Jer (głoska): Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 72 bajty ,  4 miesiące temu
m
źródła/przypisy
(uzup., nieregularności w polskim)
m (źródła/przypisy)
|dzień
|pies
|len{{refn|grupa=uwaga|Choć głoska ''l'' jest współcześnie fonetycznie twarda{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=199}}, do XV–XVI w. była wymawiana w sposób zmiękczony (''ľen''). Natomiast prasłowiańskie ''*l'' przeszło w języku polskim w ''ł'' (wymawiane niegdyś najczęściej jako [[spółgłoska półotwarta boczna dziąsłowa welaryzowana|spółgłoska przedniojęzykowo-zębowa]]){{odn|KlemKlemensiewicz|1964|s=150–151}}. Zatem mimo że współcześnie tego nie słychać, pod wpływem dawnego jeru przedniego spółgłoska ''l'' w wyrazie ''len'' została zmiękczona.}}
|sen
|deszcz
W przypadku języka polskiego takie wydłużenie samogłoski, tzw. [[wzdłużenie zastępcze]], nastąpiło w sylabie poprzedzającej jer wygłosowy i tylko wtedy, kiedy jer ten był poprzedzony spółgłoską dźwięczną (a właściwie fonologicznie niebezdźwięczną, bo również dotyczyło to: ''l, ł, r, r’, n, ń, m, m’''){{odn|Stieber|2005|s=49–54}}.
 
Konsekwencją tego zjawiska jest to, że krótkie samogłoski stawały się samogłoskami długimi{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=79–80}}, np. ''*mrŏzъ{{Unicode|̯}}'' > ''mrōz''. W najbardziej konsekwentnej postaci zjawisko to można zaobserwować w przypadku rzeczowników z pierwotnie dźwięczną ostatnią spółgłoską{{odn|KlemKlemensiewicz|1964|s=52–53}}. W staropolszczyźnie występowały alternacje typu samogłoska długa : samogłoska krótka, np. ''nŏga – nōg, wōz – wŏza, krŏwa – krōw – krōwka, mą{{Unicode|̄}}ż – mę̆ża''{{odn|Podlawska|2003|s=43–44}}.
 
Samogłoski w pozycji przed sylabą ze spółgłoską bezdźwięczną wydłużyły się niewystarczająco, aby móc je zaliczyć do samogłosek długich. Można je określić samogłoskami półdługimi, jednak już w okresie staropolskim utożsamiły się z krótkimi, więc tego typu wzdłużenia nie pozostawiły żadnego śladu, np. ''*nosъ{{Unicode|̯}} > nŏs'' (nos){{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=79–80}}.
Późniejszy zanik iloczasu w polszczyźnie, tj. zanik różnicowania samogłosek na długie i krótkie sprawił, że w miejscu niektórych długich samogłosek powstały [[Samogłoski pochylone|samogłoski ścieśnione]] (pochylone). Samogłoski te miały wyższą artykulację niż samogłoski długie, z której powstały{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=79–80}}. Przykładowo staropolskie długie ''ō'' przeszło w [[język średniopolski|średniopolskie]] ''ó'' (''o'' pochylone) realizowane jako dźwięk pośredni między ''o'' i ''u''. Ostatecznie zaczęto tę głoskę w języku literackim i większości gwar polskich wypowiadać jak ''u'' – pierwsze rymy ''ó'' z ''u'' można znaleźć w drugiej połowie XIX w. Inne samogłoski ścieśnione – ''å'' oraz ''é'' również zlały się fonetycznie z innymi samogłoskami, ale w przeciwieństwie do ''ó'' ich znaki przestały być używane{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=143–145}}.
 
Powstała więc alternacja ''ó : o'', np. ''mróz – mrozu, stóg – stogu, kóz – koza, niósł – niosła, plótł – plotła''{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=79–80}}{{odn|KlemKlemensiewicz|1964|s=52–53}}, ''mógł – mogła''{{odn|Strutyński|2007|s=39}}. Takie oboczności nie występują, jeśli w wygłosie znajdowała się spółgłoska bezdźwięczna. Porównaj: ''róg : rogu – rok : roku; koza : kóz – kosa : kos; dwór – dworu; oś – osi; noc – nocy''{{odn|KlemKlemensiewicz|1964|s=52–53}}.
 
Wzdłużenie zastępcze doprowadziło do tego, że pojawiły się długie [[samogłoska nosowa|samogłoski nosowe]] w nowych pozycjach. Pierwotnie ''ę'' (samogłoska przednia) występowała wyłącznie po spółgłoskach miękkich, a ''ǫ'' jako tylna – po twardych. Występowały w wersji krótkiej ''ę̆, ǫ̆'' i w wersji długiej ''ę''{{Unicode|̄}}, ''ǭ''{{odn|Strutyński|2007|s=60–61}}. W XIV–XV w. długie samogłoski nosowe przeszły w ''ą''{{Unicode|̄}}, a krótkie w ''ą̆''. W okresie zaniku iloczasu (XV–XVI w.) wytworzyła się nowa opozycja – krótkie samogłoski nosowe przeszły w ''ę'', a długie w ''ǫ''{{odn|Długosz-Kurczabowa|Dubisz|2006|s=117–120}}. W wyniku wzdłużenia zastępczego przez zanik jerów powstała samogłoska nosowa długa w wyrazie ''*dǫbъ{{Unicode|̯}}'' > ''dǭb'', ale nie w: ''*sǫpъ{{Unicode|̯}}'' > ''sǫ̆p'' (bo tu bezdźwięczna spółgłoska wygłosowa). Stąd ostatecznie ''dǭb'' przekształcił się w ''dąb'', a ''sǫ̆p'' w ''sęp''{{odn|Strutyński|2007|s=60–61}}. Powstały alternacje ''ą : ę'', np. ''wąż – węża, gałąź, gałęzi''{{odn|KlemKlemensiewicz|1964|s=52–53}}.
 
Wzdłużenie zastępcze w polszczyźnie nie dotyczyło tylko ''o'' i samogłosek nosowych, jednak po wydłużaniu innych samogłosek nie ma już we współczesnym polskim języku ogólnym śladu. Czasem jednak w gwarach można jeszcze odnaleźć dawne alternacje (gdzie utrzymuje się jakaś różnica w wymowie dawnych samogłosek długich i krótkich) typu: ''dziåd – dziada'' (wymiana ''a'' pochylonego na tzw. ''a'' jasne{{odn|Strutyński|2007|s=39}}), ''chléb – chleba''. Jeszcze szersza alternacja występuje w [[język kaszubski|języku kaszubskim]], gdzie dotyczy także samogłosek ''u'' oraz ''i'', np. ''mlin – mlëna, lud – lëdu''{{odn|KlemKlemensiewicz|1964|s=52–53}}.
 
Wzdłużenie zastępcze zaszło także w ''o'' w wyrazach po [[przestawka|przestawce]] z prasłowiańskiej grupy [[metateza spółgłosek płynnych|tert]]. Porównaj: ''brzoza – brzóz – brzezina'', ''środa – śród – średni'', ''przód – przodu – na przedzie''{{r|Kuraszkiewicz}}.
W okresie rozpadu językowej wspólnoty Słowian (X–XI w.), zwłaszcza w jej bardziej północnej części, wykształciło się tzw. prawo korelacji miękkości<ref name="Kortlandt">{{Cytuj |autor = Frederik Kortlandt |tytuł = Studies in Slavic and General Linguistics. Selected Writings on Slavic and General Linguistics |wydawca = Rodopi |data = 2011 |s = 150 |isbn = 978-90-420-3363-4}}</ref>{{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1604–1605}}. Polegało ono na tym, że samogłoski przednie, w tym także jer przedni, powodowały [[palatalizacja|zmiękczenie]] (palatalizację) poprzedzającej spółgłoski{{refn|grupa=uwaga|Palatalizacje w języku prasłowiańskim były powodowane przez jotę ([[jotacyzacja]]) albo właśnie przez samogłoski szeregu przedniego (lub miękkie sonanty). Ich skutkiem było powstanie wariantów spółgłosek uzależnionych od pozycji albo powstanie zupełnie samodzielnych fonemów{{odn|Długosz-Kurczabowa|Dubisz|2006|s=141–142}}.}}. W największym stopniu zjawisko to rozwinęło się w języku rosyjskim, gdzie większość spółgłosek można uszeregować w fonemiczne opozycyjne pary twarda-miękka. Oba jery w językach wschodniosłowiańskich pozostały odrębne{{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1604–1605}}.
 
W językach zachodniosłowiańskich takich jak polski i czeski jery mocne, zarówno tylne, jak i przednie, dały głoskę /e/. W języku polskim palatalizacja spółgłosek przed samogłoskami przednimi utrzymała się w większym stopniu niż w języku czeskim, gdzie w większości przypadków jej nie ma (jedynie w ''*t, *d, *n'' i tylko przed ''*ě'' oraz ''*i''){{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1604–1605}}. Palatalizowane ''*t, *d, *s, *z, *n'', w przeciwieństwie do tych w językach wschodniosłowiańskich, nie są po prostu zmiękczonymi odpowiednikami tych [[spółgłoska zębowa|zębowych]] i [[spółgłoska przedniojęzykowo-dziąsłowa|dziąsłowych]] spółgłosek. Mają one odmienne miejsce artykulacji (zadziąsłowe, podniebienne) – powstały tym samym zupełnie nowe fonemy spółgłoskowe: w polszczyźnie (w XIII w.){{odn|Długosz-Kurczabowa|Dubisz|2006|s=145–146}} ''ć, dź, ś, ź, ń''; w czeskim: ''ť, ď, ň''. Co więcej, w polszczyźnie stoją one w opozycji do niepatalizowanych ''cz, dż, sz, ż''{{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1604–1605}}{{refn|grupa=uwaga|Do XV–XVI w. były to spółgłoski miękkie{{odn|Podlawska|2003|s=70}}. Obecnie głoski reprezentowane przez znaki: ''cz, dż, sz, ż'', a także ''dz, c, l'', pomimo swojej twardości we współczesnej polszczyźnie, zaliczane są do funkcjonalnie miękkich – w systemie morfologicznym funkcjonują jako miękkie. Stąd wynikają oboczności typu: ''spa'''ł''' – spa'''l'''i''{{odn|Kułakowska|Myszka|2013|s=199}}, ''mu'''ch'''a – mu'''sz'''e'', ''ro'''g'''al – ro'''ż'''ek''{{odn|KlemKlemensiewicz|1964|s=140}}.}}{{refn|grupa=uwaga|W wyniku palatalizacji dokonanych na gruncie języka polskiego i odziedziczonych z prasłowiańskiego powstały oboczności takie jak: ''ko'''s'''a – ko'''si'''ć – sko'''sz'''ony''<ref name="Rospond2005">{{Cytuj |autor = [[Stanisław Rospond]] |tytuł = Gramatyka historyczna języka polskiego z ćwiczeniami |wydanie = IV |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |miejsce = Warszawa |data = 2005|s = 71 |isbn = 83-01-13992-7}}</ref>.}}.
 
W językach południowosłowiańskich zjawiska te właściwie nie występują. Jery miały tendencję do zlewania się zanim zanikły, występując na pozycjach słabych. W serbsko-chorwackim obecne są co prawda palatalne ''ć, đ, lj, nj'', ale nie pochodzą one z palatalizacji przed samogłoskami przednimi a z prasłowiańskich grup ''*tj, *dj, *lj, *nj''. W bułgarskim jery się nie zlały, przekształciły się w dwie różne głoski, ale nie występuje palatalizacja spółgłosek przed dawnymi jerami przednimi{{odn|Klein|Joseph|Fritz|2018|s=1604–1605}}.
* {{Cytuj |autor = [[Krystyna Długosz-Kurczabowa]], [[Stanisław Dubisz]] |tytuł = Gramatyka historyczna języka polskiego |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |data = 2006 |isbn = 83-235-0118-1 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |wydawca = De Gruyter Mouton |data = 2018 |isbn = 9783110542431 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = [[Zenon Klemensiewicz]], [[Tadeusz Lehr-Spławiński]], [[Stanisław Urbańczyk]] |tytuł = Gramatyka historyczna języka polskiego |wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe |miejsce = Warszawa |data = 1964 |odn = {{odn/id|KlemKlemensiewicz|1964}}}}
* {{Cytuj |autor = Małgorzata Kułakowska, Agnieszka Myszka |tytuł = Na tropach przeszłości języka. Fonologia |miejsce = Rzeszów |wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego |data = 2013 |isbn = 978-83-7338-913-7 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor=[[Jozef Mistrík]] |tytuł = [[Encyklopédia jazykovedy]] |data = 1993 |isbn = 8021502509 |wydanie = 1 |miejsce = Bratysława |wydawca = Obzor |oclc = 29200758 |język=sk |odn=tak}}
1605

edycji