga13|Stąd pochodzi w polszczyźnie czasownik ''zwać'' i jego formy ''zwiesz, zwę'' itd., które alternatywnie mogą przybierać formy ''zowiesz, zowię''<ref name="SJP5">{{Cytuj |url = https://sjp.pwn.pl/szukaj/zwa%C4%87.html |tytuł = zwać|praca = Słownik języka polskiego PWN |opublikowany = PWN |data dostępu = 2020-11-22}}</ref> (dawniej ''zowę'')<ref name="Bruckner">{{Cytuj |autor = [[Aleksander Brückner]] |tytuł = Słownik etymologiczny języka polskiego |wydawca = Krakowska Spółka Wydawnicza |miejsce = Kraków |data = 1927 |s = 658| url = https://pl.wikisource.org/wiki/S%C5%82ownik_etymologiczny_j%C4%99zyka_polskiego/zwa%C4%87}}</ref>.}}; pewne słowa zapożyczone do prasłowiańskiego zawierające ''u'' bądź ''i'' (np. ''*kъnędzь'' i ''*kotьlъ'' z [[język gocki|języka gockiego]], które w [[język pragermański|pragermańskiej]] epoce miały formę odpowiednio ''*kuningaz'' i ''*katilaz''){{r|Nowosyb}}. W końcówkach fleksyjnych jery mogły się pojawiać w ramach dążności do „otwierania” sylab w związku z obowiązującym [[prawo sylaby otwartej|prawem sylaby otwartej]]{{r|Vecerka}}{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=37}}.
 
=== Czas powstania jerów ===
Jer był mocny tylko w zgłosce przed sylabą z jerem słabym. Jeśli sylab jerowych było więcej, to jerem słabym był jer nieparzysty, licząc od końca wyrazu, a jerem mocnym – parzysty{{odn|Podlawska|2003|s=30–31}}. Jeśli sylaby z jerami były przedzielone sylabą z samogłoską pełną, to poprzedzająca ją sylaba z jerem była w pozycji słabej, np. ''*sъ{{Unicode|&#815;}}borъ{{Unicode|&#815;}}'' > ''zbór''{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=84–85}}.
 
Osłabianie jerów słabych było kompensowane wzmacnianiem jerów mocnych – poprzedzającą mocną półsamogłoskę wydłużano o tyle, o ile skracał się jer następujący. Zachodziło tym samym tzw. [[wzdłużenie zastępcze]] o kierunku wstecznym{{odn|Długosz-Kurczabowa|Dubisz|2006|s=96–97}}. Takie rozmieszczenie jerów słabych (tj. w wygłosie lub w zgłosce poprzedzającej sylabę z jerem mocnym bądź inną samogłoską) budowało swego rodzaju rytmikę ([[prawo Havlíka]]). W przybliżeniu można ją przedstawić jako sąsiadowanie sylaby mocnej i słabej (nie: mocna + mocna, słaba + słaba){{r|Rospond}}, a w odniesieniu do jerów – niewystępowanie w obu sąsiadujących sylabach bardzo krótkich samogłosek, jakimi były jery){{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1492}}{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga14|W prawie Havlíka odnoszącym się do sąsiedztwa jerów można odnaleźć pewne cechy wspólne z zasadami funkcjonowania ''[[e muet]]'' w [[język francuski|języku francuskim]]{{odn|Szewelow|1964|s=452–453}}.}}. Współcześnie taką tendencję [[prozodia|prozodyjną]] można zaobserwować w językach mających iloczas, np. w czeskim (sylaba długa + krótka lub krótka + długa)<ref name="Rospond">{{Cytuj |autor = Stanisław Rospond |tytuł = Gramatyka historyczna języka polskiego |wydanie = II |wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe |miejsce = Warszawa |data = 1973|s = 72–76}}</ref>. Pierwotnie regularny stan uwarunkowany prawem Havlíka zmieniał się pod wpływem wyrównań analogicznych. Ponadto pewne trudne do wymówienia zbitki spółgłoskowe powstałe po zaniku słabych jerów mogły być niedopuszczalne w niektórych językach, np. z psł. ''*stь{{Unicode|&#815;}}blo'' powstał słowacki wyraz ''steblo''{{odn|Mistrík|1993|s=227}} (ale pol. ''źdźbło''){{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1495}}; z psł. ''*stь{{Unicode|&#815;}}klo'' powstało rosyjskie ''стекло'' <small>(stiekło)</small>{{odn|Mistrík|1993|s=227}} (pol. ''szkło''), a z psł. ''*krъ{{Unicode|&#815;}}ve'' ''(dopełniacz)''<ref name="Boryś3">{{Cytuj |autor = [[Wiesław Boryś]] |tytuł = Słownik etymologiczny języka polskiego |wydawca = Wydawnictwo Literackie |miejsce = Kraków |data = 2005 |s = 258 |isbn = 978-83-08-04191-8}}</ref> rosyjska forma ''крови'' <small>(krowi)</small> (pol. ''krwi''){{odn|Townsend|Janda|1996|s=256}}.
 
Sylaby przyimkowe stanowiły [[proklityka|prokliktyki]] – łączyły się w całość akcentuacyjną z następującymi po nich wyrazami, stanowiły niejako część wyrazu, z którym dany przyimek się łączył, np. ''vъ{{Unicode|&#815;}}‿noci'' (pol. ''w nocy''), ''vъ{{Unicode|&#x325;}}‿mь{{Unicode|&#815;}}glě'' (pol. ''we mgle''), ''nadъ{{Unicode|&#x325;}}‿mъ{{Unicode|&#815;}}nojǫ'' (pol. ''nade mną''){{odn|Strutyński|2007|s=37–38}}.
 
=== Zanik i wokalizacja jerów ===
Osłabianie jerów słabych i wzmacnianie jerów mocnych doprowadziło do tego, że od X do XII w. na niemal całym obszarze słowiańskim następował zanik jerów słabych i wokalizacja jerów mocnych (przekształcanie się w pełne samogłoski)<ref name="Stieber">{{Cytuj |autor = [[Zdzisław Stieber]] |tytuł = Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |miejsce = Warszawa |data = 2005 |s = 49–54 |isbn = 83-01-14542-0}}</ref>{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga10|W drodze wyjątku słabe jery z nagłosowej (pierwszej) sylaby w [[język połabski|języku połabskim]] stawały się jerami mocnymi, jeśli padał na nią akcent lub mieściła się ona bezpośrednio przed sylabą akcentowaną, np. ''kåtü'' < psł. ''*kъto'' (pol. ''kto''){{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1494}}.}}. O ile pojawienie się jerów miało miejsce w czasach przedpiśmiennych dla Słowian, o tyle ich zanik można zaobserwować w najstarszych słowiańskich zapisach{{odn|Szewelow|1964|s=436–437}}. Najstarszym językiem literackim Słowian jest [[język staro-cerkiewno-słowiański]] uformowany w IX w., jednak najstarsze zachowane teksty, odpisy, pochodzą z końca X i początku XI w.{{odn|Szewelow|1964|s=129–131}} W zabytkach języka staro-cerkiewno-słowiańskiego często spotyka się zapisy świadczące o zaniku jerów słabych, np. ''kto'' zamiast ''kъto'', natomiast w pozycjach mocnych zastępowanie jeru przedniego literą ''e'', a tylnego – literą ''o'', np. ''šedъ'' zamiast ''sьdъ'', ''sonъ'' zamiast ''sъnъ''. Ponadto w pozycjach słabych zdarzajązdarzały się pomyłki w użyciu jeru tylnego i przedniego, co świadczy o tym, że jery słabe w okresie kopiowania tych tekstów nie były już wymawiane<ref name="Strut2006">{{Cytuj |autor = Janusz Strutyński |tytuł = Podstawowe wiadomości z gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego |miejsce = Kraków |wydawca = Wydawnictwo Tomasz Strutyński |data = 2006 |s = 23–24 |isbn = 83-89288-03-6 |odn = tak}}</ref>. Jednak w czasie, gdy język ten powstał, w IX w., jery były pełnoprawnymi głoskami, a sylaby z jerami słabymi były w najstarszych tekstach liczone w [[wiersz sylabiczny|wierszu sylabicznym]] tak jak inne sylaby{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga11|W Polsce, czytając teksty staro-cerkiewno-słowiańskie, umownie zwykle przyjmuje się wymowę ъ jako krótkie ''y'' (''y̆'') oraz ь jako krótkie ''i'' (''ĭ''){{odn|Bartula|2004|s=26}}.}}. Jeszcze w [[Mszał kijowski|Mszale kijowskim]] z X w. dość poprawnie odtworzone zostały zanikające wtedy jery{{odn|Szewelow|1964|s=458}}. Staro-cerkiewno-słowiański z XI w. zachowuje jery w tekstach tylko przez tradycję, w wymowie już one nie istniały{{odn|Stieber|2005|s=49–54}}.
 
{| class="wikitable"
Wokalizacja jerów mocnych zachodziła już po rozpadzie językowej wspólnoty słowiańskiej i nie doprowadziła ona do powstania takich samych samogłosek we wszystkich językach słowiańskich. Co więcej, w obrębie niektórych języków wokalizacja dała różne samogłoski zależnie przykładowo od tego, czy pierwotnie jery były przednie, czy tylne, np. z psł. ''*dь{{Unicode|&#x325;}}nь{{Unicode|&#815;}}'', ''*sъ{{Unicode|&#x325;}}nъ{{Unicode|&#815;}}'' powstał w [[język rosyjski|ros.]] ''день'' <small>(dien´)</small>, ''сон'' <small>(son)</small>; w [[język bułgarski|bułg.]] ''ден'' <small>(den)</small>, ''сън'' <small>(syn)</small>. W języku polskim istnieje rozróżnienie między dawnymi dwoma jerami w postaci różnicy między twardością a miękkością poprzedzającej spółgłoski, np. pol. ''dzień'' (''dź'' miękkie), ''sen'' (twarde ''s''). W niektórych językach jery zwokalizowały się w jedną samogłoskę bez żadnego rozróżnienia jakościowego, np. [[język serbsko-chorwacki|serb.-chorw.]] ''dan, san''<ref name="Gołąb2">{{Cytuj | autor = [[Zbigniew Gołąb]], [[Adam Heinz]], [[Kazimierz Polański]] | tytuł = Słownik terminologii językoznawczej | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce = Warszawa | data = 1968 | s = 621–622}}</ref>.
 
Najpóźniej zanik jerów słabych nastąpił na północnym wschodzie słowiańszczyzny. Znakomicie zachowane są jery w [[Ewangeliarz Ostromira|Ewangeliarzu Ostromira]] z 1056–1057, lepiej nawet niż zabytkach należących do kanonu języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Dla porównania w języku czeskim w XI w. jerów słabych już nie było, a jery mocne (przednie i tylne) przeszły w ''e''. To zlanie się jerów można zaobserwować w pisowni we ''[[Fragmenty praskie|FragmentówFragmentach praskich]]''{{odn|Stieber|2005|s=49–50}}.
 
W [[języki wschodniosłowiańskie|językach wschodniosłowiańskich]] zanik i wokalizacja jerów zaszła pod koniec XII w. – jery w pozycji mocnej były realizowane jako ''e'' (jer przedni) lub ''o'' (jer tylny){{odn|Stieber|2005|s=49–50}}. Podobne zmiany zaszły niezależnie już w XI w. w części [[dialekty języka bułgarskiego|dialektów bułgarskich]] i macedońskich. Jednak w dialektach północno-wschodnio-bułgarskich{{odn|Stieber|2005|s=49–50}} (które potem stały się podstawą bułgarskiego języka literackiego)<ref name="Szul">{{Cytuj |autor = [[Roman Szul]] |tytuł = Język, naród, państwo. Język jako zjawisko polityczne |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |miejsce = Warszawa |data = 2009 |s = 324 |isbn = 978-83-01-15793-7}}</ref> jer twardytylny nie przeszedł w ''o'', a zachował najprawdopodobniej pierwotne brzmienie{{odn|Stieber|2005|s=49–50}}.
 
W zabytkach z XII w. z obszaru serbsko-chorwackiego oba jery zlały się w jeden dźwięk, a ten z czasem zlał się z dawnym ''a'' z wyjątkiem niektórych gwar czarnogórskich. Podobnie jery zlały się w [[język słoweński|słoweńskim]] i [[dialekt kajkawski|dialekcie kajkawskim]], ale w pozycji mocnej przekształciły się one ostatecznie w ''e'' lub ''a'' (np. słoweń. ''dan, sen''){{odn|Stieber|2005|s=49–50}} (przy czym w słoweńskim litera ''e'' reprezentuje tu głoskę schwa){{odn|Szewelow|1964|s=433}}. Jery zlały się także na obszarze lechickim, czeskim i w części [[dialekty języka słowackiego|dialektów słowackich]], dając ''e''. W dialektach środkowosłowackich jer twardytylny dał ''e'', ''o'' lub ''a'', natomiast jer miękkiprzedni przeszedł na ogół w ''e''{{odn|Stieber|2005|s=49–50}}.
 
==== Zanik i wokalizacja jerów w polszczyźnie ====
W żadnym [[zabytki języka polskiego|zabytku języka polskiego]] nie stwierdzono zapisu jerów, więc z pewnością zniknęły w epoce przedpiśmiennej (przed XII w.), najprawdopodobniej w wieku XI w.{{odn|Długosz-Kurczabowa|Dubisz|2006|s=104}} W najstarszym zabytku – [[Bulla gnieźnieńska|Bulli gnieźnieńskiej]] jery w pozycji słabej nie są w żaden sposób zaznaczone grafemami (literami), natomiast tam, gdzie w języku prasłowiańskim były jery w pozycji mocnej, występuje samogłoska ''e'', np. ''Kwiatek'' (z psł. ''*květъ{{Unicode|&#x325;}}kъ{{Unicode|&#815;}}'') zapisywany jest jako ''Quatec''{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=77–78}}.
 
W języku polskim jer słaby tylny zanikł całkowicie, np. ''*synъ{{Unicode|&#815;}}'' – ''syn''. Jer słaby przedni po zaniku mógł pozostawiać po sobie zmiękczoną poprzedzającą spółgłoskę, np. ''*koňь{{Unicode|&#815;}}'' – ''koń''. Jer mocny tylny zwokalizował się w ''e'', np. ''*dъ{{Unicode|&#x325;}}xъ{{Unicode|&#815;}}'' – ''dech''. Jer mocny przedni zwokalizował się w ''´e'', zmiękczając poprzedzającą spółgłoskę, np. ''*vь{{Unicode|&#x325;}}sь{{Unicode|&#815;}}'' – ''wieś''{{odn|Strutyński|2007|s=37–38}}. Jeśli przed jerem tylnym (twardym) stała [[spółgłoska miękkopodniebienna]], również ulegała w polszczyźnie zmiękczeniu, np. z ''*kъlbasa'' powstała forma ''kiełbasa''{{odn|Townsend|Janda|1996|s=263}}.
 
[[Przegłos]] miał miejsce po rozpadzie wspólnoty prasłowiańskiej, wystąpił tylko w części języków słowiańskich, objął m.in. [[języki lechickie]] ([[przegłos lechicki]]). Był to jednak proces wcześniejszy niż wokalizacja jerów, dlatego ''e'' pochodzenia jerowego nie ulegało przegłosowi (stąd w polszczyźnie forma ''sen, pies'' a nie ''son, pios''){{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=94–95}}. Jednak w niektórych wyrazach ''ь'' przeszło w ''‘e'' a następnie w ''‘o'': ''dzionek'' (od ''dzień'' < ''*dьnь''), ''wioska'' (od ''wieś'' < ''*vьsь'') oraz ''osioł, kozioł'' z pierwotnych ''osieł'' < ''*osьlъ'', ''kozieł'' < ''*kozьlъ''{{r|Rospond}}. Są to przykłady tzw. ''fałszywego przegłosu''{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=98}}{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga6|Niegdyś spółgłoska ''ł'' wymawiana była jako spółgłoska przedniojęzykowo-zębowa /{{IPA|ɫ}}/ (''ł sceniczne''). W związku z [[wałczenie]]m obecnie wymawia się ją jako /{{IPA|w}}/ (''u̯'' – ''u'' niezgłoskotwórcze), a taka artykulacja tej głoski wymaga tylnego położenia języka. Dlatego poprzedzająca samogłoska przednia przeszła w samogłoskę szeregu tylnego ''o'' i stąd formy ''osioł'' i ''kozioł''. W przypadku wyrazów ''dzionek, wioska'' samogłoska ''o'' pojawiła się w nich na zasadzie analogii do form z przegłosem ({{odn|ref=nie|Kułakowska|Myszka|2013|s=98}}).}}.
 
==== Nieregularności ====
W pewnym momencie, jeszcze przed wokalizacją, nastąpiła, jak się zdaje niekonsekwentnie, wymiana jerów miękkich na twarde przed spółgłoską twardą i zmiana jerów twardych na miękkie przed spółgłoską choćby jedynie lekko fonetycznie zmiękczoną. W związku z tym przykładowo w staro-cerkiewno-słowiańskim ''vъně'' zamieniło się w ''vьně'', a ''vьdova'' w ''vъdova''. Forma w polszczyźnie ''deska'' i w językupolszczyźnie rosyjskimi ''доска'' <small>(doska)</small> w języku rosyjskim świadczy o tym, że bezpośrednio przed wokalizacją był w tym słowie jer twardytylny ''*dъska''. Tymczasem pierwotnie był tam jer przedni (miękki) ''*dьska'' (świadczy o tym łaciński ''dĭscus''){{odn|Stieber|2005|s=49–54}}. Innym przykładem tego typu nieregularności jest obecność w języku słowackim form ''orol'' (psł. ''*orьlъ'', pol. ''orzeł''), ''ovos'' (psł. ''*ovьsъ'', pol. ''owies''), gdzie być może jeszcze przed wokalizacją mocne jery miękkieprzednie przeszły w jery twardetylne{{odn|Stieber|2005|s=50–51}}. Takie zjawiska występują sporadycznie w językach słowiańskich<ref name="Pronk">{{Cytuj |autor = Saskia Elisabeth Pronk-Tiethoff |tytuł = The Germanic loanwords in Proto-Slavic. Origin and accentuation |wydawca = Leiden University Centre for Linguistics |data = 2012 |s = 164–165 |url = https://openaccess.leidenuniv.nl/handle/1887/20185}}</ref>
 
Zdarzają się poza tym [[przestawka|przestawki]] między głoskami w sąsiedztwie jerów, np. psł. ''*vьśь'', ros. ''весь'', ale serb.-chorw. ''sav'', czes. ''vše''{{odn|Townsend|Janda|1996|s=74}}.
 
==== Jery sekundarne ====
Wymiana samogłoski odpowiadającej zwokalizowanemu jerowi (w przypadku polszczyzny – ''e'') na zero morfologiczne rozwinęła się w niektórych słowach w miejscach, gdzie w formach prasłowiańskich nie było jeru. W polszczyźnie takie nieuzasadnione historycznie ''e'' bywa nazywane ''analogicznym e ruchomym''{{odn|Strutyński|2007|s=41}}. Można przyjąć, że powstało ono na bazie jeru nazywanego ''nieetymologicznym''{{r|Scheer}} lub ''sekundarnym''. Jego pojawienie się ma związek ze zmianą budowy sylaby w wyniku zaniku końcowych jerów słabych<ref name="Reinhart">{{Cytuj |autor = Johannes Reinhart |tytuł = Die Chronologie der Entstehung der sekundären Jerlaute im Serbokroatischen (Bosnischen, Kroatischen und Serbischen) |czasopismo = Wiener Slawistisches Jahrbuch |wolumin = 57 |s = 165–178 |data = 2011}}</ref>. Na podstawie współczesnych form wyrazów często nie jest możliwe wskazanie, które jery można uznać za sekundarne, a które za prymarne (obecne w języku prasłowiańskim). Są jednak pewne kryteria, które pozwalają je odróżnić takie jak reguły [[fonotaktyka|fonotaktyczne]] czy porównanie z innymi indoeuropejskimi językami. Poza tym w klasycznym języku staro-cerkiewno-słowiańskim nie było jerów sekundarnych{{r|Reinhart}}.
 
Taka dodana samogłoska występuje m.in. w słowach z dawnymi końcówkami ''–dlo, –slo, –tva'', np. ''mydło'' (psł. ''*mydlo'') – ''mydeł''; ''masło'' (psł. ''*maslo'') – ''maseł''; ''brzytwa'' (psł. ''*britva'') – ''brzytew'' i w formach zdrobnionych tych wyrazów, w których słabe jery uległy wokalizacji zamiast zanikowi, np. ''mydełko'' zamiast ''mydłko'' (bo ''*mydlъ{{Unicode|&#815;}}ko'' a nie ''*mydъ{{Unicode|&#x325;}}lъ{{Unicode|&#815;}}ko''){{odn|Strutyński|2007|s=41}} (jednak w języku staropolskim w dopełniaczu l. mn. obecne były formy typu ''gardł, biodr, sosn, skrzydł''{{r|Reinhart}}). Poza tym pojawia się w takich słowach jak ''osiem'' (psł. ''*osmь'') – ''ośmiu'', ''ogień'' (psł. ''*ogňь'') – ''ognia'', ''węgiel'' (psł. ''*ǫglь'') – ''węgla''{{odn|Podlawska|2003|s=43–44}} dla wzmocnienia końcowej grupy spółgłosek (uniknięcie form ''ośm, ogń, węgl''). Na podobnej zasadzie w polskich gwarach powstała wymowa ''wiater, Pioter, liter, meter''{{r|Kuraszkiewicz}}. RozmieszczenieW gwarach występuje także czasem stałe ''e'' ruchomego w odmianiemiejscu wyrazów''e'' także może być inne niżruchomego w języku literackim, np. ''mech – mechu'', ''bez – bezu''<ref name="Urbańczyk">{{Cytuj |autor = Stanisław Urbańczyk |tytuł = Zarys dialektologii polskiej |miejsce = Warszawa |wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe PWN |data = 1976 |s = 22}}</ref>. WPodobnie w języku czeskim również po pewnym rozchwianiu mogła ustalić się wersja ze stałym ''e'', np. ''bez : bezu'' (pol. ''bez : bzu''), ''blecha : blechy'' < psł. ''*blъ{{Unicode|&#815;}}xa : *blъ{{Unicode|&#815;}}xy'' (słow. ''blcha : blchy'', pol. ''pchła : pchły''){{r|Scheer}}.
 
{| class="wikitable"
|}
 
Tego typu alternacje mogą występować w pewnych zbitkach spółgłoskowych, zwłaszcza takich zawierających jeden sonorant. Przykładowo z ''*Petrъ'' w serbsko-chorwackim powstał ''Petar'' (w dopełniaczu: ''Petra''), a z ''*dobrъ'' powstał ''dobar'' (przymiotnik rodzaju męskiego), a w rodzaju żeńskim – ''dobra''<ref name="Browne">{{Cytuj |autor r = Wayles Browne |redaktor = Bernard Comrie, Greville G. Corbett |rozdział = Serbo-Croat |tytuł = The Slavonic Languages |wydawca = Routledge |data = 1993 |s = 316 |isbn = 0-415-04755-2}}</ref>. Formy typu ''*neslъ, *moglъ'' w językach wschodniosłowiańskich utraciły /l/ (ros. ''нёс, мог'' <small>(nios, mog)</small>; natomiast w rodzaju żeńskim: ''несла, могла'' <small>(niesła, mogła)</small>). W językach mających sylabiczne ''l{{Unicode|&#x325;}}'' niepotrzebne były modyfikacje po utracie jerów (po czesku: ''nesl, mohl''), a jednak samogłoska może zostać dodana (po słowacku: ''niesol, mohol''). W języku polskim takie zbitki spółgłoskowe są tolerowane (''niósł, mógł''), natomiast nie są w serbsko-chorwackim (''nesao, mogao'', formy żeńskie: ''nesla, mogla''), gdzie końcowe /l/ przeszło w /o/{{odn|Sussex|Cubberley|2006|s=115–116}}.
 
W polszczyźnie ruchome ''e'' pojawiało także w zapożyczonych słowach, w których ''e'' nie pochodziło od jeru, np. ''kartofel : kartofla, sweter : swetra''. Taka adaptacja słów obcego pochodzenia nie zachodziła od razu. Przykładowo wyrazy zapożyczone z [[język niemiecki|języka niemieckiego]] zakończone w nim na ''–ung'' miały początkowo w języku polskim końcówkę ''–unk''{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=81–82}}, np. ''rachunk, frasunk, szacunk'', formy obecne jeszcze w XVI w.{{odn|Podlawska|2003|s=43–44}} Występowała ona np. w tytule dzieła [[Mikołaj Rej|Mikołaja Reja]] „[[Wizerunk własny|Wizerunk własny żywota człowieka poczciwego]]”. Później dodano do tych wyrazów ''e'' ruchome na wzór rodzimych z końcówką ''–ek'' lub ''–´ek'': ''wizerunek – wizerunku'' (od niem. ''Visierung''). W wielu jednak zapożyczeniach, zwłaszcza nowszych, nie występuje alternacja z zerem, np. ''fotel : fotela'' (nie: ''fotla''), ''laser : lasera''. O odmianie decyduje [[uzus językowy|uzus]] (zwyczaj językowy){{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=81–82}}. Nieregularności podobnego typu można odnaleźć także w języku czeskim, porównując mianownik l. poj. z dopełniaczem l. mn., np. ''kvarta : kvart'', ale ''palma : palem'', ''farma – farem''{{r|Scheer}}.
W niektórych przypadkach rozwój jerów i wtórne procesy fonetyczne doprowadziły do pewnej rozbieżności w tematach, np. ''*dъ{{Unicode|&#x325;}}xъ{{Unicode|&#815;}} – *dъ{{Unicode|&#815;}}xa'' > ''dex – dxa'' > ''dech – tchu''{{odn|Długosz-Kurczabowa|Dubisz|2006|s=100}}
 
W przyimkach jery w wygłosie mogły przekształcić się w ''e'' wygłosowe zamiast ulec redukcji, ale było to możliwe dlatego, że przyimki są niesamodzielne pod względem akcentowym. Wokalizacja i zanikanie jerów musi więc być rozważane w całych wyrażeniach przyimkowych traktowanych jako jeden wyraz. Jeśli w wyrazie określanym znajdował się jer słaby w sylabie nagłosowej, to jer wygłosowy przyimka stawał się jerem mocnym i wokalizował się, np. ''*vъ{{Unicode|&#x325;}} sъ{{Unicode|&#815;}}ne'' > ''we śnie''{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=82–83}}. Jednak w niektórych przypadkach samogłoska ''e'' pojawiła się w przyimkach również w pozycjach, w których nie było to uzasadnione jerem mocnym, np. ''*zъ{{Unicode|&#815;}} sobojǫ'' > ''ze sobą''. Taka zmiana była związana z koniecznością oddzielenia trudnych do wymówienia zbitek spółgłoskowych{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=82–83}}.
 
Przyimek ''ku'' pochodzi od ''*kъ{{Unicode|&#815;}}'' i w niektórych archaicznych wyrażeniach można zaobserwować dawną formę powstałą po zaniku tamtejszego jeru, np. w pieśni [[s:Śpiewnik kościelny/Wesoły nam dziś dzień nastał|„Wesoły nam dziś dzień nastał”]] we fragmencie: ''Król niebieski k’nam zawitał''{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=82–83}}. Spółgłoska ''u'' w przyimku ''ku'' pojawiła się wtórnie, być może przez tzw. atrakcję morfologiczną, jako że przyimek ten łączył się stale z celownikiem, a w którym dominowałarzeczownikach w rzeczownikachtym przypadku gramatycznym dominowała końcówka ''–u''{{r|Rospond}}{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=82–83}}.
Jednak w niektórych przypadkach samogłoska ''e'' pojawiła się w przyimkach również w pozycjach, w których nie było to uzasadnione jerem mocnym, np. ''*zъ{{Unicode|&#815;}} sobojǫ'' > ''ze sobą''. Taka zmiana była związana z koniecznością oddzielenia trudnych do wymówienia zbitek spółgłoskowych{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=82–83}}.
 
Przyimek ''ku'' pochodzi od ''*kъ{{Unicode|&#815;}}'' i w niektórych archaicznych wyrażeniach można zaobserwować dawną formę powstałą po zaniku tamtejszego jeru, np. w pieśni [[s:Śpiewnik kościelny/Wesoły nam dziś dzień nastał|„Wesoły nam dziś dzień nastał”]] we fragmencie: ''Król niebieski k’nam zawitał''{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=82–83}}. Spółgłoska ''u'' w przyimku ''ku'' pojawiła się wtórnie, być może przez tzw. atrakcję morfologiczną, jako że przyimek ten łączył się stale z celownikiem, w którym dominowała w rzeczownikach końcówka ''–u''{{r|Rospond}}{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=82–83}}.
 
=== Wzdłużenie zastępcze ===
Wzdłużenie zastępcze doprowadziło do tego, że pojawiły się długie [[samogłoska nosowa|samogłoski nosowe]] w nowych pozycjach. Pierwotnie ''ę'' (samogłoska przednia) występowała wyłącznie po spółgłoskach miękkich, a ''ǫ'' jako tylna – po twardych. Występowały w wersji krótkiej ''ę̆, ǫ̆'' i w wersji długiej ''ę''{{Unicode|&#772;}}, ''ǭ''{{odn|Strutyński|2007|s=60–61}}. W XIV–XV w. długie samogłoski nosowe przeszły w ''ą''{{Unicode|&#772;}}, a krótkie w ''ą̆''. W okresie zaniku iloczasu (XV–XVI w.) wytworzyła się nowa opozycja – krótkie samogłoski nosowe przeszły w ''ę'', a długie w ''ǫ''{{odn|Długosz-Kurczabowa|Dubisz|2006|s=117–120}}. W wyniku wzdłużenia zastępczego przez zanik jerów powstała samogłoska nosowa długa w wyrazie ''*dǫbъ{{Unicode|&#815;}}'' > ''dǭb'', ale nie w: ''*sǫpъ{{Unicode|&#815;}}'' > ''sǫ̆p'' (bo tu bezdźwięczna spółgłoska wygłosowa). Stąd ostatecznie ''dǭb'' przekształcił się w ''dąb'', a ''sǫ̆p'' w ''sęp''{{odn|Strutyński|2007|s=60–61}}. Powstały alternacje ''ą : ę'', np. ''wąż – węża, gałąź, gałęzi''{{r|Klemensiewicz}}.
 
Wzdłużenie zastępcze w polszczyźnie nie dotyczyło tylko ''o'' i samogłosek nosowych, jednak po wydłużaniu innych samogłosek nie ma już we współczesnym polskim języku ogólnym śladu. Czasem jednak jeszcze w gwarach można jeszcze odnaleźć dawne alternacje (gdzie utrzymuje się jakaś różnica w wymowie dawnych samogłosek długich i krótkich) typu: ''dziåd – dziada'' (wymiana ''a'' pochylonego na tzw. ''a'' jasne{{odn|Strutyński|2007|s=39}}), ''chléb – chleba''. Jeszcze szersza alternacja występuje w [[język kaszubski|języku kaszubskim]], gdzie dotyczy także samogłosek ''u'' oraz ''i'', np. ''mlin – mlëna, lud – lëdu''{{r|Klemensiewicz}}.
 
Wzdłużenie zastępcze zaszło także w ''o'' w wyrazach po [[przestawka|przestawce]] z prasłowiańskiej grupy [[metateza spółgłosek płynnych|tert]]. Porównaj: ''brzoza – brzóz – brzezina'', ''środa – śród – średni'', ''przód – przodu – na przedzie''{{r|Kuraszkiewicz}}.
 
Wzdłużenia samogłosek powstawały takżerównież przed spółgłoskami nosowymi, np. ''domъ''{{Unicode|&#815;}} > ''dóm''; ''konь''{{Unicode|&#815;}} > ''kóń''. Formy z ''ó'' w tego typu wyrazach były powszechne w dobie języka średniopolskiego. Przykładowo jeszcze w tekstach [[Juliusz Słowacki|Słowackiego]] i [[Aleksander Fredro|Fredry]] obecne były formy takie jak ''psóm''. Zostały one jednak usunięte z języka ogólnego wskutek [[hiperpoprawność|hiperpoprawności]] w stosunku do dialektów ludowych{{odn|Długosz-Kurczabowa|Dubisz|2006|s=102–104}}. W gwarach zachowały się także inne samogłoski ścieśnione, które mogły pochodzić z wzdłużenia zastępczego, np. ''a'' ścieśnione w ''słyszoł : słyszała''{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=79–80}}.
 
Na wzór rodzimych wyrazów, w których w dopełniaczu liczby mnogiej zachodziło wzdłużenie zastępcze w związku z zanikiem końcowego jeru (np. ''gospoda – gospód''), w wyrazach zapożyczonych na ogół również występuje alternacja ''o : ó'' (np. ''komoda – komód'', ''moda – mód''). Istnieją jednak wyjątki, np. ''metoda – metod'', ''elektroda – elektrod''<ref name="SJP7">{{Cytuj |autor = [[Krystyna Długosz-Kurczabowa]] |url = https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/diod-nie-diod;5844.html |tytuł = diod, nie diód |praca = Poradnia Językowa PWN |opublikowany = PWN |data dostępu = 2021-01-10}}</ref>.
 
==== Wzdłużenie zastępcze w innych językach słowiańskich ====
W [[język górnołużycki|języku górnołużyckim]] wzdłużenia zastępcze zaszły zarówno przed spółgłoską dźwięczną, jak i bezdźwięczną, np. ''dwór – dwora, kóń – konja, nóc – noce, hłós – hłosa''{{odn|Stieber|2005|s=53}}. W języku ukraińskim wzdłużenie zastępcze objawia się współcześnie alternacją /e/, /o/ : /i/, np. ''кінь : коня''{{odn|Bethin|1998|s=98}}, ''ніч – ночі, двір – двора''{{odn|Stieber|2005|s=53}}. Niektórzy autorzy uznają jednak te alternacje za wynik innych przemian językowych{{odn|Stieber|2005|s=53}}<ref name="Carlton">{{Cytuj |autor = T. R. Carlton |tytuł = Comensatory lengthening, rounding and sharping in Ukrainian |czasopismo = Canadian Slavonic Papers |wolumin = 38 |numer = 3–4 |s = 385–404 |data = 1996 |doi = 10.1080/00085006.1996.11092130}}</ref>. Mniej lub bardziej wyraźne ślady wzdłużenia zastępczego można odnaleźć także w [[język czeski|języku czeskim]], [[język słowacki|słowackim]], [[język serbsko-chorwacki|serbsko-chorwackim]] i [[język białoruski|białoruskim]]{{odn|Stieber|2005|s=49–54}}. Nie ma śladów wzdłużenia zastępczego w języku rosyjskim oraz bułgarskim i macedońskim{{odn|Bethin|1998|s=95}}.
 
W przypadku takich języków jak czeski, słowacki, serbsko-chorwacki i słoweński należy odwołać się do dawnego systemu [[prozodia|prozodycznego]]{{odn|Bethin|1998|s=96–97}}. W języku prasłowiańskim można było początkowo wyróżnić 2 rodzaje [[intonacja (językoznawstwo)|intonacji]]: rosnącą (akutową) i opadającą (cyrkumfleksową). Pod wpływem różnorodnych procesów językowych zaszła [[metatonia]]. W pewnych warunkach dawna intonacja cyrkumfleksowa ulegała załamaniu i kończyła się wzrostem intonacji (nowy akut), a dawna intonacja akutowa w pewnych warunkach ulegała załamaniu i kończyła się opadającą (nowy cyrkumfleks){{odn|Moszyński|2006|s=220–221}}. Na etapie rozpadu wspólnoty słowiańskiej ten system zawierający 4 typy intonacji, a także opozycję iloczasową (krótkie i długie samogłoski) zaczął się upraszczać. Pewne typy intonacji skracały się, inne wzdłużały, zlewając się tym samym ze sobą. Te utożsamienia odbywać się mogły w poszczególnych językach w różnych kombinacjach{{odn|Moszyński|2006|s=220–221}}. Akcent wyrazowy, który padał wcześniej na jer przeniósł się w wyniku jego osłabienia na poprzedzającą sylabę, której to automatycznie wznosiła się intonacja, prowadząc do powstania nowego akutu{{odn|Schenker|1993|s=78–79}}.
 
IstniećIstniały następujące przykładowe formy: ''*kõrľь'' (pol. ''król'') z nowym akutem, ''*pòrgъ'' (pol. ''próg'') z akutem oraz wyraz ''*gȏrdъ'' (pol. ''gród'') z cyrkumfleksem{{odn|Schenker|1993|s=78–79}}. W języku słowackim dawny akut połączył się z dawnym cyrkumfleksem, dając ostatecznie krótkie samogłoski. Stoją one w opozycji do długich samogłosek powstałych po dawnym ''nowym akucie''{{odn|Schenker|1993|s=78–79}}. Można więc stwierdzić, że w słowackim występuje wzdłużenie zastępcze w dawnych ''*e, *o'' z tzw. ''nowym akutem''{{odn|Bethin|1998|s=97}}. Występują formy: ''kráľ, prah, hrad''{{odn|Schenker|1993|s=78–79}}. W języku czeskim i słoweńskim intonacja akutowa zlała się z ''nowym akutem''. W czeskim stały się one długimi samogłoskami, stojąc w opozycji do samogłosek krótkich powstałych po dawnej intonacji cyrkumfleksowej. Wytworzyły się więc formy: ''král, práh, hrad''{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga17|Na ogół jednak nie ma w czeskim wzdłużenia zastępczego przed bezdźwięcznymi [[obstruent]]ami, np. prasłowiański ''*kòšь'' z akutem przeszedł w ''koš'' (z krótką samogłoską){{odn|Bethin|1998|s=97}}.}}.
 
W języku serbsko-chorwackim intonacja akutowowaakutowa dała krótkie samogłoski opadające (oznaczone [[podwójny grawis|podwójnym grawisem]], np. ''ȍ''), a cyrkumfleksowa – długie opadające (oznaczone [[odwrócony brewis|odwróconym brewisem]], np. ''ȏ''){{odn|Schenker|1993|s=78–79}}. Wzdłużenie zastępcze można zaobserwować w formach z dawnym cyrkumfleksem, np. krótkie ''*bȍgъ : *bȍga'' przeszło w ''bȏg : bȍga'', czyli alternację długiej samogłoski i krótkiej. Podobnie ''*mȍstъ : *mȍsta'' przeszło w ''mȏst : mȍsta'', a ''*lȅdъ : *lȅdu'' przeszło w ''lȇd : lȅda''. W niektórych dialektach serbsko-chorwackiego dawne intonacje akutowe i neoakutowe ulegają wzdłużeniu przed pewnymi sonorantami, w innych – przed wszystkimi sonorantami{{odn|Bethin|1998|s=97}}.
 
{| class="wikitable"
[[Jota (litera)|Jota]] oddziaływała na poprzedzające ją spółgłoski i sąsiadujące z nią samogłoski już w języku prasłowiańskim{{odn|Podlawska|2003|s=43–44}}. Jota jako najkrótsza samogłoska (półsamogłoska) mogła wpływać na artykulację jerów w ich sąsiedztwie. Poprzez wyrównanie kompensacyjne jery ulegały wydłużeniu i podnosiły swoją artykulację{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=76–77}}{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga16|Według Szewelowa dawne ''ĭ'' w pozycji przed oraz po ''j'' nie uległo zmianom (nie dało jeru ь), a dawne ''ŭ'' w pozycji przed ''j'' przeszło w krótkie ''y̆'' bez etapu pośredniego w postaci jeru ъ{{odn|Szewelow|1964|s=439–443}}.}}. Dlatego obok joty powstawał tzw. ''jer napięty'', którego wymowa była zbliżona do ''i (y)''{{odn|Podlawska|2003|s=43–44}}, np. ''*kostьjь'' > ''kostijь'' > ''kości''{{r|Rospond}}. W niektórych przypadkach ''ъj'' rozwinął się ostatecznie w ''ej'' ze względu na wyrównania analogiczne, np. ''*sъjьma'' > ''sejma''{{odn|Długosz-Kurczabowa|Dubisz|2006|s=99}}.
 
W języku staro-cerkiewno-słowiańskim jery napięte były zapisywane albo jako ''i'' oraz ''y'', albo jako ь oraz ъ{{odn|Schenker|1993|s=81}}.
 
Jer w sąsiedztwie joty najczęściej pojawiał się w wygłosie wyrazu, ponieważ ''–ьjь'' lub ''–ъjь'' byłbyły końcówką dlakońcówkami przymiotników w odmianie zaimkowej (np. ''*malъjь''){{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga3|przymiotniki w odmianie zaimkowej (typu ''gotowy, zdrowy'') powstawały wskutek syntetyzacji formy rzeczownikowej przymiotnika w mianowniku l. poj. r. męskiego, np. ''*malъ'' (odpowiednik współczesnych form ''gotów, zdrów'') i zaimka anaforycznego w mianowniku l. poj. r. męskiego ''*–jь'', tworząc np. ''*malъjь'' – ''mały'' ({{odn|ref=nie|Kułakowska|Myszka|2013|s=76–77}}).}},. aPoza takżetym dlajer dopełniaczaobok joty występował w dopełniaczu l. mn. dla rzeczowników żeńskich zakończonych miękką spółgłoską (np. ''*kostьjь''){{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=76–77}}.
 
Wygłosowa samogłoska ''–y'' pełniąca rolę końcówki fleksyjnej może we współczesnej polszczyźnie pochodzić zarówno z ''–ьjь'', jak i ''–ъjь'':
* w nagłosie absolutnym (na początku zdania) wokalizował się w ''i'', np. ''*jьgrati'' > ''igrać'', ''*jьskra'' > ''iskra'', ''*jměti'' > ''imieć'', ''*jьdǫ'' > ''idę''.
* kiedy wyraz poprzedzający grupę ''jь''– kończył się na samogłoskę, wtedy grupa ta zanikała, np. ''grać, skra, mieć''
* kiedy grupa ta występowała po przedrostku zakończonym na samogłoskę, to zamieniana była w jotę, np. ''*vьjǫ > wiję''{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=76–77}}.
 
Formy ''iska, igra, igła'' mogły być początkowo przeważnie południowopolskie, a formy ''skra, mam'' – przeważnie północnopolskie, gdzie mogły przechodzić np. z ''jgrać'' na ''grać''{{r|Rospond}}{{odn|Podlawska|2003|s=43–44}}. W [[etnolekt śląski|śląszczyźnie]] grupa ''jь–'' zwokalizowała się regularnie, np. ''*jьgъla'' przeszło w ''jegła'' (zamiast w ''jigła'' > ''igła''){{r|Rospond}}, podobnie w etnolekcie kaszubskim{{odn|Stieber|2005|s=49–54}}.
 
Wyjątkowy w tej materii jest język rosyjski, w którym jery w pozycji przed ''j'' mogły być traktowane jak zwyczajne jery, tzn. przechodzić w /e/ i /o/ w pozycji mocnej i zanikać w pozycji słabej. Jeśli sylaba z jerem była akcentowana, jer stawał się mocny{{odn|Sussex|Cubberley|2006|s=114}}, np. ''*šьja''{{r|Boryś}} / ''*šija'' przeszło w ''ше́я'' <small>(szeja)</small>{{odn|Sussex|Cubberley|2006|s=114}}, a ''*mъjǫ''{{r|Boryś}} / ''myjǫ''{{odn|Sussex|Cubberley|2006|s=114}} przeszło w ''мо́ю'' <small>(moju)</small>. Głoska reprezentowana przez słaby jer nieakcentowany zanikła, np. ''*pьjǫ'' przeszło w ''пью́'' <small>(pju)</small>. Prasłowiańskie ''*moldъjь'' w rosyjskim przekształciło się w ''молодо́й'' <small>(mołodoj)</small>. W związku z redukcjami samogłosek w sylabach nieakcentowanych dawne samogłoski jerowe w pozycji przed ''j'' są traktowane współcześnie jak ''i, y'', np. ''*dobrъjь'' przeszło w ''до́брый'' <small>(dobryj)</small>{{odn|Sussex|Cubberley|2006|s=114}}.
 
Zdarzają się także pewne nieregularności. Przykładowo ros. ''взаи́мный'' <small>(wzaimnyj)</small>, pol. ''wzajemny'', czes. ''vzájemný'' (od wyrażenia ''w zajem'', psł. ''*zajьmъ'')<ref name="WSJP">{{Cytuj |autor = Instytut Języka Polskiego PAN |url = https://wsjp.pl/do_druku.php?id_hasla=34943&id_znaczenia=4050116 |tytuł = wzajemny |opublikowany = Wielki słownik języka polskiego |data dostępu = 2020-11-28}}</ref>. Porównaj też dopełniacz l. mn. ''jajec'', czeski ''vajec'', ukraiński ''яєць'' <small>(jajec′)</small>, ale rosyjski ''яиц'' <small>(jaic)</small>{{odn|Stieber|2005|s=52–53}}.
 
== Jery a sonanty ==
Sylabotwórcze [[spółgłoska zwarto-otwarta|sonoranty]] ([[sonant]]y) ''*r{{Unicode|&#x325;}}, *l{{Unicode|&#x325;}}'' (a także ''*m{{Unicode|&#x325;}}, *n{{Unicode|&#x325;}}'') odziedziczone z języka praindoeuropejskiego zostały w języku prasłowiańskim zastąpione przez grupę samogłoska-sonorant, w której spółgłoska (sonorant) przestała pełnić rolę ośrodka sylaby{{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1425}}. Taką dodaną [[anaptyksa|anaptyktyczną]] samogłoską było krótkie ''ŭ'' bądź ''ĭ''{{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1425}}{{odn|Stieber|2005|s=17}}. W późnym okresie języka prasłowiańskiego na obszarze kształcącychkształtujących się języków południowosłowiańskich{{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1488–1489}} i zachodniosłowiańskich grupy ''ŭr, ŭl, ĭr, ĭl''{{odn|Stieber|2005|s=34}} przekształciły się na powrót w sylabotwórcze sonoranty{{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1488–1489}}, które mogły być twarde (''r{{Unicode|&#x325;}}, l{{Unicode|&#x325;}}'') bądź miękkie (''ŕ{{Unicode|&#x325;}}, ľ{{Unicode|&#x325;}}''){{odn|Stieber|2005|s=34}}.
 
W języku staro-cerkiewno-słowiańskim spółgłoski ''r, l'' o charakterze zgłoskotwórczym (sonanty) były zapisywane ze znakiem jeru następującym po spółgłosce: ''rъ, rь, lъ, lь''{{odn|Bartula|2004|s=26}}{{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1496}}, a zatem identycznie jak zwyczajne połączenia tych spółgłosek z samogłoskami jerowymi{{odn|Bartula|2004|s=26, 81}}. Takie umieszczenie litery jerowej po spółgłosce do oznaczania sylabotwórczych ''r'' i ''l'' było rodzajem ortograficznej konwencji{{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1488–1489}}.
 
W przypadku tych pierwotnych połączeń [[spółgłoska płynna|spółgłosek płynnych]] (''r, l'') z jerami: ''rъ, rь, lъ, lь'' można wyróżnić trzy główne tendencje: zanik jerów i utworzenie sylabotwórczej spółgłoski płynnej (języki południowosłowiańskie, słowacki), zanik jerów słabych i wokalizacja mocnych zgodna z prawem Havlíka (języki zachodniosłowiańskie) oraz traktowanie jerów jako mocne niezależnie od pozycji (języki wschodniosłowiańskie){{odn|Bethin|1998|s=78–79}}. W efekcie w słowackim i częściowo w południowosłowiańskich językach słowa zawierające pierwotnie połączenia jerowe (niezgłoskotwórcze) stały się na ogół zgłoskotwórcze, zlewając się tym samym z tymi pierwotnie zgłoskotwórczymi{{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1496}}. W wielu słowiańskich językach nie tworzono jednak sylabicznego ''l{{Unicode|&#x325;}}''. Serbsko-chorwacki zamiast sylabicznego ''l{{Unicode|&#x325;}}'' ma samogłoskę ''u'', a w słoweńskim i macedońskim obok ''l'' stoi samogłoska{{odn|Bethin|1998|s=69–70}}. Język bułgarski w sąsiedztwie spółgłoski płynnej ma ъ. W języku czeskim jery słabe zanikły, ale spółgłoska płynna w sąsiedztwie dwóch spółgłosek jest współcześnie sylabiczna{{odn|Bethin|1998|s=78–79}}.
 
{| class="wikitable"
Nazwa zredukowanych samogłosek jerowych oraz ich pierwotne znaki pochodzą z alfabetu języka staro-cerkiewno-słowiańskiego{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=74–75}}. Współcześnie znaki te występują w niektórych językach słowiańskich zapisywanych [[cyrylica|cyrylicą]]. W języku rosyjskim litera reprezentująca jer miękki ''ь'' (''мягкий знак'') wskazuje, że poprzedzającą go spółgłoska jest miękka (palatalna)<ref name="Levine">{{Cytuj |autor = James S. Levine |tytuł = Schaum’s outlines. Russian Grammar |wydawca = McGraw-Hill |data = 2009|s = 4 |isbn = 978-0-07-161168-8}}</ref>. W transkrypcji reprezentuje się ją poprzez znak zmiękczenia ´<ref name="SJP4">{{Cytuj |url = https://sjp.pwn.pl/zasady/308-76-B-Transkrypcja-wspolczesnego-alfabetu-rosyjskiego;629697.html |tytuł =Transkrypcja współczesnego alfabetu rosyjskiego |praca = Słownik języka polskiego PWN |opublikowany = PWN |data dostępu = 2019-10-16}}</ref>, np. ''соль'' (sol´). Znak ten może oddzielać takie samogłoski jak ''я, е, ё, ю, и'' od poprzedzającej spółgłoski, np. ''семья''<ref name="Froelichowa">{{Cytuj |autor = M. Froelichowa, M. Kwiatkowski, S. Łaszewski |tytuł = Gramatyka języka rosyjskiego |wydawca = Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych |miejsce = Warszawa |data = 1962 |s = 14, 19}}</ref>. Zapisywany jest także w niektórych słowach pochodzenia obcego, np. ''барьер, серьёзный, батальон''{{r|Froelichowa}}. Może ponadto przyporządkowywać pewne wyrazy do odpowiedniego [[paradygmat fleksyjny|paradygmatu]] [[deklinacja|deklinacyjnego]] czy wskazywać na określoną formę, np. ''мышь, ходишь'' (czasownik w 2 os. l. poj.)<ref name="Dulewiczowa">{{Cytuj |autor = Irena Dulewiczowa |tytuł = Gramatyka konfrontatywna rosyjsko-polska. Fonetyka i fonologia. Grafia i ortografia |wydawca = Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy (SOW) |miejsce = Warszawa |data = 1993 |s = 63–64 |isbn = 83-85262-30-X}}</ref>.
 
Z kolei znak twardy ''ъ'' (''твёрдый знак'') oddziela przedrostki zakończone na spółgłoskę od rdzenia rozpoczynającego się od samogłoski (zwykle ''я, е, ё, ю''), np. ''въезд – wjazd''. Pojawia się także w wyrazach złożonych z liczebnikami, np. ''трёхъязычный'', i w niektórych wyrazach pochodzenia obcego, np. ''объект''{{r|Froelichowa}}. Przy transkrypcji jest pomijany{{r|SJP4}}. Podobne funkcje pełnią te litery w języku białoruskim<ref name="Marchant">{{Cytuj |autor = Chris Marchant |url = http://www.pravapis.org/fundamental_belarusian.pdf |tytuł = Fundamentals of Modern Belarusian |data = 2004 |data dostępu = 2019-10-16}}</ref>.
 
W języku ukraińskim występuje tylko miękki znak (''м'який знак'') zapisywany po spółgłoskach do oznaczania ich miękkości, np. ''бiль, купець''. Dla oznaczania spółgłoski twardej przed jotowanymi ''я, ю, є, ï'' używa się apostrofu, np. ''м'ясо, кар'єра''<ref name="Zinkiewicz">{{Cytuj |autor = B. Zinkiewicz-Tomanek |tytuł = Gramatyka opisowa współczesnego języka ukraińskiego. Fonetyka, słowotwórstwo, leksykologia, leksykografia |wydawca = Scriptum |miejsce = Kraków |data = 2009 |s = 13 |isbn = 978-83-60163-44-3}}</ref>.
1605

edycji