Wikipedysta:Tomasz Raburski/brudnopis: Różnice pomiędzy wersjami

+
(→‎Infobox: test)
(+)
'''Filozofia starożytnego Rzymu''' - filozofia uprawiana w [[starożytny Rzym|starożytnym Rzymie]]. Włączana jest w okres [[Filozofia starożytna|filozofii starożytnej]].
{{spis treści|right}}
[[plik:Hawaiian_idol.png|100px|left]]
<small>
== Puste ==
* <nowiki>{{cytuj książkę |nazwisko = | imię = | tytuł = | wydawca = | miejsce = | rok = | strony = |isbn= }}</nowiki>
* <nowiki>{{cytuj pismo |nazwisko = |imię = |tytuł = |czasopismo = |numer = |wydanie = |strony = |rok = }}</nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |autor r=|rozdział=|inni=(red.)|tytuł=|wydawca=|miejsce= |rok= |strony=|isbn =}}</ref></nowiki>
* <nowiki>{{cytuj książkę |nazwisko = | imię = | autor = | autor link = | nazwisko2 = | imię2 = | autor2 = | autor link2 = | nazwisko3 = | imię3 = | autor3 = | autor link3 = | nazwisko4 = | imię4 = | autor4 = | autor link4 = | nazwisko5 = | imię5 = | autor5 = | autor link5 = | inni = | tytuł = | url = | wydanie = | wydawca = | miejsce = | data = | rok = | miesiąc = | strony = | rozdział = | adres rozdziału = | nazwisko r = | imię r = | autor r = | autor r link = | nazwisko2 r = | imię2 r = | autor2 r = | autor r2 link = | nazwisko3 r = | imię3 r = | autor3 r = | autor r 3link = | tom = |tytuł tomu = | część = | tytuł części = | seria = | id = | isbn = | oclc = | doi = | cytat = | język = | data dostępu = }}</nowiki>
</small>
<small>
== Infobox ==
<nowiki><pre>{{Książka infobox | tytuł = | autor = | tytuł oryg = | grafika = | opis grafiki = | miejsce oryg wyd = | język oryg wyd = | data I wyd oryg = | wydawca oryg = | tematyka = | typ utworu = | data I wyd pol = | I wydawca pol = | tłumacz = | poprzednia = | następna = | commons = | quote = | source = }}</pre></nowiki>
 
Do filozofii rzymskiej zalicza się dzieła pisane po [[łacina|łacinie]] aż do VI w. n.e., a także dzieła (niezależnie od języka powstania) należące specyficznie rzymskich nurtów, w szczególności [[stoicyzm]]u po podbiciu Grecji przez Rzym (od ok. 31 r. p.n.e.){{odn|Sharples|2005|s=820}}. Zalicza się do niej również piszących po łacinie wczesnochrześcijańskich [[patrystyka|filozofów patrystycznych]]{{odn|Sharples|2005|s=821}}.
== Prawo ==
=== Teoria i filozofia prawa ===
* <nowiki>{{cytuj książkę |autor r=|rozdział=|inni=Andrzej Bator (red.)|tytuł=Wprowadzenie do nauk prawnych. Leksykon tematyczny|wydawca=LexisNexis|miejsce= Warszawa|rok= 2008|strony=}}</nowiki>
 
== Filozofia rzymska a filozofia grecka ==
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |imię=Ronald|nazwisko=Dworkin|tytuł=Biorąc prawa poważnie|wydawca=Wydawnictwo Naukowe PWN|miejsce=Warszawa |rok=1998 |strony=|isbn = 83-01-12726-0 }}</ref></nowiki>
Kultury rzymska i grecka należały do jednego kontinuum i ich rozdzielenie jest w dużej mierze umowne. Filozofia przyszła do Rzymu z Grecji. Stamtąd pochodziła większość filozofów i nauczycieli, tam też wyjeżdżali na studia z filozofii Rzymianie. Nie było żadnego czysto rzymskiego nurtu filozoficznego. Sami Rzymianie nie postrzegali też uprawianej przez siebie filozofii jako tradycji odrębnej od greckiej{{odn|Long|2003|s=184}}.
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |imię=Herbert L.A.|nazwisko=Hart|tytuł=Pojęcie prawa|wydawca=Wydawnictwo Naukowe PWN|miejsce=Warszawa |rok=1998 |strony=|isbn = 83-01-12643-4 }}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |imię=J.M.|nazwisko=Kelly|tytuł=Historia zachodniej teorii prawa|wydawca=|miejsce=Kraków|rok=2006|strony=|isbn = }}</ref></nowiki>
*<nowiki><ref>{{cytuj książkę |autor r=|rozdział=|inni=Christopher Berry Gray (red.)|tytuł=The Philosophy of Law. An Encyclopedia|wydawca=Garland Publishing|miejsce= New York-London|rok= 1999|strony=}}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |autor r=|rozdział=|inni=Jerzy Zajadło(red.)|tytuł=Leksykon współczesnej teorii i filozofii prawa|wydawca=C.H. Beck|miejsce=Warszawa |rok=2007 |strony=|isbn = 978-83-7483-519-0}}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Ziembiński| imię = Zygmunt| autor link = Zygmunt Ziembiński| tytuł = Logika praktyczna| wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 2009}}</ref></nowiki>
* <nowiki>{{cytuj książkę |nazwisko = Ziembiński| imię = Zygmunt| autor link = Zygmunt Ziembiński| tytuł = Problemy podstawowe prawoznawstwa| wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 1980}}</nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Wronkowska| imię = Sławomira| autor link = Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz| nazwisko2 = Ziembiński| imię2 = Zygmunt| autor link2 = Zygmunt Ziembiński|tytuł = Zarys teorii prawa| wydawca = Ars boni et aequi| miejsce = Poznań| rok = 2001| strony = | isbn = 83-87148-10-5}}</ref></nowiki>
 
Do końca filozofia rzymska pozostawała odroślą od filozofii greckiej, mniej rozwiniętą i bujną, zawsze też czerpiącą z greckich źródeł. Grecka filozofia pozostawała żywa, pomimo podboju Grecji przez Rzymian. Takie popularne i szerokie nurty jak [[platonizm]] (w wydaniu [[Plutarch]]a), arystotelizm czy sceptycyzm były praktykowane w języku greckim i zwykle opisywane są w ramach historii filozofii greckiej{{odn|Sharples|2005|s=821}}. [[Plotyn]], twórca [[neoplatonizm]]u, pomimo tego, że działał w Rzymie, ze względu na to, że pisał po grecku, również nie jest najczęściej zaliczany do filozofów rzymskich{{odn|Sharples|2005|s=821}}.
=== Socjologia prawa i kryminologia ===
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Pieniążek| imię = Antoni| nazwisko2=Stefaniuk|imię2=Małgorzata| tytuł=Socjologia prawa - zarys wykładu| wydawca = | miejsce = Zakamycze| rok = 2003| strony = | isbn = }}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Podgórecki| imię = Adam| tytuł = Socjologia prawa| wydawca = | miejsce = Warszawa| rok = 1962| strony = | isbn = }}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Podgórecki| imię = Adam| tytuł = Zarys socjologii prawa| wydawca = | miejsce = Warszawa| rok = 1971| strony = | isbn = }}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Opałek| imię = Kazimierz| naziwsko2=Wróblewski|imię2=Jerzy|tytuł = Współczesna teoria i socjologia prawa w Stanach Zjednoczonych| wydawca = | miejsce = Warszawa| rok = 1963| strony = | isbn = }}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Frieske| imię = Kazimierz| tytuł = Socjologia prawa| wydawca = | miejsce = Warszawa - Poznań| rok = 2001| strony = | isbn = }}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Siemaszko| imię = Andrzej| autor link = Andrzej Siemaszko| tytuł = Granice tolerancji. O teoriach zachowań dewiacyjnych| wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 1993| strony = | isbn = 83-01-11071-6}}</ref></nowiki>
=== Systemy prawne świata ===
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |autor r=|rozdział=|inni = Herbert M. Kritzer(red.)|tytuł=Legal Systems of the World: A Political, Social, and Cultural Encyclopedia|wydawca=ABC Clio|miejsce=Santa Barbara, CA|rok=2002|strony=|isbn =1-57607-758-6}}]</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |autor r=|rozdział=|inni = Jan M. Smits (red.)|tytuł=Elgar Encyclopedia of Comparative Law|wydawca=Edward Elgar|miejsce=Cheltenham, UK – Northampton, MA, USA|rok=2006|strony=|isbn =978-1-84542-013-0}}]</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Sójka-Zielińska| imię = Katarzyna| tytuł = Historia prawa| wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 1995| strony = |isbn= 83-01-11165-8}}</ref></nowiki>
 
== Edukacja filozoficzna i filozofia potoczna ==
== Filozofia ==
W II w. p.n.e. filozofia była traktowana jako kulturowo obcy Rzymowi element i odnoszono się do niej z wrogością. W I w. p.n.e. nastąpiło jednak zbliżenie z kulturą grecką i filozofia stała się istotną częścią kultury, przenikając także do myślenia potocznego. Studiowanie filozofii było od I w p.n.e. niezbędnym elementem wykształcenia Rzymian z klas wyższych, choć wiedza ta była często dość powierzchowna{{odn|Long|2003|s=186-187}}.
* '''Ajdukiewicz''': <nowiki><ref name=autonazwa1>{{cytuj książkę |nazwisko = Ajdukiewicz| imię = Kazimierz | autor link = Kazimierz Ajdukiewicz | tytuł = Zagadnienia i kierunki filozofii| miejsce=Warszawa|rok = 1983| strony = }}</ref></nowiki>
* '''Kenny''': {{cytuj książkę |nazwisko = Kenny| imię = Anthony| tytuł = Krótka historia filozofii zachodniej| wydawca = Prószyński i S-ka| miejsce = Warszawa| rok = 2005|isbn= 83-7469-124-7}}
 
Trzech wybitnych rzymskich filozofów (Cyceron, Seneka, Marek Aureliusz) było także czołowymi politykami swojej epoki, co nadało ich filozofii bardzo praktyczny wymiar, wzbogacając ją o doświadczenia działalności publicznej{{odn|Long|2003|s=191}}.
* '''Reale''': <nowiki><ref>{{cytuj książkę |imię=Giovanni|nazwisko=Reale|tytuł=Historia filozofii starożytnej|tom=4|wydawca=Wydawnictwo KUL|miejsce=Lublin|rok=1999|strony=254-261|isbn = 978-83-7363-672-9}}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref name="Ethics">{{cytuj książkę |autor r=|rozdział=|inni=John Roth (red.)|tytuł=Ethics|wydawca=Salem Press, Inc.|miejsce= Pasadena, CA - Hackensack, NJ|rok= 2005|strony=|isbn =1-58765-173-4}}</ref></nowiki><nowiki>
* '''New Dictionary of Ideas''': <ref>{{cytuj książkę|rozdział=|autor r=|inni=Maryanne Cline Horowitz (red.)|tytuł=New Dictionary of the History of Ideas|rok= 2005|strony=|isbn =0-684-31452-5}}</ref></nowiki>
* '''Thompson Gale Encyclopedia''': <nowiki><ref>{{cytuj książkę |autor r=|rozdział=|inni=Donald M. Borchert (red.)|tytuł=Encyclopedia of Philosophy|wydawca=Thomson Gale|rok= 2006|strony=|isbn =0-02-866072-2}}</ref></nowiki>
* '''Encyclopedia of Modern French Thought''': <nowiki><ref>{{cytuj książkę |autor r=|rozdział=|inni=Christopher John Murray (red.)|tytuł=Encyclopedia of Modern French Thought|wydawca=Fitzroy Dearborn|miejsce= New York - London|rok= 2004|strony=|isbn =1-57958-384-9}}</ref>
</nowiki>
* '''PEF''': <nowiki>{{cytuj książkę |autor r=|tytuł = Powszechna Encyklopedia Filozofii| url = http://www.ptta.pl/pef/index.php?id=glowna&lang=pl| rozdział=|wydawca = Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu| miejsce = Lublin| rok = 2000| adres rozdziału =| | tom = 1 |tytuł tomu = A-B| data dostępu = }}</nowiki>
* '''Woleński''': <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Woleński| imię = Jan| autor link = Jan Woleński| tytuł = Epistemologia| miejsce=Warszawa|wydawca=PWN|rok = 2005| strony = }}</ref></nowiki>
 
[[Edukacja filozoficzna]] podzielona była na trzy działy: fizykę ([[filozofia przyrody]] i wiedza o świecie), [[etyka]] i [[logika]] (obejmująca również wiedzę o języku, [[gramatyka|gramatykę]] i [[retoryka|retorykę]]){{odn|Long|2003|s=191}}.
=== Filozofia średniowieczna ===
* '''Baszkiewicz''' <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Baszkiewicz| imię = Jan| tytuł = Myśl polityczna wieków średnich| wydawca = Wiedza Powszechna| miejsce = Warszawa| rok = 1970| strony = }}</ref></nowiki>
* '''Historical Dictionary''' <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Brown|imię=Stephen F.| nazwisko2=Flores|imię2=Juan Carlos|tytuł = Historical Dictionary of Medieval Philosophy and Theology| wydawca = The Scarecrow Press Inc.| miejsce = Lanham, Maryland - Toronto - Plymuth, UK| rok = 2007| strony = |isbn=978-0-8108-5326-3}}</ref>
</nowiki>
* '''Lagerlund Encyclopedia''' <nowiki>{{cytuj książkę | inni = Henrik Lagerlund (red.) | tytuł = Encyclopedia of Medieval Philosophy. Philosophy between 500 and 1500| wydawca = Springer| miejsce = Dordrecht - Heidelberg - London - New York| rok = 2011| rozdział = Epistemology| nazwisko r = Grellard| imię r = Christopher| isbn = 978-1-4020-9728-7}}</nowiki>
* '''Kuksewicz''' <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Kuksewicz| imię = Zdzisław| autor link = Zdzisław Kuksewicz| tytuł = Zarys filozofii średniowiecznej. Filozofia łacińskiego obszaru kulturowego| wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 1986|strony = }}</ref></nowiki>
* '''Seńko''' <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Seńko| imię = Władysław | autor link = Władysław Seńko | tytuł = Jak rozumieć filozofię średniowieczną| wydawca = Antyk| miejsce = Kęty| rok = 2001| strony = }}</ref></nowiki>
* '''Swieżawski''' <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Swieżawski| imię = Stefan | autor link = Stefan Swieżawski | tytuł = Dzieje europejskiej filozofii klasycznej| wydawca = PWN| miejsce = Warszawa - Wrocław| rok = 2000| strony = }}</ref></nowiki>
 
Wielu pisarzy rzymskich odebrało taką filozoficzną edukację i wątki czy elementy filozoficzne można odnaleźć w ich dziełach (np. elementy stoicyzmu i epikureizmu w dziełach [[Horacy (poeta)|Horacego]], [[Wergiliusz|Wergiliusza]], [[Persjusz]]a, [[Lukan]]a, [[Gelliusz]]a){{odn|Long|2003|s=185}}.
=== Filozofia renesansu ===
* <nowiki>{{cytuj książkę |autor r=|rozdział=|inni= James Hankins (ed.)|tytuł=The Cambridge Companion to Renaissance Philosophy|wydawca=Cambridge University Press|miejsce= Cambridge|rok= 2007|isbn=978-0-521-60893-0}}</nowiki>
 
=== Filozofia społeczna i polityczna ===
* '''Eo Culture Wars:''' <nowiki><ref>{{cytuj książkę|rozdział=|autor r=|tytuł=Culture Wars. An Encyclopedia of Issues, Viewpoints and Voices|miejsce= Armonk - London|rok= 2010|strony=|isbn =978-0-7656-1761-3}}</ref>
</nowiki>
* '''Heywood:''' <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Heywood| imię = Andrew| autor link = Andrew Heywood|tytuł = Ideologie polityczne. Wprowadzenie| wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 2007| strony = |isbn= 978-83-01-15249-9}}</ref></nowiki>
* '''Eo Political Theory:''' <nowiki><ref>{{cytuj książkę|rozdział=|autor r=|inni=Mark Bevir (ed.)|tytuł=Encyclopedia of Political Theory|miejsce= Los Angeles - London - New Delhi - Singapore - Washington, DC|rok= 2010|wydawca=Sage|strony=|isbn =}}</ref>
</nowiki>
==== Feminizm ====
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę|rozdział=|autor r=|tytuł=The Routledge Companion to Feminism and Postfeminism|miejsce= London - New York|rok= 1999|strony=|isbn =0-415-24310-6}}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę|rozdział=|autor=Catherine Villanueva Gardner|tytuł=Historical Dictionary of Feminist Philosophy|miejsce= Lanham, Maryland - Toronto - Oxford|rok= 2006|strony=|isbn =0-8108-5346-9}}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę|rozdział=|autor r=|tytuł=The Blackwell Guide to Feminist Philosophy|miejsce= Malden - Oxford - Victoria|rok= 2007|strony=|isbn =978-0-631-22428-0}}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Putnam Tong| imię =Rosemarie | tytuł = Myśl feministyczna. Wprowadzenie| wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN| miejsce = Warszawa| rok = 2002| strony = |isbn=83-01-13907-2}}</ref></nowiki>
 
== Nauki społeczne ==
=== Encyklopedie ===
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |rozdział=|inni=William A. Darity jr. (red.)|tytuł=International Encyclopedia of the Social Sciences|tom=|rok=2008|strony=}}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |autor r=|rozdział=|inni=Neil J. Smelser; Paul B. Baltes (red.)|tytuł=International Encyclopedia of Social and Behavioral Sciences|miejsce= Paolo Alto – New York|rok= 2001|strony=}}</ref></nowiki>
=== Metodologia badań ===
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Frankfort-Nachmias| imię = Chava| nazwisko2 = Nachmias| imię2 = David| tytuł = Metody badawcze w naukach społecznych| wydawca = Zysk i S-ka| miejsce = Poznań| rok = 2001| strony = | isbn = 83-7150-702-X}}
</ref></nowiki>
=== Antropologia ===
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Gaillard| imię = Gérald| tytuł = The Routledge Dictionary of Anthropologists| wydawca = Routledge| miejsce = London - New York| rok = 2004| strony = | isbn = 0-415-22825-5}}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |rozdział=|inni=H. James Birx(red.)|tytuł=Encyclopedia of Anthropology|rok=2006|miejsce=Thousand Oaks - London - New Delhi|strony=}}</ref></nowiki>
=== Teoria socjologiczna ===
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |rozdział=|autor r=|inni=A. Jasińska-Kania; L. Nijakowski; J. Szacki; M. Ziółkowski (red.)|tytuł=Współczesne teorie socjologiczne|miejsce=Warszawa|tom=|rok=2006|strony=}}</ref></nowiki>
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Weber| imię = Max| tytuł = Gospodarka i społeczeństwo| wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| rok = 2002| strony = | isbn = }}</ref></nowiki>
 
Już na dworze pierwszego cesarza, Oktawian Augusta, utrzymywano dworskiego filozofa{{odn|Long|2003|s=185}}. Cesarz Marek Aureliusz, sam będąc filozofem, ustanowił w 177 r. n.e. katedry dla czterech nauczycieli filozofii{{ XXXX}}: platońskiej, arystotelejskiej, epikurejskiej i stoickiej. Dwie pierwsze szkoły szybko przyćmiły swoim znaczeniem epikureizm i stoicyzm{{odn|Long|2003|s=207}}.
== Teoria stosunków międzynarodowych ==
 
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |autor r=|rozdział=|inni= [[George Ritzer]] (red.)|tytuł=The Blackwell Companion to Globalization|wydawca=Blackwell Publishing|miejsce= Malden, MA - Oxford - Carlton|rok= 2007|strony=|isbn =978-1-4051-3274-9}}</ref></nowiki>
 
* <nowiki><ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Baylis| imię = John| nazwisko2 = Smith| imię2 = Steve| tytuł = The Globalization of World Politics| wydawca = Oxford University Press| miejsce = Oxford| rok = 2001| strony = 214}}</ref></nowiki>
popularność greckiej filozofii wśród wyrzszychj klas wykształconych Rzymu, tłumaczona jest też ubóstwem duchowym i intelektualnym rzymskiej religii, niezdolnej dać mocne podstawy do rozważania problematyki etycznej czy duchowej{{odn|Long|2003|s=185}}.
*<nowiki>{{cytuj książkę| nazwisko = Jackson| imię = Robert| nazwisko2 = Sørensen| imię2 = Georg|tytuł = Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych. Teorie i kierunki badawcze|wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego| miejsce = Kraków| rok = 2006| isbn = 83-233-2116-7}}</nowiki>
 
*<nowiki>{{cytuj książkę| nazwisko = Burchill| imię = Scott| nazwisko2 = Devetak| imię2 = Richard|nazwisko3=Linklater|imię3=Andrew|nazwisko4=Paterson|imię4=Matthew|nazwisko5=Reus-Smit|imię5=Christian|nazwisko6=True|imię6=Jacqui|tytuł=Teorie stosunków międzynarodowych|wydawca = Książka i Wiedza| miejsce = Warszawa| rok = 2006| isbn = 83-05-13467-9}}</nowiki>
Wraz z nastaniem cesarstwa rzymskiego, republikańskie instytucje stały się fasadowe. Gdzie indziej zaczęto toczyć debaty intelektualne{{odn|Long|2003|s=185}}.
*<nowiki>{{cytuj książkę|nazwisko = Waltz| imię = Kenneth|tytuł= Theory of International Politics |wydawca = Addison-Wesley Publishing Company | miejsce = Reading, Massachussetts | rok = 1979| isbn = 0-201-08349-3}}</nowiki></small>
 
 
== Historia ==
=== Początki ===
Początkowo, filozofia była uznawana za sprzeczną z kulturą rzymską, która miała być oparta na surowych [[Areté|cnotach]] [[republikanizm|republikańskich]]. Filozofowie działający w [[Republika rzymska|Republice rzymskiej]] byli kilkakrotnie z miasta wydalani (w latach 173, 161 i 155/156 p.n.e.){{odn|Sharples|2005|s=821}}{{odn|Reale t. III|1999|s=285}}. Greckie wpływy kulturowe, w tym m.in. [[sceptycyzm]] [[Karneades z Cyreny|Karneadesa]] wzbudzały gniew [[Kato Starszy|Katona Starszego]]{{odn|Sharples|2005|s=842}}. Poselstwo dwóch filozofów [[Epikureizm|epikurejskich]] (nieznanych bliżej Aljakosa i Filiskosa) zostało wydalone z powodu zbytniej swobody obyczajów i zachęcania młodych do korzystania z przyjemności{{odn|Reale t. III|1999|s=285-286}}. Stopniowo jednak filozofia zaczęła się zakorzeniać w Rzymie.
 
Pod koniec II w. p.n.e. w towarzystwie [[Scypion Młodszy|Scypiona Młodszego]] działał [[stoicyzm|stoik]] [[Panajtios]]{{odn|Sharples|2005|s=821}}. W przeciwieństwie do innych greckich filozofów, Panajtios dostrzegł w Rzymie wznoszącą potęgę i nowe wartości polityczne (odrodzenie się ideałów obywatelskich){{odn|Reale t. III|1999|s=440-441, 447}}. Dostosował też grecki stoicyzm do umysłowości i wrażliwości Rzymian, nakierowując go bardziej ku celom praktycznym i indywidualnemu działaniu. Na przełomie II i I w. p.n.e. nauczali także filozofowie epikurejscy: [[Amafiniusz]] i [[Filodemos z Gadary|Filodemos]]{{odn|Reale t. III|1999|s=286-289}}. Z ich kręgu pochodzą pierwsze filozoficzne teksty w języku łacińskim, znane nam jedynie z krytycznych uwag [[Cyceron]]a. Cyceron krytykował popularny epikureizm, za jego pochwałę wycofania się z życia publicznego, co było niezgodne z rzymską [[virtu (cnota)|virtu]] ([[republikanizm|republikańską]] cnotą politycznego zaangażowania){{odn|Sharples|2005|s=821}}.
 
=== Lukrecjusz i Cyceron ===
Pierwszym rzymskim filozofem, który osiągnął autentyczną wielkość był [[Lukrecjusz]], epikurejczyk żyjący w pierwszej połowie I w. p.n.e. Jego ''[[De rerum natura]]'' uważany jest za największy [[poemat filozoficzny]] wszech czasów. Wysoka forma literacka poematu spowodowała, że w w czasach nowożytnych Lukrecjusza oceniano wyżej niż samego [[Epikur]]a. Z kolei współcześni, przede wszystkim Cyceron, w ogóle nie uznawali go za filozofa{{odn|Reale t. III|1999|s=290}}. Poemat jest wyjątkowym połączeniem epikurejskiej [[filozofia przyrody|filozofii przyrody]] (z szczegółowo wyłożoną koncepcją [[atomizm]]u) z etyką i antropologią filozoficzną{{odn|Reale t. III|1999|s=290-311}}. Lukrecjusz pisał w [[język wernakularny|wernakularnej]] łacinie i w dziele skarżył się na ubóstwo tego języka, niezdolnego do oddania niuansów epikureizmu{{odn|Long|2003|s=185}}.
 
Niewiele młodsza od Lukrecjusza i znacznie obfitsza jest twórczość [[Cyceron]]a.
Również Cyceron borykał się z niedostosowaniem łaciny do filozofowania. Wielokrotnie zmuszony był tworzyć nowe pojęcia i to od niego pochodzi znacząca część łacińskiego słownictwa filozoficznego.
(qualitas, quantitas, essentia, perceptio, moralis)
 
Na przełomie wieków {{XXXXX}} zainteresowaniem cieszył się też [[neopitagoreizm]] i oparte na nim [[astrologia]] i [[numerologia]]{{odn|Sharples|2005|s=821}}.
 
Cycerona zalicza się często do twórców eklektycznych. Największy wpływ na niego miał stoicyzm i Akademia, jednak nie w wydaniu platońskim, a późniejszym: skłaniająca sie ku [[sceptycyzm]]owi Nowa Akademia, oraz dogmatyczna etyka Antiochusa. Na tej podstawie Cycero stworzył syntezę, łączącą stoicką koncepcję wszechświata, w którym mieszkają i ludzie i bogowie, oraz rozwinął koncepcję [[prawo natury|prawa naturalnego]]{{odn|Sharples|2005|s=821}}.
 
=== Stoicyzm ===
W początkach cesarstwa, stoicyzm zaczął być kojarzony ze środowiskiem senatorów, niechętnych umacniającemu się jedynowładztwu, i tęskniących do tradycji republikańskich. Jedną z czołowych postaci był [[Seneka Młodszy]], nauczyciel i mistrz [[Neron]]a. Popularność stoicyzmu szybko rosła, również poza elitami władzy, i kręgami zainteresowanymi filozofią{{odn|Long|2003|s=207}}. Jako nurt miał duży wpływ na rzymską kulturę (np. [[Persjusz]] i [[Lukan]]) oraz naukę ([[Maniliusz]]){{odn/id|Reale t. IV|1999|s=96}}.
 
W drugiej połowie I w. n.e. działali [[Muzoniusz Rufus]], a na przełomie stuleci jego uczeń, [[Frygia|frygijski]] [[wyzwoleniec]] [[Epiktet]]. Padli oni ofiarą prześladowań, jakimi okresowo poddawali filozofów cesarze. Muzoniusza wygnał z Rzymu Neron (a powrócić pozwolił [[Wespazjan]]a), natomiast wygnany przez [[Domicjan]]a Epiktet założył w [[Nikopolis]] wpływową stoicką [[szkoła filozoficzna|szkołę filozoficzną]]. W latach 161-180 cesarzem był [[Marek Aureliusz]], mecenas filozofów, autor (pisanych dla siebie samego, po grecku) ''[[Rozmyślania (Marek Aureliusz)|Rozmyślań]]''. Ta rozpiętość pozycji społecznej wybitnych przedstawicieli tego nurtu: od byłego niewolnika Epikteta, po cesarza Marka Aureliusza, pokazuje uniwersalny charakter stoicyzmu w Rzymie{{odn|Long|2003|s=207}}{{odn|Sharples|2005|s=821}}.
 
Pisma rzymskich stoików podejmowały problematykę etyczną i psychologiczną, natomiast logika i fizyka, ważne dla wcześniejszych filozofów tego nurtu, miały charakter poboczny{{odn/id|Reale t. IV|1999|s=97}}. Rzymskim wkładem w tę problematykę filozoficzną był problem relacji [[wola|woli]] i władz poznawczych człowieka, najpełniej rozwinięty później przez [[Augustyn z Hippony|Augustyna z Hippony]]{{odn|Sharples|2005|s=821}}. Podobnie jak inne szkoły filozoficzne cesarstwa, stoicyzm z czasem coraz bardziej nabierał zabarwienia [[spirytualizm|spirytualistycznego]] i podejmował wątki religijne{{odn/id|Reale t. IV|1999|s=97-99}}. Ze względu jednak konsekwentny [[materializm]] stoicyzmu, stopniowo tracił na atrakcyjności wśród współczesnych, na rzecz bardziej uduchowionych nurtów (w szczególności neoplatonizmu), oraz nowych religii (chrześcijaństwa). Zmierzch stoicyzmu zaczął się po panowaniu Marka Aureliusza i w III w. n.e. zanikł on jako odrębny nurt filozoficzny{{odn/id|Reale t. IV|1999|s=167-169}}.
 
=== Platonizm ===
Od drugiej połowy II w. n.e. zaczyna się odnowienie zainteresowaniem [[platonizm]]em. Wybitnymi neoplatonikami rzymskimi byli [[Apulejusz(pisarz)|Apulejusz z Madaury]]
 
PlatoW 177 r.n.e. cesarz Marek Aureliusz ustanowił w Atenach stanowisko do
{{odn|Long|2003|s=207-208}}
Rozwój neoplatonizmu był związany z rosnącym zainteresowaniem duchowością i religijnością. Duże zainteresowanie budzi symbolizm, [[numerologia]], [[alegoria|alegorie]]. Neoplatońscy filozofowie będą też chętnie czytani przez wielu myślicieli wczesnochrześcijańskich (a później średniowiecznych).
Innymi znaczącymi neoplatonikami byli [[Mariusz Wiktoryn]], [[Ambrozjusz Teodozjusz Makrobiusz]] (autor [[Sen Scypiona|Snu Scypiona]]), [[Marcjan Kapella]] i [[Anicius Manlius Severinus Boethius|Boecjusz]] (autor ''[[Consolatio Philosophiae|O pocieszeniu, jakie daje filozofa]]''){{odn|Long|2003|s=209}}. Najważniesze dzieła neoplatonizmu (Plotyn, Porfiriusz) powstały jednak w języku greckim.
 
 
=== Filozofia chrześcijańska ===
Wraz ze wzrostem popularności chrześcijaństwa, chrześcijańscy myśliciele stali przed koniecznością określenia swojego stanowiska wobec filozofii.
 
TU o krytyce.
 
Powstawać zaczęło łacińskie piśmiennictwo [[teologia|teologiczne]], poświęcone zagadnieniom religijnym, jednakże mające często istotne znaczenie dla filozofii. Duże znaczenie mają np. pisma [[Tertulian]]a i [[Laktancjusz]]a. Obaj pozostawali pod wpływem filozofii stoickiej, przygotowując grunt do chrystianizacji wątków stoickich, które znajdą kontynuację w filozofii średniowiecznej. Wówczas też powstało błędne przekonanie, że Seneka korespondował z Pawłem z Tarsu,
{{odn|Long|2003|s=210}}
 
powstała również wczesnochrześcijańska filozofia rzymska (filozofia patrystyczna). Jej najwybitniejszym przedstawicielem był [[Augustyn z Hippony]].
 
Filozofia rzymska przetrwała upadek cesarstwa na zachodzie i była jeszcze przez pewien czas rozwijana, zanim, wraz z wiekami ciemnymi, filozofia praktycznie zanikła w Zachodniej Europie.
Ostatni z wybitnych filozofów, Boecjusz tłumaczył na łacinę logiczne pisma Arystotelesa, oraz interpretował je w duchu neoplatonizmu. Jego "Pociecha filozofii" jest tekstem o wysokich walorach literackich, adresowanym do czytelników czujących swoją bezsilność w niepewnym świecie rządzonym okrutnych władców. Autor odnajduje ukojenie w filozofii i wierze w boską opatrzność, w świecie. W pracy tej starał się połączyć neoplatońską wiarę w boską wszechwiedzę z ideą ludzkiej wolności, wskazując, że dla Boga
całość czasu jest teraźniejszością, i jego wiedza o ludzkich działaniach to wiedza obserwatora. Z rozwiązania tego skorzysta siedemset lat później [[Tomasz z Akwinu]]{{odn|Sharples|2005|s=821}}.
 
=== Koniec filozofii rzymskiej ===
boecjusz
 
== Znaczenie ==
Niewielu filozofów rzymskich jest nadal czytanych
znaczenie dla przetrwania piśmiennictwa
 
Latynizacja greckiego słownictwa filozoficznego, rozwiniętego następnie w średniowieczu{{odn|Long|2003|s=186}}.
 
== Przypisy ==
{{przypisy|2}}
 
 
== Bibliografia ==
* {{cytuj |autor=[[Giovanni Reale]]|tytuł=Historia filozofii starożytnej|wolumin=3|wydawca=Wydawnictwo KUL|miejsce=Lublin|data=1999|odn={{odn/id|Reale t. III|1999}}}}
* {{cytuj |autor=[[Giovanni Reale]]|tytuł=Historia filozofii starożytnej|wolumin=4|wydawca=Wydawnictwo KUL|miejsce=Lublin|data=1999|odn={{odn/id|Reale t. IV|1999}}}}
* {{cytuj |autor=R.W. Sharples|rozdział=Roman Philosophy|redaktor=Ted Honderich|tytuł=The Oxford Companion to Philosophy|wydawca=Oxford University Press|miejsce=Oxford|data=2005|odn=tak}}
* {{cytuj |autor=Sara Ahbel-Rappe|rozdział=Philosophy in the Roman Empire|redaktor=David S. Potter|tytuł=A Companion to the Roman Empire|wydawca=Blackwell Publishing|miejsce=Malden, MA - Oxford|data=2006|s=524-540|odn=tak}}
 
* {{cytuj |autor=A.A. Long|rozdział=Roman Philosophy|redaktor=David Sedley|tytuł=The Cambridge Companion to Greek and Roman Philosophy|wydawca=Cambridge University Press|miejsce=Cambridge|data=2003|s=184-210|odn=tak}}
 
{{odn|Ahbel-Rappe|2006|s=}}
 
 
filozofia potoczna