Język staro-cerkiewno-słowiański: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 125 067 bajtów ,  3 miesiące temu
Artykuł napisany od nowa
(Anulowanie wersji 62611701 autorstwa 89.64.125.30 (dyskusja) To zdaje się nieaktualny, anglosaski sposób transliteracji z bułgarskiego. Swoją drogą przydałaby się gruntowna poprawa artykułu. Proszę dać mi chwilkę...)
Znacznik: Anulowanie edycji
(Artykuł napisany od nowa)
{{dopracować|źródła|data=2014-11}}
{{Język infobox
|nazwa oryginalna = {{unicode|словѣньскъ ѩꙁꙑкъѩзыкъ}}<br />slověnĭskŭⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ językŭⰧⰈⰟⰊⰍⰟ<br />{{j|bg|старобългарскиslověnьskъ език}}językъ
|obszar = język wymarły, dawniej [[Historia Bułgarii (681–1018)|Imperium Bułgarskie]]
[[Państwo wielkomorawskie]]
|liczba mówiących = Język wymarły
|system pisma = [[głagolica]], [[wczesna cyrylica]]
* [[Grupa wschodnia języków południowosłowiańskich|Grupa wschodnia]]
* Język staro-cerkiewno-słowiański
|język urzędowy = Język wymarły, dawniej [[Historia Bułgarii (681–1018)|Imperium Bułgarskie]]
[[Państwo wielkomorawskie]]
|organ regulujący =
|iso1 = cu
|wikisłownik = Kategoria:Język staro-cerkiewno-słowiański
}}
[[Plik:Pater noster cu.PNG|thumb|Modlitwa ''Ojcze nasz'' zapisana cyrylicą w języku s-c-s]]
 
'''Język staro-cerkiewno-słowiański'''{{u|uwaga1}}, '''język scs.''', '''język starosłowiański'''<ref name="SJP1">{{Cytuj |url = https://sjp.pwn.pl/slowniki/staro-cerkiewno-słowiański.html |tytuł = staro-cerkiewno-słowiański |opublikowany = Słownik języka polskiego PWN |data dostępu = 2021-03-16}}</ref> – najstarszy [[język literacki|literacki]] [[języki słowiańskie|język słowiański]], formujący się od połowy IX wieku, oparty głównie na słowiańskich [[gwara]]ch okolic Sołunia (dzisiejsze [[Saloniki]]).
'''Język staro-cerkiewno-słowiański''', '''język s-c-s''', '''język scs''', '''język starobułgarski'''<ref>[[Mieczysław Małecki]], ''Najstarszy literacki język Słowian'', Kraków 1947, s. 4.</ref> (scs. {{unicode|словѣньскъ ѩꙁꙑкъ}}, ''slověnĭskŭ językŭ'', {{w języku|bg|старобългарски език}}) – najstarszy [[język literacki|literacki]] [[języki słowiańskie|język słowiański]], formujący się od połowy IX wieku i oparty głównie na słowiańskich [[gwara]]ch okolic Sołunia (dzisiejsze [[Saloniki]]){{odn|Podlawska|1999|s=10}}. Język s-c-s wpłynął na kształt form literackich współczesnych języków słowiańskich: [[język bułgarski|bułgarskiego]], [[język rosyjski|rosyjskiego]], [[język serbsko-chorwacki|serbsko-chorwackiego]] w różnych redakcjach. Najbliżej spokrewniony jest ze współczesnym językiem [[język bułgarski|bułgarskim]]<ref>[http://www.promacedonia.org/pdf/mirchev_starobylgarski.html Kirił Mirczew, ''Język starobułgarski'', Sofia 1972, s. 12–15].</ref><ref>[http://kodeks.uni-bamberg.de/AKSL/Grammatik/VajsAbecedarium/index.htm J. Vajs, ''Abecedarium Palaeoslovenicum in usum glagolitarum'', Veglae 1909].</ref> i [[język macedoński|macedońskim]]<ref>[http://i149.photobucket.com/albums/s43/truemacedonian/Miscellanius%20Mak%20Stuff/ieculture301.png Encyclopedia od Indo-European Culture, J.P. Mallory and D.Q. Adams, page 301.]</ref>, jakkolwiek [[język standardowy|standardowe formy]] tych języków oparte są na innych [[dialekt]]ach i cechują się innymi właściwościami gramatycznymi, wynikającymi z przynależności do [[Bałkańska liga językowa|bałkańskiej ligi językowej]].
 
Język scs. w [[morfologia (językoznawstwo)|morfologii]] i [[fonologia|fonologii]] wykazywał pewne cechy charakterystyczne dla grupy [[języki południowosłowiańskie|języków południowosłowiańskich]], natomiast w [[syntaktyka (językoznawstwo)|składni]], [[styl (językoznawstwo)|stylu]] oraz w terminologii religijnej i słownictwie abstrakcyjnym widoczne były wpływy [[język średniogrecki|greki bizantyjskiej]]{{r|Sussex}}. Mimo to nadal był bliski [[język prasłowiański|językowi prasłowiańskiemu]], z którego wyewoluowały wszystkie języki słowiańskie; bywa nawet uznawany za jego [[dialekt]], dlatego stanowi ważne źródło do jego rekonstrukcji.
 
Na potrzeby [[chrystianizacja Wielkich Moraw|misji wielomorawskiej]] w IX w. wysłannicy bizantyjskiego cesarza, bracia [[Cyryl i Metody]], dokonali [[przekład Biblii na staro-cerkiewno-słowiański|przekładów]] tekstów liturgicznych i religijnych na ten język i wraz ze swoimi uczniami rozprzestrzeniali go z [[ryt słowiański|liturgią słowiańską]] wśród Słowian. Cyryl opracował pierwszy alfabet słowiański – [[głagolica|głagolicę]], a niedługo później powstała [[cyrylica]] – pismo oparte na [[majuskuła|majuskule]] [[alfabet grecki|greckiej]], które później niemal zupełnie wyparło głagolicę. Język ten stał się ponaddialektalnym i ponadnarodowym językiem Słowian, trzecim językiem liturgii w Europie (po grece i łacinie).
 
Nie zachowały się żadne [[rękopis|manuskrypty]] w tym języku z IX w. Najstarsze zachowane teksty pochodzą z końca X oraz z XI w. Te odzwierciedlające pierwotny IX-wieczny język zaliczane są do tzw. kanonu staro-cerkiewno-słowiańskiego. W młodszych tekstach widoczny jest wyraźny wpływ lokalnych języków. Ten młodszy język nazywany jest [[język cerkiewnosłowiański|językiem cerkiewnosłowiańskim]]. Lokalne odmiany języka cerkiewnosłowiańskiego określa się mianem „redakcji”. Piśmiennictwo w takim zmodyfikowanym języku scs. przez stulecia stanowiło literaturę na obszarach, gdzie stosowano słowiańską liturgię. Język ten oraz słowiańskie pismo – głagolica i cyrylica – zaczęły być używane prawie wyłącznie przez [[prawosławie|prawosławnych]] Słowian. Występowało jednak zjawisko [[dyglosja|dyglosji]] – cerkiewnosłowiański był używany jako język państwowy i literacki, natomiast lokalny język słowiański – jako język codzienny.
 
Język (staro-)cerkiewno-słowiański wywarł duży wpływ na rozwój południowo- i wschodniosłowiańskich języków literackich. Dopiero w XVIII–XIX w. te rozwijające się nowożytne literackie języki słowiańskie wyparły go, spychając do pierwotnej, wyłącznie kościelno-religijnej funkcji.
 
== Historia ==
=== Miejsce powstania języka ===
Język s-c-s powstał na podłożu [[Język prasłowiański|prasłowiańskiego]] dialektu sołuńskiego, będącego częścią [[grupa wschodnia języków południowosłowiańskich|grupy bułgarsko-macedońskiej]]. Misjonarze [[Słowianie|Słowian]], [[Cyryl i Metody]], uczynili go [[język liturgiczny|językiem liturgicznym]] chrześcijan obrządku słowiańskiego. Język ten powstał przed rozpadem jedności języka prasłowiańskiego, za którego początek uważa się zmiany w zakresie [[Jer (głoska)|półsamogłosek jerowych]], tzn. ich zanik i wokalizację. Według [[Franciszek Sławski|Franciszka Sławskiego]] język ten nawiązuje ściśle do końcowego okresu języka prasłowiańskiego, ''oddaje język wspólny wszystkim Słowianom, język prasłowiański'', podobną opinię wyrażał [[Leszek Moszyński]] przedłużający okres ps. do końca X w., dla Czesława Bartuli język ten ma ''charakter prasłowiański o podłożu dialektalnym sołuńskim'', podobne poglądy wyrażał [[Henrik Birnbaum]]<ref>[[Czesław Bartula]], ''Z zagadnień języka prasłowiańskiego i staro-cerkiewno-słowiańskiego'', [w:] „Bulletin de la Société polonaise de linguistique”, fasc. LVIII, 2002, ISSN 0032-3802. s. 138.</ref>. Późniejszą fazę rozwoju tego języka stanowi [[język cerkiewnosłowiański]]. Silny wpływ wywarł język s-c-s na [[język ruski|język staroruski]], a pośrednio także na współczesny, literacki [[język rosyjski]].
[[Plik:Cyril and Methodius.jpg|thumb|[[Jan Matejko]], ''Święci Cyryl i Metody'', 1885]]
 
Powszechnie przyjmuje się, że język scs. powstał na bazie [[Język prasłowiański|prasłowiańskiego]]{{u|uwaga5}} dialektu sołuńskiego, będącego częścią [[grupa wschodnia języków południowosłowiańskich|grupy bułgarsko-macedońskiej]]<ref name="Bartula">{{Cytuj |autor = [[Czesław Bartula]] |tytuł = Z zagadnień języka prasłowiańskiego i staro-cerkiewno-słowiańskiego |czasopismo = Bulletin de la Société Polonaise de Linguistique |wolumin = LVIII |s = 137–147 |data = 2002 |issn = 0032-3802}}</ref>{{odn|Moszyński|2006|s=345–346}}.
Jak potwierdzają źródła, język ten był zrozumiały dla Słowian morawskich, czeskich, słowackich, panońskich i innych. Wszędzie przyjmowany był jako język rodzimy, nazywany po prostu ''językъ slověnьskъjь''/''slověnьskъjь językъ'', taka bowiem nazwa obok ''Slověninъ'', ''Slověne'', ''kъnigy slověnьskyję'' – „pismo słowiańskie”, „księgi słowiańskie”, slověnьsky – „po słowiańsku” występuje w [[Żywoty Konstantyna i Metodego|Żywotach Konstantyna i Metodego]].
 
Nie było to jednak oczywiste. Teoria ta została ugruntowana dopiero w 1913 przez chorwackiego slawistę [[Vatroslav Jagić|Vatroslava Jagicia]]. [[Josef Dobrovský]] nie miał jeszcze sprecyzowanego poglądu na tę kwestię, ale rozważał pochodzenie z dialektów serbskich lub bułgarskich. [[Kopitar|Jernej Kopitar]] i [[Franc Miklošič|Miklošič]] postulowali panońsko-słoweńskie pochodzenie języka scs.{{odn|Bartula|2004|s=18}}{{odn|Moszyński|2006|s=345–346}} Według [[Witold Mańczak|Witolda Mańczaka]] język scs. był kompromisem między dialektem macedońsko-bułgarskim a narzeczem morawsko-panońskim. Tłumaczy to tym, że pod względem leksykalnym w scs. istnieje więcej nawiązań do języka serbsko-chorwackiego niż bułarskiego, macedońskiego czy słoweńskiego, a serbsko-chorwacki można uznać za ogniwo pośrednie między słoweńskim a bułgarskim i macedońskim{{r|Mańczak}}.
== Kanon ==
Najstarsze teksty s-c-s, pisane przez [[Cyryl i Metody|braci sołuńskich]] lub ich uczniów jeszcze w IX wieku nie zachowały się do dzisiaj. Znane są natomiast późniejsze ich odpisy, już z X i XI w., zachowujące pewne wspólne, archaiczne cechy językowe, które w dużym stopniu odróżniają je od powstałych w tym samym czasie tekstów w formujących się dopiero językach narodowych. Księgi te nazywane są '''kanonem s-c-s''': poświadczają one szereg charakterystycznych form, odnoszonych do tzw. klasycznego języka s-c-s.
 
Różnicowanie dialektalne języka prasłowiańskiego zaczęło się objawiać już w V–VI w.{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga8|Samo wyznaczenie początku i końca okresu języka prasłowiańskiego jest przedmiotem sporów<ref name="Birnbaum">{{Cytuj |autor r = Henryk Birnbaum |redaktor = [[Jerzy Rusek]], [[Wiesław Boryś]] |rozdział = Jak długo trwał okres prasłowiański? |tytuł = Prasłowiańszczyzna i jej rozpad |miejsce = Warszawa |wydawca = Energeia |data = 1998 |s = 22, 25 |isbn = 83-85118-87-X}}</ref>. Można przyjąć, że w pierwszym okresie był to (stosunkowo)<ref name="Szewelow">{{Cytuj |autor = Jurij Szewelow |tytuł = A Prehistory of Slavic. The Historical Phonology of Common Slavic |miejsce = Heidelberg |wydawca = Carl Winter Universitätsverlag |s = 2|data = 1964}}</ref> homogeniczny<ref name="Kapović">{{Cytuj |autor = Mate Kapović |tytuł = The Development of Proto-Slavic Quantity (from Proto-Slavic to Modern Slavic Languages) |czasopismo = Wiener Slavistisches Jahrbuch |wolumin = 51 |s = 73–74 |data = 2005}}</ref> język [[Słowianie|Słowian]], który wyodrębnił się ze wspólnoty [[języki bałtosłowiańskie|bałtosłowiańskiej]]<ref name="Bethin">{{Cytuj |autor = Christina Y. Bethin|tytuł = Slavic Prosody. Language Change and Phonological Theory |wydawca = Cambridge University Press |data = 1998 |s = 9–10 |isbn = 978-0-521-59148-5}}</ref>. Drugi okres charakteryzuje się obniżeniem stopnia jedności językowej Słowian – wówczas zachodziły zarówno takie zmiany językowe, które dotyczyły wszystkich Słowian, jak i takie, które miały zasięg regionalny i stanowiły podwaliny dla późniejszego rozdziału na osobne języki słowiańskie{{r|Kapović}}.}}. W wieku IX, kiedy działali Cyryl i Metody, nie było już pełnej jedności językowej Słowian. Można było wyróżnić pięć wielkich zespołów narzeczy słowiańskich: zespół lechicko-łużycki, czesko-słowacki, słoweńsko-chorwacko-serbski, bułgarsko-macedoński i ruski. Nie było jeszcze jednak języków słowiańskich w dzisiejszym rozumieniu{{odn|Moszyński|2006|s=343–344}}, a ludy słowiańskie zachowywały wiele wspólnych językowych{{odn|Bartula|2004|s=19}} i pewne poczucie wspólnoty{{r|Bartula}}.
Do cech klasycznego s-c-s należą:
# zachowane [[samogłoska nosowa|samogłoski nosowe]];
# samogłoska ''[[Ѣ|jać]]'' (zapisywana w transkrypcji najczęściej jako ''ě'');
# grupy ''ra'' i ''la'' będące rezultatem [[przestawka|przestawki]] grup ''or'' i ''ol'' przed spółgłoskami;
# grupy spółgłoskowe ''št'' i ''žd'', powstałe z [[palatalizacja|palatalizacji]] (zmiękczenia) wcześniejszych grup spółgłoskowych *''tj''/''kť'' i ''dj''.
# konsekwentnie zapisywane [[jer (głoska)|jery]].
 
=== PismoMisja wielkomorawska ===
[[Plik:Věnceslav Černý - Příchod věrozvěstů Cyrila a Metoděje na Moravu.jpg|thumb|[[Věnceslav Černý]], ''Przybycie misjonarzy Cyryla i Metodego na Morawy'']]
Do zapisu języka s-c-s stosowane były dwa alfabety. Początkowo księgi zapisywano [[głagolica|głagolicą]], opracowaną przez Cyryla i Metodego. Później w tym samym celu stosowano także [[cyrylica|cyrylicę]].
[[Plik:Zavedeni slovanske liturgie na velke morave.jpg|thumb|[[Alfons Mucha]], ''Wprowadzenie liturgii słowiańskiej na Wielkich Morawach – Chwalcie Boga w języku ojczystym'', 1912; cykl ''[[Epopeja słowiańska]]'']]
 
Język scs. miał służyć uniwersalnej idei stworzenia języka liturgicznego, który byłby rozumiany przez Słowian{{odn|Moszyński|2006|s=345–346}}. Książę [[państwo wielkomorawskie|wielkomorawski]] [[Rościsław (książę wielkomorawski)|Rościsław]] w 862 zwrócił się do cesarza [[Cesarstwo Bizantyjskie|Bizancjum]] [[Michał III Metystes|Michała III]] o zorganizowanie misji słowiańskiej – kontynuowanie chrystianizacji przez misjonarzy przy użyciu zrozumiałego dla lokalnej ludności języka słowiańskiego{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=19}}. Miało to też podtekst polityczny – książę w ten sposób chciał się uniezależnić również w sferze kościelno-religijnej od państwa niemieckiego ([[państwo wschodniofrankijskie|wschodniofrankijskiego]]){{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=19}}{{r|Koziara}}. Cesarz zgodził się na prośbę Rościsława i w 863 przybyli do państwa wielkomorawskiego jego wysłannicy – bracia [[Cyryl i Metody|Konstantyn i Metody]] wraz z uczniami. Bracia biegle znali słowiański dialekt sołuński i nie stanowiło to wówczas bariery językowej na terenach zachodniosłowiańskich{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=19}}.
 
Jeszcze przed wyprawą Konstantyn dokonał [[przekład Biblii na staro-cerkiewno-słowiański|przekładu]] najpotrzebniejszych ksiąg [[Biblia|Pisma Świętego]] oraz opracował odpowiedni alfabet{{odn|Bartula|2004|s=9–11}}. Podczas misji bracia pracowali przede wszystkim nad kształceniem i przygotowywaniem misjonarzy morawskich, a także nad tłumaczeniem kolejnych tekstów. Planowali stopniowe wprowadzanie języka słowiańskiego do obrzędów kościelnych. Musieli też stawiać czoła ciągłym trudnościom szerzonym ze strony zwolenników obrządku łacińskiego{{odn|Bartula|2004|s=9–11}}.
 
Po ponad 3 latach misji wyruszyli do Rzymu, aby u papieża otrzymać wsparcie dla swojej misji{{odn|Bartula|2004|s=9–11}}, a także aby wyświęcić przygotowanych kleryków na księży{{odn|Moszyński|2006|s=110}}. Po drodze zatrzymali się w Panonii u księcia [[Kocel]]a, gdzie dopracowywali liturgię słowiańską i szkolili tamtejszych uczniów{{odn|Moszyński|2006|s=110}}. Zatrzymali się również w Wenecji, gdzie stoczyli tzw. ''dysputę wenecką''. O ile tradycja wschodnia, do której byli przyzwyczajeni, dopuszczała różne języki liturgiczne (prócz greki także syryjski, koptyjski, etiopski), to duchowni zachodni uważali, że tylko trzy języki są tego godne (tj. hebrajski, grecki i łaciński – języki w których [[Poncjusz Piłat|Piłat]] kazał przybić napis na krzyżu Chrystusa{{odn|Moszyński|2006|s=112}}, tzw. „teoria pilacjańska”{{r|Bartula}}). Konstantyn takie stanowisko nazwał ''herezją trójjęzyczną''{{odn|Moszyński|2006|s=112}}.
 
Można to uznać za pierwszą w Europie zachodniej walkę o język. Wiąże się to jednak z odmienną sytuacją Słowian – dla zromanizowanej ludności Europy łacina nie była zupełnie niezrozumiała, a jej archaiczność nawet dodawała majestatu. Natomiast ludność germańska czuła się spadkobierczynią cesarstwa rzymskiego odnowionego przez Karola Wielkiego, więc bez oporu przyjmowała język liturgiczny Rzymian{{odn|Moszyński|2006|s=112}}.
 
Papież [[Hadrian II]] nie podzielił poglądów „trójjęzyczników”, dał się przekonać o prawowierności oraz słuszoności argumentów braci sołuńskich i językowi słowiańskiemu (staro-cerkiewno-słowiańskiemu) zostały oficjanie udzielone prawa języka liturgicznego{{odn|Bartula|2004|s=9–11}}. Stał się tym samym trzecim językiem liturgicznym w Europie (''lingua tertia''), a przy uwzględnieniu teorii pilacjańskiej – czwartym (''lingua quarta''){{r|Bartula}}.
 
Podczas tego pobytu w Rzymie Konstantyn poważnie zachorował. Spodziewając się, że wkrótce umrze, wstąpił tam do klasztoru i przyjął imię zakonne Cyryl. Niedługo potem w 869 zmarł{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=20}}. Metody natomiast opuścił Rzym i działał, już jako arcybiskup, w Panonii, a następnie w księstwie wielkomorawskim{{odn|Bartula|2004|s=9–11}}. Jednak duchowieństwo niemieckie nie chciało ustąpić i wszelkimi sposobami szerzyło trudności słowiańskim duchownym, stosując różnego rodzaju oszczerstwa czy szykany{{odn|Bartula|2004|s=9–11}}{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=20}}.
 
W 885 po śmierci Metodego, w wyniku działalności opozycji niemieckiej na czele z biskupem [[Wiching]]iem{{odn|Bartula|2004|s=9–11}} nie został powołany na arcybiskupa [[święty Gorazd|Gorazd]] – kandydat wyznaczony przez Metodego na swojego następcę. Ostatecznie [[ryt słowiański|liturgia słowiańska]] w państwie wielkomorawskim została zakazana przez papieża [[Stefan V|Stefana V]] i zastąpiona obrządkiem łacińskim{{odn|Bartula|2004|s=9–11}}.
 
Choć po śmierci Metodego misja wielkomorawska upadła, dzieło zapoczątkowane przez braci rozwijało się dalej{{odn|Podlawska|2003|s=10}}. Wypędzeni z Moraw ich uczniowie i współpracownicy tworzyli ośrodki liturgii i piśmiennictwa słowiańskiego na terenie Czech, Chorwacji, Serbii, Bułgarii, Macedonii, a potem Rusi, gdy ta [[chrzest Rusi|przyjęła chrześcijaństwo]]{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=20}}{{odn|Bartula|2004|s=9–11}}.
 
=== Po misji wielkomorawskiej ===
[[Plik:Orthodox Slavs.png|thumb|Współczesne państwa Słowian, w których dominującą religią jest prawosławie]]
 
Na obszarze Bułgarii, Macedonii, Serbii i Rusi liturgia słowiańska utrwaliła się pod opieką Bizancjum. W wyniku [[wielka schizma wschodnia|schizmy wschodniej]] w 1054 nastąpił podział chrześcijaństwa na wschodnie (prawosławne) i zachodnie (katolickie). Spowodowało to, że obecność języka scs. umocniła się w Kościele prawosławnym{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=20}}, natomiast w krajach katolickich (tj. na ziemiach czeskich, słowackich, chorwackich) został on praktycznie usunięty. Do wyjątków należał mały obszar na północy [[Dalmacja|Dalmacji]], gdzie mieszkali Chorwaci stosujący w liturgii język słowiański i pismo głagolicę{{odn|Szul|2009|s=88–89}}.
 
W efekcie język scs. i słowiańskie pismo – głagolica i cyrylica – zaczęły być używane prawie wyłącznie przez prawosławnych Słowian, początkowo głównie w liturgii i literaturze sakralnej{{odn|Szul|2009|s=88–89}}. Dla tych właśnie Słowian (południowych i wschodnich) odegrały one ogromną rolę kulturotwórczą i cywilizacyjną{{odn|Bartula|2004|s=12}}{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=21}}, którą można porównać z rolą łaciny w państwach słowiańskich znajdujących się w zasięgu kultury zachodnioeuropejskiej{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=21}}. Język (staro)-cerkiewno-słowiański stał się na tych obszarach na stulecia językiem państwowym i literackim zanim nie wykształciły się nowożytne języki narodowe takie jak rosyjski, ukraiński, białoruski, bułgarski, macedoński czy serbski. Był nawet do XVII w. językiem urzędowym w Rumunii – kraju niesłowiańskim{{odn|Bartula|2004|s=12}}.
 
Już w IX w. do języka scs. używanego na danym obszarze zaczęły przenikać pewne cechy lokalnego języka słowiańskiego<ref name="Karaś">{{Cytuj |autor r = [[Teresa Friedelówna]] |redaktor = [[Halina Karaś]] |rozdział = Wiadomości wstępne |tytuł = Gramatyka języka staro-cerkiewno-słowiańskiego |miejsce = Warszawa |wydawca = Plejada |data = 2001|s = 11 |isbn = 83-87608-82-3}}</ref>. Najbardziej stabilny i jednolity był język liturgii wzorowany na tekstach Cyryla i Metodego. Z czasem język scs. nabierał coraz więcej lokalnych cech, stawał się coraz bardziej zmienny i rozchwiany. Im mniej sakralna była dziedzina, w której został użyty, tym wyraźniejsze były miejscowe wpływy{{odn|Szul|2009|s=88–89}}. Taki język określa się językiem cerkiewnosłowiańskim i precyzuje się, jakiej jest redakcji (tj. jaki lokalny język na niego wpływał){{r|Karaś}}.
 
Choć ośrodki, gdzie w średniowieczu tworzono teksty w cerkiewnosłowiańskim istniały również w Czechach i Chorwacji (odpowiednio w redakcji czeskiej i chorwackiej), to jednak te obszary pozostawały w strefie oddziaływania Rzymu. Dlatego wkrótce jako język kancelaryjny i literacki rozpowszechniła się tam łacina{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=21}}.
 
Każda redakcja przejawiała specyficzne cechy w pisowni, fonologii i morfologii. Na początku największe znaczenie miała redakcja bułgarska. Po upadku Konstantynopola prym przejęła redakcja rosyjska zgodnie z koncepcją [[Moskwa – Trzeci Rzym]]<ref name="Sussex">{{Cytuj |autor = Roland Sussex, Paul Cubberley |tytuł = The Slavic Languages |wydawca = Cambridge University Press |data = 2006 |s = 64–65 |isbn = 978-0-511-24204-5}}</ref>.
 
Ze sfery świeckiej język cerkiewnosłowiański wyszedł z użycia w XVIII w. w Rosji, na Wołoszczyźnie i w Mołdawii, a w XIX w. w Serbii i Bułgarii, ustępując miejsca językom narodowym{{odn|Szul|2009|s=88–90}}.
 
== Język staro-cerkiewno-słowiański a język prasłowiański ==
Język staro-cerkiewno-słowiański mimo że wyrósł z gwary sołuńskiej (którą znali Cyryl i Metody), szybko uzyskał ponaddialektalny charakter, bogacąc się o nowe lokalne elementy językowe. Stał się ponadnarodowym językiem nie tylko kościelnym, ale i literackim dla wielu społeczeństw słowiańskich, a nawet niesłowiańskich{{odn|Moszyński|2006|s=345}} (na terenie [[Wołoszczyzna|Wołoszczyzny]] i [[Mołdawia (kraina historyczna)|Mołdawii]]) {{odn|Szul|2009|s=88–89}}. Był więc zrozumiały także dla Słowian morawskich, czeskich, słowackich, panońskich i innych. Wszędzie przyjmowany był jako język rodzimy, nazywany po prostu ''językъ slověnьskъjь''/''slověnьskъjь językъ'' – język słowiański. Taka nazwa występuje w ''[[Żywoty Konstantyna i Metodego|Żywotach Konstantyna i Metodego]]'' i jest rozumiana jako język ogólnosłowiański{{r|Bartula}}.
 
Choć w momencie powstania języka scs. nie było już jedności językowej Słowian, to jednak wyłonił się on jeszcze przed ostatecznym rozpadem języka prasłowiańskiego, który utożsamiany jest z momentem zaniku i wokalizacji [[Jer (głoska)|półsamogłosek jerowych]] w X w. W związku z tym oryginalny język Cyryla i Metodego zawierał jery ь i ъ jako odrębne [[fonem]]y i najprawdopodobniej funkcjonowały one do przełomu IX–X w. W zachowanych odpisach oryginałów z końca X i XI w. jery stosowane były już nie zawsze konsekwentnie{{r|Bartula}}; utrzymywane były w tekstach tylko przez tradycję<ref name="Stieber">{{Cytuj |autor = [[Zdzisław Stieber]] |tytuł = Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |miejsce = Warszawa |data = 2005 |s = 49 |isbn = 83-01-14542-0}}</ref>.
 
Według [[Franciszek Sławski|Franciszka Sławskiego]] język scs. nawiązuje ściśle do końcowego okresu języka prasłowiańskiego, ''oddaje język wspólny wszystkim Słowianom, język prasłowiański''. Podobną opinię wyrażał [[Leszek Moszyński]] i [[Henrik Birnbaum]]. Czesław Bartula uważał, że język ten ma ''charakter prasłowiański o podłożu dialektalnym sołuńskim''{{r|Bartula}}. Jednak mimo oparcia na konkretnym dialekcie, był on dopasowywany pod pewnym względami do języka danej społeczności słowiańskiej (np. nie upierano się na stosowaniu dźwięków czy końcówek charakterystycznych dla dialektu Sołunia, jeśli na danym obszarze stosowano w ich miejsce inne){{odn|Mareš|1994|s=18–19}}, gramatyka ani słownictwo nie było skodyfikowane<ref name="Langston">{{Cytuj |autor r = Keith Langston |redaktor = Herbert Ernst Wiegand |rozdział = Slavic |tytuł = Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. HSK 41.3 |wydawca = Walter de Gruyter |data = 2018 |s = 1399 |isbn = 978-3-11-054036-9}}</ref>. W rezultacie, kiedy docierał do kolejnych Słowian, nie był odbierany jako język obcy a ogólnosłowiański{{odn|Mareš|1994|s=18–19}}.
 
Nie można jednak języka staro-cerkiewno-słowiańskiego jako całości identyfikować z językiem prasłowiańskim. Język scs. zawierał pewne cechy charakterystyczne dla południowosłowiańskich dialektów{{odn|Bartula|2004|s=19}} (morfologia, fonologia){{r|Sussex}}, nie służył do komunikacji na co dzień{{odn|Bartula|2004|s=19}} ([[dyglosja]]){{r|Sussex}}, a pierwotnie – do przekładu Biblii z języka greckiego i odprawiania liturgii. W związku z tym miał także greckie naleciałości, głównie kalki oraz zapożyczenia leksykalne i frazeologiczne (zwłaszcza terminy religijne i abstrakcyjne), a także składnię (skomplikowane struktury zdań podrzędnie złożonych i konstrukcje imiesłowowe){{odn|Bartula|2004|s=19}}{{r|Sussex}}. Przykładowo często w języku scs. tworzono kalki z greckich wyrazów złożonych jak choćby ''pravoslavie'' (wcześniej ''pravoslovie''), z gr. ὀρθοδοξία <small>(orthodoxia)</small><ref name="MacRobert">{{Cytuj |autor r = C M MacRobert |redaktor = Keith Brown, Sarah Ogilvie |rozdział = Old Church Slavonic |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |wydawca = Elsevier|data = 2009 |s = 800–801 |isbn = 978-0-08-087774-7}}</ref>.
 
Rekonstrukcja prasłowiańskich wyrazów bardzo często wymaga więc zestawiania i porównywania wyrazów oraz ich charakterystycznych zmian na przestrzeni stuleci z kilku słowiańskich języków, np. scs. градъ <small>(gradъ)</small>, pol. ''gród'', ros. город <small>(gorod)</small>, serb. ''grad'' < ps. ''*gordъ''; scs. нощь <small>(noštь)</small>, pol. ''noc'', ros. ночь <small>(nocz)</small>, serb. ''noć'' < ps. ''nokťь''{{odn|Bartula|2004|s=19–20}}.
 
Język scs. ma tę przewagę nad innymi językami słowiańskimi, że został od nich o wiele wcześniej zapisany – w IX w.{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=18}}, wyprzedając je o kilka wieków{{odn|Bartula|2004|s=23}}. Dla porównania pierwszym [[język staropolski|staropolskim]] tekstem ciągłym są [[Kazania świętokrzyskie]] z XIV w.{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=18}} Staro-cerkiewno-słowiański stanowi zatem ważne, choć nie jedyne źródło do odtwarzania języka prasłowiańskiego, używany jest w studiach historyczno-językowych nad językami słowiańskimi i kształtowaniem się kultury słowiańskiej{{odn|Bartula|2004|s=23}}.
 
== Nazewnictwo ==
Termin „język staro-cerkiewno-słowiański” najtrafniej oddaje funkcję i charakter tego języka – był on stosowany w najdawniejszym piśmiennictwie słowiańskim przeznaczonym głównie do celów cerkiewnych (religijnych){{odn|Bartula|2004|s=23}}. W czasach Cyryla i Metodego język ten określanym był jako „słowiański”{{odn|Moszyński|2006|s=346–347}}. Autor pierwszego naukowego opracowania gramatyki scs., [[Josef Dobrovský]] nazywał go ''starosłowiańskim'', podobnie niektórzy polscy slawiści jak [[Jan Łoś]] czy [[Stanisław Słoński]]. Tak też często nazywany jest w nauce rosyjskiej. Może być on jednak zwodniczy, ponieważ sugeruje istnienie jedności językowej Słowian w IX w.{{odn|Moszyński|2006|s=346–347}}
W bogatej literaturze przedmiotu względem języka s-c-s stosowanych jest wiele rozmaitych określeń, m.in. ''starosłowiański'', ''starosłoweński'', ''starobułgarski'', ''słowianobułgarski''.
 
W zależności od poglądów na pochodzenie tego języka w XIX w. pojawiały się takie jego nazwy jak ''starobułgarski''{{u|uwaga2}} ([[August Leskien]]){{odn|Moszyński|2006|s=346–347}} czy ''starosłoweński'' (''staropanoński''; Miklošič){{odn|Moszyński|2006|s=346–347}}. Bywał też nazywany ''językiem staromacedońskim''<ref name="Davies">{{Cytuj |autor = Norman Davies |tytuł = Europa. Rozprawa historyka z historią. Część 2 |wydawca = Wydawnictwo Znak |data = 2010 |isbn = 9788324021840}}</ref>.
Polska nazwa ''staro-cerkiewno-słowiański'' jako przymiotnik złożony składający się z dwóch lub więcej członów równorzędnych znaczeniowo powinna być pisana zawsze z łącznikiem. Jeszcze w latach 30. XX wieku złożenie to pisano łącznie, o czym świadczy tytuł podręcznika Henryka Ułaszyna ''Język starocerkiewnosłowiański'' (Lwów 1928). Inne nazwy to ''język starocerkiewny'' oraz ''język starosłowiański'', pisane łącznie. Niemiecka nazwa to ''Altkirchenslawisch'', a angielska ''Old Church Slavonic''.
 
Choć scs. wywodzi się z narzecza bułgarsko-macedońskiego, to współczesny literacki język bułgarski i język macedoński oparte są na innych dialektach niż sołuński{{odn|Bartula|2004|s=23}}. Dialekty słowiańskie z okolic Sołunia, na których bazuje język scs. są współcześnie praktycznie wymarłe. Były to dialekty macedońskie w tym sensie, że posługiwano się nimi na obszarze [[Macedonia (kraina historyczna)|Macedonii]] pojmowanej jako region geograficzny (ściślej rzecz biorąc, była to [[Macedonia (Grecja)|Macedonia Egejska]])<ref name="Sendek">{{Cytuj |autor r = Robert Sendek |redaktor = Barbara Oczkowa, Elżbieta Szczepańska |rozdział = Język macedoński |tytuł = Słowiańskie języki literackie. Rys historyczny |miejsce = Kraków |wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |data = 2011 |s = 231, 235 |isbn = 978-83-233-3131-5}}</ref>.
W [[Macedonia Północna|macedońskiej]] literaturze naukowej dość często używane jest określenie ''język staromacedoński'' ({{w języku|mk|старомакедонски јазик}}). Argumentem za takim nazewnictwem jest w tym wypadku stwierdzenie, że współcześni słowiańscy mieszkańcy Macedonii są bezpośrednimi spadkobiercami Słowian, których język był punktem wyjściowym dla powstania s-c-s. Należy jednak pamiętać, że macedoński jako odrębny język wyodrębnił się dopiero w XX wieku.
 
== ZaimkiPismo Słowian ==
[[Plik:Glagolica.png|thumb|[[Głagolica]] i odpowiedniki liter w cyrylicy]]
Odmiana zaimków osobowych:
[[Plik:Early cyrillic alphabet without explenation.png|thumb|[[Wczesna cyrylica]]]]
{|class="wikitable"
 
|- align=center
Pismo u Słowian pojawiło się w następstwie przyjęcia chrześcijaństwa{{odn|Moszyński|2006|s=19}}. Wcześniej pogańscy Słowianie, jak podawał [[Czernorizec Chrabyr|Mnich Chrabr]], wykorzystywali do wróżenia i liczenia systemu kresek i nacięć, ale nie było to pismo, ewentualnie jego namiastka{{odn|Moszyński|2006|s=17}}{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga7|Istniały jednak zapisy języka schrystianizowanych Słowian, także w czasach przez Metodym i Cyrylem, niezaadaptowanym pismem łacińskim i greckim – jak poświadcza mnich Chrabr. Przykładem takiego tekstu są [[Zabytki fryzyńskie]]{{odn|Mareš|1994|s=21–22}}. Rozmiar trudności zapisu słowiańskich słów alfabetem łacińskim można ukazać na przykładzie formy słowiańskich imion w [[Ewangeliarz z Cividale|Ewangeliarzu z Cividale]]: ''seuemuscle'' (''Soběmyslъ''), ''priuuinna'' (''Pribina''), ''uincamere'' (''Vęceměrъ''), ''quocili'' (''Kocьlь''){{odn|Wójtowicz|2000|s=76}}.}}.
 
Jednym z największych wyzwań misji morawskiej, której podjął się Konstantyn-Cyryl była kwestia przekładu Biblii z języka greckiego, tekstu o wielowiekowej tradycji literackiej, na zupełnie surowy w tym aspekcie język słowiański, oraz wyrażenie go na piśmie{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=21–22}}. W tym celu stworzył on pierwszy alfabet słowiański – [[głagolica|głagolicę]], która była wyrazem jego erudycji i geniuszu językowego{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=21–22}}. Pismo to zostało częściowo zainspirowane grecką [[minuskuła|minuskułą]], częściowo alfabetami wschodnimi (syryjskim, herbrajskim){{odn|Bartula|2004|s=12}} i tworzyło oryginalny system, w którym dla każdej głoski przydzielona została pojedyncza litera (z małymi wyjątkami). Języki słowiańskie, mając bogaty system głoskowy, nie dałyby się w taki sposób zapisać alfabetem greckim zawierającym 24 litery{{odn|Bartula|2004|s=12–13}}. Litery głagolicy były często symetryczne, zbudowane z różnych kombinacji kwadratu, koła i trójkąta{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=21–22}}.
 
Badacze próbowali odpowiedzieć na pytanie, dlaczego Konstantyn w ogóle opracował nowy alfabet{{odn|Moszyński|2006|s=54}} – musiało to z pewnością być czasochłonne{{odn|Bartula|2004|s=12}}. Mógł zamiast tego wykorzystać jakieś znane ówcześnie pismo. Wśród odpowiedzi często padały następuje kwestie. Po pierwsze według tradycji bizantyjskiej każdy większy samodzielny naród tworzący własną literaturę powinien mieć własne pismo (jak Grecy, Rzymianie, Koptowie, Fenicjanie, Żydzi, Syryjczycy), zatem i Słowianie. Nie można tłumaczyć Biblii na język, który nie ma własnego pisma. Po drugie misja wielkomorawska nie miała wzbudzać kontrowersji politycznych. W przypadku adaptacji pisma greckiego mogłoby to wzbudzać podejrzenia, że jest to akcja cesarstwa bizantyjskiego skierowana przeciw obecnym już na Morawach duchownym z Zachodu. Osobne pismo miało symbolizować odrębność i niezależność językowo-kulturową Słowian. Po trzecie miało ono funkcjonować jako most między kulturą wschodnią a zachodnią, narzędzie umożliwiające twórcze przekształcanie dorobku Wschodu i Zachodu{{odn|Moszyński|2006|s=54}}.
 
Jeszcze w IX w.{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=23}}, choć prawdopodobnie po upadku misji morawskiej, powstało kolejne, łatwiejsze i ekonomiczniejsze pismo – cyrylica. Najprawdopodobniej została ona opracowana przez któregoś z uczniów braci sołuńskich. Opierała się w dużej mierze na [[majuskuła|majuskule]] greckiej, jedynie niektóre znaki były przeróbką liter głagolickich{{odn|Bartula|2004|s=13}}. Cyrylica stopniowo wypierała głagolicę i ostatecznie upowszechniła się w ośrodkach piśmiennictwa cerkiewnosłowiańskiego. Jednak najdawniejsze zabytki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego napisane są w większości w głagolicy{{odn|Bartula|2004|s=13–14}}.
 
Rodzaj pisma stosowanego przez Słowian ściśle zależał od przyjętego obrządku religijnego. Słowianie, którzy zetknęli się z obrządkiem greckim próbowali przyswajać pismo greckie, a gdy w oparciu o nie opracowano cyrylicę, stało się pismem wszystkich Słowian prawosławnych. W obrządku rzymskim stosowano pismo łacińskie. Gdy na obszarach, gdzie występowała głagolica jako pismo słowiańskiego języka liturgicznego wprowadzano liturgię łacińską, to Słowianie zastępowali głagolicę alfabetem łacińskim (np. Morawy, Chorwacja). Natomiast tam, gdzie występowała dominacja Kościoła wschodniego, Słowianie przyjmowali cyrylicę (np. w Macedonii){{odn|Moszyński|2006|s=19}}. Ostatecznie na bazie cyrylicy opracowano zreformowane pismo, [[grażdanka|grażdankę]], która jest używana w wielu współczesnych językach słowiańskich{{odn|Bartula|2004|s=14}}.
 
W publikacjach tekstów staro-cerkiewno-słowiańskich w druku nie stosuje się głagolicy – najczęściej najstarsze teksty głagolickie drukowane są cyrylicą, czasem łacinką. Łacinka bywa także stosowana w tekstach pierwotnie cyrylickich. Teksty młodsze (od XI w.), zwłaszcza w Rosji, bywają wydawane grażdanką. Wydawcy mogą stosować różne systemy [[transliteracja|transliteracji]]{{odn|Moszyński|2006|s=127}}.
 
W najstarszych słowiańskich rękopisach nie stosowano podziału na wyrazy, pisane były nieprzerwanie. Po zamkniętych jednostkach frazeologicznych stawiano kropkę, zwykle podwyższoną do połowy litery. Zgodnie z tradycją tekstów religijnych zapoczątkowaną na gruncie hebrajskim, stosowano skróty niektórych wyrazów{{odn|Moszyński|2006|s=118–119}}.
 
== Kanon języka staro-cerkiewno-słowiańskiego ==
[[Plik:ZographensisColour.jpg|thumb|Pierwsza strona [[Ewangelia Marka|Ewangelii wg św. Marka]] w Kodeksie Zografskim]]
 
Nie zachowały się oryginalne teksty Cyryla i Metodego ani ich bezpośrednich uczniów z IX w. Dotrwały jedynie młodsze odpisy z końca X w. i późniejsze, które nie są identyczne z pierwowzorami. Kopiści popełniali błędy zarówno nieświadomie, jak i celowo uaktualniali postać językową tekstu{{odn|Moszyński|2006|s=129}}. Ponadto często starali się „poprawić” tekst, aby utworzyć bardziej [[tłumaczenie dosłowne|dosłowne tłumaczenie]]. W rezultacie zatraciły się pewne kusztowne elementy pierwotnego przekładu{{odn|Mareš|1994|s=16}}; kopiści rezygnowali ze swobodnego, choć wiernego słowiańskiego przekładu na rzecz kalkowania konstrukcji greckich{{odn|Mareš|1994|s=16}}{{odn|Moszyński|2006|s=128–129}}. Mimo to uznaje się, że odpisy z końca X i początku XI w. zachowują wiele cech archaicznych i ich język jest bliski językowi tekstów Cyryla i Metodego{{odn|Moszyński|2006|s=131}}, zwłaszcza że sakralny charakter tych tekstów powstrzymywał przed uwspółcześnianiem{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=23}}.
 
Grupa tekstów z X–XI w., w których zachowane są cechy klasycznego języka Cyryla i Metodego określana jest ''kanonem języka staro-cerkiewno-słowiańskiego''{{odn|Bartula|2004|s=14–16}}. Decydującym kryterium zaliczenia do kanonu nie jest wiek tych tekstów a wybrane kryteria językowe, głównie fonetyczne{{odn|Bartula|2004|s=14–16}}.
 
Aby dany zabytek mógł być zaliczony do kanonu scs., powinien on konsekwentnie zachwowywać następujące cechy klasycznego języka staro-cerkiewno-słowiańskiego:
* [[samogłoska nosowa|samogłoski nosowe]] ''ę'', ''ǫ'', np. ''pętь'' (''pięć''), ''rǫka'' (''ręka'')
* samogłoska [[Ѣ|jać]] (''ě''), np. ''město'' (''miejsce'')
* grupy ''ra, la'' między samogłoskami i w nagłosie będące rezultatem [[przestawka|przestawki]] w miejscu pierwotnych ''*or, *ol'', np. ''blato'' (''błoto''), ''ralo'' (''radło''), ''lakъtь'' (''łokieć'')
* grupy spółgłoskowe ''št, žd''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=24}}{{odn|Bartula|2004|s=14–16}} w miejscu pierwotnych ''*tj, *dj, *kt’ (*gt’)'' {{odn|Bartula|2004|s=14–16}}, np. ''svěšta, mežda''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=24}}.
 
Większość tekstów kanonu była zapisana głagolicą, a mniej liczne odpisy – cyrylicą{{odn|Bartula|2004|s=14}}. Do zabytków głagolickich należy: [[Kodeks Zografski]], [[Kodeks mariański|Kodeks Mariański]], [[Kodeks Assemaniego]], [[Psałterz synajski|Psałterz Synajski]], [[Modlitewnik synajski|Modlitewnik Synajski]], [[Fragmenty Cloza]], [[Mszał kijowski|Mszał Kijowski]]{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga6|Mszał Kijowski uznaje się za najstarszy zachowany tekst należący do kanonu języka scs., ale jednocześnie jego język zawiera najwięcej lokalnych cech spośród tekstów kanonu (cech typowych dla języków zachodniosłowiańskich)<ref name="Stjepan">{{Cytuj |autor = Stjepan Damjanović |tytuł = Staroslavenski jezik |miejsce = Zagrzeb |wydawca = Hrvatska sveučilišna naklada |data = 2003 |s = 17 |isbn = 953-169-095-2 |język = hr}}</ref>. Mimo że nie spełnia wszystkich kryteriów przynależności do kanonu, jest do niego zaliczany i reprezentuje najstarszy stan językowy{{odn|Słoński|1950|s=12}}.}}. Do zabytków cyrylickich należy: [[Księga Sawy|Kodeks Sawy]], [[Kodeks supraski|Kodeks Supraski]]{{odn|Bartula|2004|s=14–16}}{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=24–26}} oraz [[Apostoł eniński|Apostoł Eniński]]{{odn|Bartula|2004|s=14–16}}.
 
Poza wyżej wymienionymi istnieje jeszcze kilka innych klasycznych fragmentów głagolickich i cyrylickich, o mniejszym znaczeniu. Jeszcze inne zabytki, np. [[Ewangeliarz Ostromira]], nie należą do kanonu{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=24}}, ponieważ nie wykazują cech klasycznych, natomiast mają zabarwienie dialektyczne. Zalicza się je do odpowiednich redakcji (typów) [[język cerkiewnosłowiański|języka cerkiewnosłowiańskiego]]{{odn|Bartula|2004|s=14–16}}.
 
Teksty w języku scs. dotyczyły przede wszystkim religii i liturgii{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=23}}, większość z nich to tłumaczenia z greckich oryginałów, rzadziej łacińskich. O ile w pierwotne teksty wykazywały stosunkowo mały zakres obcych wpływów, w miarę powstawania kolejnych odpisów coraz bardziej zwiększały się wpływy greckie{{odn|Moszyński|2006|s=128–129}}. Oprócz przekładów w najstarszym okresie powstawały pierwsze zapisy oryginalnych tekstów słowiańskich jak Legenda panońska (Żywot św. Metodego) czy rozprawy [[Czernorizec Chrabyr|Mnicha Chrabra]]{{odn|Moszyński|2006|s=128–129}}.
 
{| class="wikitable"
|+Porównanie początku modlitwy ''[[Ojcze nasz]]'' z tekstów należących do kanonu języka staro-cerkiewno-słowiańskiego (Mt 6,9-10)
!Źródło
!Tekst w cyrylicy
!Tekst w głagolicy
|-
|[[Kodeks Zografski]]<ref>{{Cytuj |redaktor = [[Vatroslav Jagić]], [[Leszek Moszyński]] |tytuł = Codex Zographensis |data = 1961 |opublikowany = Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien (TITUS) |url = http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/slav/aksl/zograph/zogralex.htm}}</ref>
|• Ѡ҃че нашь • ῾іже еси на небесехъ • да с҃титъ сѧ ῾імѧ твое •
 
да придетъ ц҃рствие твое • да бѫдетъ вољѣ твоѣ •
 
ѣко на н҃си і на ӡемљи •
|• Ⱉ҃ⱍⰵ ⱀⰰⱎⱐ • ῾ⰺⰶⰵ ⰵⱄⰻ ⱀⰰ ⱀⰵⰱⰵⱄⰵⱈⱏ • ⰴⰰ ⱄ҃ⱅⰻⱅⱏ ⱄⱔ ῾ⰺⰿⱔ ⱅⰲⱁⰵ •
 
ⰴⰰ ⱂⱃⰻⰴⰵⱅⱏ ⱌ҃ⱃⱄⱅⰲⰻⰵ ⱅⰲⱁⰵ • ⰴⰰ ⰱⱘⰴⰵⱅⱏ ⰲⱁⰾ҄ⱑ ⱅⰲⱁⱑ •
 
ⱑⰽⱁ ⱀⰰ ⱀ҃ⱄⰻ ⰺ ⱀⰰ ⰸⰵⰿⰾ҄ⰻ •
|-
|[[Kodeks mariański|Kodeks Mariański]]<ref>{{Cytuj |redaktor = [[Vatroslav Jagić]] |tytuł = Codex Marianus |data = 1883 |opublikowany = Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien (TITUS) |url = http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/slav/aksl/marianus/maria.htm}}</ref>
|•῾Ѡтьче нашъ иже си на н҃бсхъ да с҃вт сѧ имѧ твое •
 
да придетъ цс҃рествие твое • да бодетъ волѣ твоѣ •
 
ѣко на н҃бсии на земи •
|•῾Ⱉⱅⱐⱍⰵ ⱀⰰⱎⱏ ⰻⰶⰵ ⱄⰻ ⱀⰰ ⱀ҃ⰱⱄⱈⱏ ⰴⰰ ⱄ҃ⰲⱅ ⱄⱔ ⰻⰿⱔ ⱅⰲⱁⰵ •
ⰴⰰ ⱂⱃⰻⰴⰵⱅⱏ ⱌⱄ҃ⱃⰵⱄⱅⰲⰻⰵ ⱅⰲⱁⰵ • ⰴⰰ ⰱⱁⰴⰵⱅⱏ ⰲⱁⰾⱑ ⱅⰲⱁⱑ •
 
ⱑⰽⱁ ⱀⰰ ⱀ҃ⰱⱄⰻⰻ ⱀⰰ ⰸⰵⰿⰻ •
|-
|[[Kodeks Assemaniego]]<ref>{{Cytuj |redaktor = Josef Kurz |tytuł = Codex Assemanianus |data = 1955 |opublikowany = Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien (TITUS) |url = http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/slav/aksl/asseman/assem.htm?}}</ref>
|•᾽̄Ѡ҃че нашъ і̄же е̄сі на н҃бсі • Да с҃тітъ сѧ ӣмѧ твое̄ •
 
да прідетъ ц҃рство тво҃е̄ • да бѫдет волѣ твоѣ •
 
[ѣ]ко на н҃бсі ӣ на ӡемі •
|• ᾽̄Ⱉ҃ⱍⰵ ⱀⰰⱎⱏ ⰺ̄ⰶⰵ ⰵ̄ⱄⰹ ⱀⰰ ⱀ҃ⰱⱄⰹ • ⰴⰰ ⱄ҃ⱅⰹⱅⱏ ⱄⱔ ⰻ̄ⰿⱔ ⱅⰲⱁⰵ̄ •
 
ⰴⰰ ⱂⱃⰹⰴⰵⱅⱏ ⱌ҃ⱃⱄⱅⰲⱁ ⱅⰲⱁ҃ⰵ̄ • ⰴⰰ ⰱⱘⰴⰵⱅ ⰲⱁⰾⱑ ⱅⰲⱁⱑ •
 
[ⱑ]ⰽⱁ ⱀⰰ ⱀ҃ⰱⱄⰹ ⰻ̄ ⱀⰰ ⰸⰵⰿⰹ •
|-
! colspan="3" |Wersja polska
|-
|[[Biblia warszawska]]
| colspan="2" |Ojcze nasz, któryś jest w niebie, święć się imię twoje,
 
przyjdź Królestwo twoje, bądź wola twoja,
 
jak w niebie, tak i na ziemi.
|}
 
[[Plik:Codex Suprasliensis.jpg|thumb|Pierwsza strona Kodeksu Supraskiego, przykładu zabytku cyrylickiego należącego do kanonu]]
 
W okresie wielkomorawskim ośrodkiem piśmiennictwa starosłowiańskiego były zapewne [[Mikulčice]] (centrum polityczne i duży ośrodek kultu religijnego) oraz Sady koło Starego Mĕsta (domniemana katedra Metodego); w Panonii był to [[Blatnohrad|Mosapurk]]. Po upadku misji wielkomorawskiej ośrodek piśmiennictwa przeniósł się na południe – powstała bułgarska szkoła w [[presławska szkoła piśmiennicza|Presławiu]] i macedońska św. Klemensa w [[Ochrydzka szkoła piśmiennicza|Ochrydzie]]. Ważną rolę odegrało skupisko około 25 klasztorów słowiańskich na [[Athos]] (Św. Góra). Do najsławniejszych należą bułgarski [[Klasztor Zografu|zografski]], serbski [[chilandar]]ski i ruski [[Monaster św. Pantelejmona|św. Pantelejmona]]{{odn|Moszyński|2006|s=121–122}}. W XII w. rozwijały się ważne serbskie ośrodki piśmiennicze, a Kijów ze swoją [[Ławra Peczerska|Ławrą Peczerską]] stał się centrum piśmiennictwa staroruskiego{{odn|Moszyński|2006|s=121–122}}.
 
Można zatem wyróżnić trzy podstawowe stadia rozwojowe języka staro-cerkiewno-słowiańskiego:
* pra-cerkiewno-słowiański – język oryginałów Cyryla i Metodego z lat 862–885, który nie jest bezpośrednio znany, ponieważ najstarsze zachowane teksty pochodzą z konca X w.{{odn|Moszyński|2006|s=346–347}} Te nieco późniejsze odpisy są na ogół wierne, choć w różnym stopniu, i pomagają w próbach rekonstrukcji pierwotnego stanu{{r|Bartula}}.
* staro-cerkiewno-słowiański – język tekstów tzw. kanonu staro-cerkiewno-słowiańskiego{{odn|Moszyński|2006|s=346–347}}
* [[język cerkiewnosłowiański|cerkiewnosłowiański]] – język tekstów młodszych, gdzie widoczny jest wyraźny wpływ lokalnych języków. Lokalne odmiany języka cerkiewnosłowiańskiego (m.in. bułgarskie, macedońskie, serbskie, chorwackie, ruskie) nazywane są redakcjami (z łac. ''redigere'' → doprowadzać [do należytego stanu]{{odn|Moszyński|2006|s=346–347}}; po ang. ''recension''{{r|Sussex}}). Termin ten może być jednak zwodniczy; nie chodzi tu o świadome redagowanie tekstu{{odn|Moszyński|2006|s=346–347}}. Czasami terminy ''język cerkiewnosłowiański'' i ''język staro-cerkiewno-słowiański'' są używane wymiennie{{r|Sussex}}.
 
Jezyk cerkiewnosłowiański danej redakcji mógł z czasem nabierać tak dużo cech żywego lokalnego języka słowiańskiego, jednocześnie te języki mogły tak bardzo wzajemnie się przenikać, że czasami trudno jest jednoznacznie je rozróżnić{{r|Fałowski}}{{r|Langston}}. Przykładowo kwestią sporną jest, czy język ''[[Powieść minionych lat|Powieści minionych lat]]'' bazuje na języku cerkiewnosłowiańskim redakcji ruskiej, czy raczej należy go uznać za [[język staroruski|staroruski]]<ref name="Fałowski">{{Cytuj |autor r = Adam Fałowski |redaktor = Barbara Oczkowa, Elżbieta Szczepańska |rozdział = Język ukraiński |tytuł = Słowiańskie języki literackie. Rys historyczny |miejsce = Kraków |wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |data = 2011 |s = 130 |isbn = 978-83-233-3131-5}}</ref>.
 
Analiza tekstów kanonu staro-cerkiewno-słowiańskiego obok rekonstruowania języka pra-cerkiewno-słowiańskiego i wcześniejszego prasłowiańskiego jest przedmiotem badań działu filologii słowiańskiej o nazwie [[paleoslawistyka]]{{odn|Moszyński|2006|s=346–347}}.
 
== Zarys historii filologii staro-cerkiewno-słowiańskiej ==
Za narodziny filologii staro-cerkiewno-słowiańskiej jako dyscypliny naukowej powszechnie uznaje się publikację pracy Josefa Dobrovskiego ''Institutiones linguae slavicae dialecti veteris'' w 1822. W pierwszym okresie zajmowano się na równi pismami kanonu oraz tekstami młodszymi różnych redakcji (np. prace [[Aleksandr Wostokow|Aleksandra Wostokowa]]){{odn|Moszyński|2006|s=354}}.
 
W 1858 [[Pavol Jozef Šafárik]] opublikował studium o początkach głagolicy, gdzie przedstawił wiele ważnych argumentów przemawiających za tym, że głagolica jest starsza od cyrylicy{{odn|Wójtowicz|2000|s=9}}. ''Lexicon palaeoslovenico-graeco-latinum'' z 1862, pierwszy słownik języka scs. autorstwa Miklošicia, wykorzystywał teksty wszystkich redakcji, z 592 tekstów tylko 17 należało do grupy tych najstarszych{{odn|Moszyński|2006|s=354}}. Był to okres odkrywania i publikowania staro-cerkiewno-słowiańskich tekstów. Do czasu pojawienia się wymienionych prac Šafárika i Miklošicia opublikowano tylko 4 ważne teksty kanonu scs. W 1871 [[August Leskien]] opublikował gramatykę języka scs. nowego typu, stanowiącą zapowiedź wielkich syntez filologicznych. W 1900 zostało wydane opracowanie gramatyki [[Václav Vondrák|Václava Vondráka]] (''Altkirchenslavische Grammatik''). Ukazywały się kolejne syntezy filologiczne: [[Stiepan Kulbakin|Stiepana Kulbakina]] (1911), [[Vatroslav Jagić|Vatroslav Jagicia]] (1913), [[Jan Łoś|Jana Łosia]] (1922), [[Nikolas van Wijk|Nikolasa van Wijka]] (1931), [[Paul Diels|Paula Dielsa]] (1932), [[André Vaillant|André Vaillanta]] (1948), [[Nikołaj Trubieckoj|Mikołaja Trubeckiego]] (1954, wydana pośmiertnie){{odn|Moszyński|2006|s=354}}.
 
W 1958 wyszedł pierwszy zeszyt ''Slovníka jazyka staroslověnského'' (ostatni, 52. w 1997). Powstały słowniki języka cerkiewnosłowiańskiego poszczególnych redakcji, wzrosło zainteresowanie działalnością Cyryla i Metodego. Pojawiały się nowe syntezy i zbiory tekstów źródłowych, m.in. [[Tadeusz Lehr-Spławiński|Tadeusza Lehra-Spławińskiego]]{{odn|Moszyński|2006|s=354}}.
 
Najstarszą publikacją o charakterze podręcznikowym wydaną w języku polskim dotyczącą języka scs. jest najprawdopodobniej ''Grammatyka języka starosławiańskiego iakiego Sławianie obrządek grecki wyznający w księgach swych cerkiewnych używają'' z 1837. W XX w. opracowania publikował: Jan Łoś (1903, 1922), Tadeusz Lehr-Spławiński (1922–1923), [[Henryk Ułaszyn]] (1928), Stanisław Słoński (1950). W 1959 opublikowano uzupełnione wydanie przedwojennego podręcznika Lehra-Spławińskiego, w którym dodano obszerne opracowanie składni autorstwa [[Czesław Bartula|Czesława Bartuli]]. Kolejne podręcznikowe opracowania tworzyli m.in. [[Tadeusz Brajerski]] (1964), [[Janusz Strutyński]] (1974), [[Józefa Kobylińska]] (1975). Bardzo dobrze przyjęta w slawistycznym środowisku naukowyn została książka ''Podstawowe wiadomości z gramatyki staro-cerkiewno-słowiańskiej na tle porównawczym'' Czesława Bartuli z 1981. Kolejną popularną publikacją był ''Wstęp do filologii słowiańskiej'' [[Leszek Moszyński|Leszka Moszyńskiego]] (1984). Nowszymi podręcznikami są te autorstwa [[Halina Karaś|Haliny Karaś]] (1994) oraz [[Teresa Friedelówna|Teresy Friedelówny]] i [[Czesław Łapicz|Czesława Łapicza]] (1997)<ref name="Kawecka">{{Cytuj |autor = Agata Kawecka, Ivan N. Petrov, Małgorzata Skowronek |tytuł = Z warsztatu paleoslawisty-tłumacza – polskojęzyczne pomoce naukowe i opracowanie leksykograficzne |czasopismo = Roczniki Humanistyczne |wolumin = 63 |numer = 7 |s = 147– 175 |data = 2015 |doi = 10.18290/rh.2015.63.7-9}}</ref>.
 
Studiowanie języka staro-cerkiewno-słowiańskiego pomaga w odtworzeniu różnych zjawisk w rozwoju języków słowiańskich. Język ten obrazuje stan języka prasłowiańskiego w okresie jego rozpadu, jego znajomość pozwala określić, jakie cechy we współczesnych językach słowiańskich zostały odziedziczone z prasłowiańszczyzny, a tym samym poznać ich historię. W związku z tym jest on nauczany na [[slawistyka|slawistycznych]] studiach [[filologia|filologicznych]]. Jest istotny w pogłębionym poznaniu zwłaszcza tych języków, na których wywarł szczególnie duży wpływ jako cerkiewnosłowiański (kontynuant)<ref name="Rem">{{Cytuj |autor = Марина Леонтьевна Ремнёва |tytuł = Старославянский язык |wydawca = Академический Проект |data = 2004 |s = 14–16 |isbn = 5-8291-0270-6 |język = ru}}</ref>. Oprócz badań historyczno-porównawczych jego nauka pozwala także prześledzić kształtowanie się kultury narodów słowiańskich w ogóle{{odn|Bartula|2004|s=23}}.
 
== Język staro-cerkiewno-słowiański a panslawizm ==
Pamięć o języku (staro)-cerkiewno-słowiańskim była jedną z inspiracji dla idei [[panslawizm]]u. Można w niej wyróżnić różne nurty związane z charakterem, zasięgiem, czasem występowania, np. polityczno-kulturowy (panslawizm proaustriacki, prorosyjski), religijno-kulturowy (prawosławny), imperialny (Rosja carska){{odn|Szul|2009|s=89–93}}.
 
Jednakże w XIX w. językiem integrującym słowiański obszar językowy nie mógł już być cerkiewnosłowiański{{odn|Szul|2009|s=89–93}}, choć wielu słowianofilów (głównie z Rosji, ale i z Bułgarii, Macedonii i Serbii) postulowało awansowanie go na język ogólnosłowiański<ref name="Lewaszkiewicz">{{Cytuj |autor = [[Tadeusz Lewaszkiewicz]] |tytuł = Między ideą wspólnego języka słowiańskiego i słowiańskimi mikrojęzykami literackimi |czasopismo = Poznańskie Spotkania Językoznawcze |numer = 27 |s = 73–84 |data = 2014 |doi = 10.14746/10.14746/psj.2014.XXVII.6}}</ref>. Różnił się on jednak już w zbyt dużym stopniu od żywych języków, był wewnętrznie zróżnicowany, miał zbyt wąskie zastosowanie i dla żadnej społeczności nie był językiem rodzimym. Choć w Rosji dokonywano prób normalizacji tego języka (opracowanie gramatyki przez [[Melecjusz Smotrycki|Melecjusza Smotryckiego]], z widocznymi greckimi wpływami w słowotwórstwie i składni) i w XVIII w. propagowano nową wersję wśród prawosławnych Słowian, to zdobyła ona jedynie przejściową popularność u Serbów{{odn|Szul|2009|s=89–93}}.
 
Innym rozwiązaniem była próba stworzenia wspólnego języka literackiego Słowian. Propozycję takiego języka, opartego na żywej mowie, jednoczącego nie tylko prawosławnych Słowian, opracował już [[Juraj Križanić]] w XVII w. Jednak takie próby kończyły się na stadium eksperymentalnym hobbistów. Jeszcze innym rozwiązaniem było przyjęcie jednego z już rozwiniętych języków literackich, a w praktyce – przyjęcie języka rosyjskiego. Nie było to jednak możliwe ze względów praktycznych i politycznych{{odn|Szul|2009|s=89–93}}.
 
Ostatecznie w ramach integracji Słowian dążono do zbliżania się powstających wówczas języków literackich i obejmowania zbliżonych językowo społeczności wspólnym językiem literackim. Efektem tego było powstanie wspólnego języka serbsko-chorwackiego na mocy porozumienia z 1850, zbliżenie się języka czeskiego i słowackiego do siebie, a pośrednio idea [[czechosłowakizm]]u czy [[iliryzm]]u (jugosławiaństwa){{odn|Szul|2009|s=89–93}}. Od połowy XX w., a zwłaszcza od lat 90. XX w. trwa dezintegracja słowiańskiego świata językowego{{r|Lewaszkiewicz}}.
 
== Język scs. a ludy słowiańskie i ich lokalne języki ==
Język staro-cerkiewno-słowiański przez długie wieki był językiem piśmiennym wszystkich Słowian prawosławnych. Rolę tego języka u Bułgarów, Serbów, Rosjan, Ukraińców, Białorusinów, a także częściowo u katolickich Chorwatów można porównać z rolą łaciny na Zachodzie. Miał wpyłw na kształtowanie się języków literackich tych ludów opartych na żywej ludowej podstawie{{odn|Lehr-Spławiński|Bartula|1976|s=7}}.
 
=== Cerkiewizmy ===
Cerkiewizm (ros. церковнославянизм <small>(cerkownosławianizm)</small>) to wyraz, forma gramatyczna lub konstrukcja składniowa zapożyczona przez dany język narodowy z języka (staro)-cerkiewno-słowiańskiego. Szerszym pojęciem, który w sobie może mieścić cerkiewizm jest ''słowianizm''{{odn|Mażulis-Frydel|2000|s=7}}. [[Bogdan Walczak]] stwierdził, że najliczniej cerkiewizmy występują w języku rosyjskim<ref name="Mańczak">{{Cytuj |autor = [[Witold Mańczak]] |tytuł = O pochodzeniu języka staro-cerkiewno-słowiańskiego |czasopismo = Rocznik Slawistyczny |wolumin = LXI |s = 59–68 |data = 2012 |issn = 0080-3588}}</ref>. Witold Mańczak zauważa jednak, że o ile w języku rosyjskim jest możliwe odróżnienie form rodzimych od cerkiewizmów (tj. form niezgodnych z typowymi dla języków wschodniosłowiańskich), tak w językach południowosłowiańskich może nie być to możliwe. Przykładowo w języku rosyjskim na podstawie kryteriów fonetycznych można stwierdzić, że forma rzeczownika ''głowa'' – голова <small>(golova)</small>, z [[pełnogłos]]em, jest typowa dla języków wschodniosłowiańskich, natomiast forma глава <small>(glava)</small> to cerkiewizm. Jednak fakt, że w języku scs., podobnie jak w językach południosłowiańskich takich jak bułgarski, macedoński, serbskochorwacki, słoweński słowo ''głowa'' ma formę ''glava'' nie świadczy o tym, że są to przypadki cerkiewizmów w tych językach{{r|Mańczak}}.
 
Język scs. przez wieki funkcjonował jako język liturgii większości Słowian i pewna terminologia religijna oraz kościelna przyjęła się w sposób bezpośredni lub pośredni we wszystkich językach słowiańskich{{odn|Mareš|1994|s=8}}.
 
=== Wpływ języka scs. na rosyjski język literacki ===
Piśmiennictwo zostało wprowadzone na tereny rosyjskie wraz z wprowadzeniem chrześcijaństwa i liturgicznego języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Choć język scs. był wówczas najprawdopodobniej bez większych problemów zrozumiały dla użytkowników miejscowego języka wschodniosłowiańskiego, to jednak był językiem południowosłowiańskim, z widocznymi cechami charakteryzującymi języki tej grupy. Z początku większość tekstów dotyczyła religii albo była pisana przez zakonników (np. kroniki historyczne), którzy starali się pisać językiem jak najbardziej zbliżonym do kanonicznego języka staro-cerkiewno-rosyjskiego<ref name="Comrie">{{Cytuj |autor r = Bernard Comrie |redaktor = Bernard Comrie |rozdział = Russian |tytuł = The World’s Major Languages |wydawca = Routledge |data = 2009 |s = 274–276 |isbn = 978-0-415-35339-7}}</ref>.
 
Z czasem jednak pojawiało się coraz więcej tekstów świeckich, w których pojawiało się coraz więcej wpływów ówczesnego lokalnego języka wschodniosłowiańskiego. Mimo to każdy skryba był uczony języka cerkiewnosłowiańskiego, był on kojarzony z wysokim stylem w przeciwieństwie do rodzimego wschodniosłowiańskiego. Z biegiem czasu zanikały różnice między tymi dwoma odmianami i wiele cerkiewizmów przeniknęło do języka niskiego{{r|Comrie}}.
 
Po upadku Konstantynopola wielu południowosłowiańskich duchownych wyemigrowało do Rosji, gdzie odkryli że język cerkiewnosłowiański redakcji rosyjskiej bardzo odbiega od pierwowzoru. W efekcie ich działalności język wysoki zbliżył się do archaicznego języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, natomiast język niski, potoczny z cerkiewizmami pozostał bez zmian. W rezultacie pisany język wysoki bardziej oddalił się od potocznego języka mówionego{{r|Comrie}}.
 
[[Piotr I Wielki|Piotr Wielki]] dążył do tego, aby język pisany był zbliżony do języka mówionego warstw wykształconych{{r|Comrie}}. Cerkiewnosłowiański redakcji rosyjskiej coraz bardziej ulegał wpływom języka potocznego, na tyle, że południowi Słowianie (którzy sami stosowali cerkiewnosłowiański) utożsamiali go z językiem rosyjskim{{odn|Szul|2009|s=213}}.
 
W 1755 [[Michaił Łomonosow]] wydał opracowanie rosyjskiej gramatyki, gdzie zasugerował trzy odmiany (style) języka. Styl wysoki to cerkiewnosłowiański, którego używa się w tekstach religijnych i poezji wysokiej{{r|Comrie}} (np. [[epos|poematy heroiczne]], [[oda (literatura)|ody]]){{r|Shaikevich}}. Styl niski to język wschodniosłowiański (rosyjski), jednak z przyswojonymi cerkiewizmami, używany w prywatnej korepondencji i komediach. Styl pośredni, łączący cechy wschodniosłowiańskie z cerkiewnosłowiańskimi miał być z kolei używany w poezji, prozie literackiej i rozprawach naukowych{{r|Comrie}} (i to on posłużył za podstawę współczesnego języka rosyjskiego){{odn|Szul|2009|s=213}}{{r|Comrie}}.
 
Wielu autorów nie stosowało się do proponowanych trzech stylów (np. [[Aleksandr Sumarokow]]) i odrzucali styl wysoki (cerkiewnosłowiański) jako sztuczny{{r|Shaikevich}}. [[Nikołaj Karamzin]] i inni utworzyli ''nowy styl'' (новый слог) charakteryzujący się przejrzystością i prostotą, gdzie język francuski posłużył za model struktury zdania i szyku wyrazów<ref name="Ward">{{Cytuj |autor r = D Ward |redaktor = Keith Brown, Sarah Ogilvie |rozdział = Russian |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |wydawca = Elsevier|data = 2009 |s = 905–908 |isbn = 978-0-08-087774-7}}</ref>. Ostatecznie wszystkie te cechy wyważył [[Aleksander Puszkin]] i od tego czasu mówi się o współczesnym rosyjskim języku literackim{{r|Comrie}}.
 
Leksemy cerkiewnosłowiańskie w rosyjskim języku literackim można zasadniczo podzielić na kilkanaście typów. Niektóre z nich to leksemy wymienialne, tzn. mające wschodniosłowiańskie odpowiedniki{{odn|Mażulis-Frydel|2000|s=19–20}}. Jeden z typów cerkiewizmów to wywodzące się z prasłowiańskich grup *TolT, *TelT, *TorT, *TerT połączenia odpowiednio: TlaT, TlěT, TraT, Trět zamiast typowych dla języków wschodniosłowiańskich form [[pełnogłos]]owych{{odn|Mażulis-Frydel|2000|s=19–20}}. Jeśli w języku rosyjskim na bazie jednego słowa funkcjonuje jednocześnie forma pełnogłosowa i typowa dla języka cerkiewnosłowiańskiego, to nierzadko ta pierwsza jest neutralna, a druga brzmi przestarzale, podniośle, książkowo lub poetycko, np. ''broda'': борода – брада, ''miasto'': – город – град{{r|Shaikevich}}. Innym przykładem jest forma ''mleko'' – молоко, która będąc cząstką bardziej specjalistycznego terminu ''ssaki'' przybiera cerkiewnosłowiańską postać млекопитающие{{odn|Mareš|1994|s=8}}. Możliwa jest jednak odwrotna sytuacja, kiedy to cerkiewizm funkcjonuje jako forma neutralna, np. ''wróg'': враг (ворог), ''płomień'': пламя (поломя). W pewnych przypadkach funkcjonują obie formy, ale różnią się zakresem znaczenia, np. прах (''prochy'') – порох (''proch strzelniczy''), страна (''kraj'') – сторона (''strona''), краткий (''krótki względem czasu'') – короткий (''krótki względem dystansu'')<ref name="Shaikevich">{{Cytuj |autor = Anatoli Shaikevich |tytuł = The origin of the Russian language |czasopismo = Soviet Life |wolumin = 124 |numer = 1 |s = 56–57|data = 1967}}</ref>.
 
=== Język scs. a język ukraiński i białoruski ===
Język cerkiewnosłowiański w szybkim tempie rozprzestrzeniał się na Rusi. W czasach praruskiej jedności językowej (mniej więcej do upadku Rusi Kijowskiej w 1240) głównym ośrodkiem piśmiennictwa był Kijów. W późniejszym okresie można wyróżnić redakcję rosyjską, ukraińską i białoruską. Język „cerkiewnobiałoruski”, jak go określa Moszyński, stał się językiem urzędowym i kancelaryjnym [[Wielkie Księstwo Litewskie|Wielkiego Księstwa Litewskiego]]{{odn|Moszyński|2006|s=357}}.
 
Literackie języki ukraiński i białoruski formowały się późno, głównie w XIX w., na bazie dialektów ludowych. W związku z tym języki te zawierają znacznie mniej cerkiewizmów niż język rosyjski, natomiast wyraźniejszy jest wpływ języka polskiego{{odn|Stieber|2005|s=15}}.
 
=== Język scs. a Bułgarzy i Macedończycy ===
[[Plik:Car Simeon Bulharsky - Alfons Mucha.jpg|thumb|[[Alfons Mucha]], ''Car bułgarski Symeon: Jutrzenka słowiańskiej literatury'', 1923; cykl ''[[Epopeja słowiańska]]'']]
 
Państwo bułgarskie powstało w VII w. po zetknięciu się wschodniego odłamu południowych Słowian i [[Protobułgarzy|Protobułgarów]], ludu tureckiego pochodzenia{{odn|Moszyński|2006|s=98–99}}, którzy zawarli sojusz przeciw Bizancjum{{odn|Szul|2009|s=279}}. Choć to tureccy Protobułgarzy byli warstwą rządzącą, to jednak zostali zasymilowani przez Słowian. W państwie bułgarskim przenikały się grupy etniczne mówiące także innymi językami – greckim, albańskim, dialektami romańskimi{{odn|Szul|2009|s=279–280}}.
 
Władca Bułgarii [[Borys I Michał|Borys]] rozpoczął chrystianizację Bułgarii, przyjmując chrzest w 864 lub 865. W 866 przyjął uczniów Cyryla i Metodego wygnanych z państwa wielkomorawskiego. W ten sposób przyczynił się do rozwoju bułgarskiego piśmiennictwa{{odn|Moszyński|2006|s=98–99}}. Syn Borysa, [[Symeon I|Symeon]], przeniósł stolicę do [[Weliki Presław|Presławia]] i zorganizował tu [[presławska szkoła piśmiennicza|presławską szkołę piśmienniczą]]. Druga szkoła została założona w [[Ochryda|Ochrydzie]]{{odn|Moszyński|2006|s=98–99}} (tereny Macedonii){{r|Sussex}} przez [[Klemens z Ochrydy|św. Klemensa]]{{odn|Moszyński|2006|s=98–99}}.
 
Po inwazji Turków osmańskich w XIV w. Bułgarzy do XIX w. pozostawali bez państwa. Tworzyli o wiele mniej tekstów, a ich język przybliżył się do mowy ludu. Prawdopodobnie wynikało to ze zdziesiątkowania wyższych warstw społecznych, a przez to ze zmniejszenia kręgu osób rozumiejących i posługujących się cerkiewno-słowiańskim{{odn|Szul|2009|s=279–281}}.
 
W okresie ok. 1794–1840 pojawiały się religijne i dydaktyczne teksty w słowiańskich dialektach regionu Macedonii, w których autorzy postulowali utworzenie słowiańskiego języka literackiego opartego na miejscowych gwarach. Miałby on wyprzeć archaiczny język cerkiewnosłowiański, a z drugiej dawałby opór [[hellenizacja|hellenizacji]]<ref name="Friedman">{{Cytuj |autor r = Victor A. Friedman |redaktor = Jane Garry, Carl Rubino |rozdział = Macedonian |tytuł = Facts about the world’s languages |wydawca = The H. W. Wilson Company |data = 2001 |s = 435–436 |isbn = 978-0824209704}}</ref>. Bowiem poza cerkiewnosłowiańskim, na terenie Macedonii używano języka greckiego jako języka literackiego i języka liturgii. Greckie wpływy były tak silne, że nawet w piśmiennictwie słowiańskim stosowano alfabet grecki{{r|Sendek}}. Postulowany przyszły literacki język słowiański zarówno społeczność z obszaru macedońskiego, jak i bułgarskiego nazywała ''bułgarskim''{{r|Friedman}}.
 
W XIX w. zwolennicy języka cerkiewnosłowiańskiego przegrali w końcu ze zwolennikami języka bazującego na lokalnym dialekcie. Choć spore były różnice między dialektami bułgarskimi i macedońskimi to jednak jeszcze większe różnice były między nimi a cerkiewnosłowiańskim<ref name="Kramer">{{Cytuj |autor = Christina Kramer |tytuł = Official Language, Minority Language, No Language at All: The History of Macedonian in Primary Education in the Balkans |czasopismo = Language Problems and Language Planning |wolumin = 23 |numer = 3 |s = 233–250 |data = 1999|doi = 10.1075/lplp.23.3.03kra}}</ref>. Na obszarze macedońskobułgarskim wykrystalizowały się dwa ośrodki językowe – w północnowschodniej Bułgarii i południowozachodniej Macedonii{{r|Friedman}}. Były zatem maksymalnie od siebie oddalone, co potęgowało różnice. Ostatecznie podstawą bułgarskiego języka literackiego zostały dialekty północno-wschodnie{{odn|Szul|2009|s=324}}. Natomiast standaryzacja języka macedońskiego miała miejsce dopiero w latach 40. XX w. Wcześniej słowiańscy mieszkańcy terenów Macedonii niekoniecznie określali język, którym się posługują „macedońskim”{{r|Kramer}}.
 
Wynikiem przekonania o ciągłości rozwoju języka bułgarskiego od IX w. jest nazywanie przez Bułgarów języka (staro-)cerkiewno-słowiańskiego językiem ''starobułgarskim'' (lub analogicznie ''staromacedońskim'' przez Macedończyków). Paradoksalnie jednak pod względem pewnych cech budowy współczesny język bułgarski i macedoński są najbardziej od niego odległe ([[bałkańska liga językowa]]). Zalicza się je do [[języki analityczne|języków analitycznych]], podczas gdy resztę języków słowiańskich do [[języki syntetyczne|syntetycznych]]. Obecne są w nich rodzajniki, a brak jest bezokoliczników i deklinacji. Bułgarski język literacki powstał nie w wyniku ewolucji cerkiewno-słowiańskiego redakcji bułgarskiej, a w konsekwencji całkowitego zerwania z nim oraz oparcia się na miejscowych dialektach i zapożyczeniach z rosyjskiego. Cerkiewizmy we współczesnym bułgarskim najczęściej trafiały do niego za pośrednictwem języka rosyjskiego{{odn|Szul|2009|s=278–279}}. Podobnie macedoński język literacki został oparty na zupełnie innych dialektach{{odn|Bartula|2004|s=23}}.
 
=== Język scs. a Serbowie ===
Serbowie przyjęli chrześcijaństwo w IX w.{{odn|Moszyński|2006|s=97–98}}, a wraz z chrześcijaństwem liturgiczny język cerkiewno-słowiański{{odn|Szul|2009|s=287}}. W okresie potęgi w XII–XIV w. rozkwitała literatura w cerkiewno-słowiańskim redakcji serbskiej<ref name="Corbett">{{Cytuj |autor r = Greville Corbett, Wayles Browne|redaktor = Bernard Comrie |rozdział = Serbo-Croat. Bosnian, Croatian, Montenegrin, Serbian |tytuł = The World’s Major Languages |wydawca = Routledge |data = 2009 |s = 331 |isbn = 978-0-415-35339-7}}</ref>. Do początku XVIII w. u Serbów w sferze literackoformalnej dość stabilnie funkcjonował język cerkiewno-słowiański, a w sferze nieformalnopotocznej – język miejscowy. Później dużą popularność zdobyła ruska (rosyjska) redakcja cerkiewnosłowiańskiego i sam krzepnący wówczas rosyjski język literacki. Zapanowało duże zamieszanie językowe – oprócz nich w funkcji języka literatury można było wówczas znaleźć także wariant cerkiewnosłowiańskiego serbskiej redakcji, archaiczną wersję tego języka, a nawet język bliski mowie codziennej, potocznej – serbski{{odn|Szul|2009|s=289–290}}. Co więcej, powstała także swego rodzaju hybryda – [[język słowianoserbski]] łączący język cerkiewnosłowiański redakcji ruskiej oraz mówiony język serbski i rosyjski<ref name="Popiołek">{{Cytuj |autor r = Barbara Popiołek |redaktor = Barbara Oczkowa, Elżbieta Szczepańska |rozdział = Język serbski |tytuł = Słowiańskie języki literackie. Rys historyczny |miejsce = Kraków |wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |data = 2011 |s = 254–255 |isbn = 978-83-233-3131-5}}</ref>.
 
W I poł. XIX w. [[Vuk Karadžić]] przeprowadził reformę języka serbskiego, zrywając z tradycją i opierając język literacki na swoim rodzimym dialekcie ze wschodniej części regionu [[Bośnia (region)|Bośnia]]. Dialekt ten należał do tzw. [[dialekt sztokawski|dialektów sztokawskich]] i zgodnie z romantyczną ideą narodu serbskiego Karadžicia, z Serbami miałaby być utożsamiana cała ludność mówiąca po sztokawsku, a więc także sztokawscy Chorwaci i bośniaccy muzułmanie. Twórcy literackiego języka serbskiego unikali zapożyczeń z cerkiewnosłowiańskiego i rosyjskiego{{odn|Szul|2009|s=289–290}}.
 
=== Język scs. a Chorwaci ===
[[Plik:Bascanska ploca.jpg|thumb|[[Płyta z Baški]] – zabytek pisma głagolickiego z tekstem w języku cerkiewnosłowiańskim redakcji chorwackiej]]
 
W Chorwacji piśmiennictwo cerkiewnosłowiańskie w związku z szerzeniem się liturgii łacińskiej zostało ograniczone tylko do części obszaru. Liturgia cerkiewnosłowiańska była najsilniej ugruntowana na Przymorzu (w [[Dalmacja|Dalmacji]]) i na [[Istria|Istrii]]. Język scs. był jednak głównie językiem kościelnym. Już od początku XVI w. posługiwano się żywym językiem narodowym{{odn|Moszyński|2006|s=356}}.
 
Kanciasta głagolica była bardzo długo narodowym pismem chorwackim. Była zatem alfabetem liturgicznego języka cerkiewnosłowiańskiego i narodowego starochorwackiego. Od czasu pojawienia się konkurencyjnej łacinki w poł. XIV w. znaczenie głagolicy jako [[alfabet chorwacki|alfabetu chorwackiego]] stopniowo malało, jednak była używana w tej funkcji aż do XVII w.{{r|Oczkowa}} Za to jako pismo liturgiczne w nadmorskich diecezjach na Istrii i Krku była używana do poł. XX w. {{odn|Moszyński|2006|s=70, 356}}. [[Sobór watykański II]] przyczynił się do usunięcia z liturgicznej praktyki języka cerkiewnosłowiańskiego, a wraz z nim głagolicy{{odn|Moszyński|2006|s=70, 356}}. Mimo to głagolica trwale wpisała się w chorwacką historię i kulturę, stała się pismem symbolicznym, symbolem narodowej tożsamości i suwerenności, znakiem rozpoznawczym. Szczególnie obecna jest we współczesnym wzornictwie, np. na monetach i banknotach. Istnieje ruch neogłagolityzmu, który dodatkowo ożywia głagolickie tradycje<ref name="Oczkowa">{{Cytuj |autor r = Barbara Oczkowa |redaktor = Maria Dąbrowska-Partyka |rozdział = Język chorwacki – w poszukiwaniu własnej normy |tytuł = W poszukiwaniu nowego kanonu. Reinterpretacje tradycji kulturalnej w krajach postjugosłowiańskich po 1995 roku |miejsce = Kraków |wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |data = 2005 |s = 82–84 |isbn = 83-233-2010-1}}</ref>.
 
Język cerkiewnosłowiański redakcji chorwackiej (wraz liturgią słowiańską i głagolicą) został w XIV w. sprowadzony do Pragi ([[Klasztor Emaus w Pradze|Klasztor Emaus]]), a następnie do Oleśnicy i Krakowa ([[Kościół Świętego Krzyża w Krakowie (nieistniejący)|Kościół Świętego Krzyża na Kleparzu]]){{odn|Moszyński|2006|s=70–71, 356}}.
 
=== Obecność misji cyrylo-metodiańskiej na terenie Polski ===
Kwestia obecności misji cyrylo-metodiańskiej, a przez to języka scs. i liturgii słowiańskiej na ziemiach polskich w średniowieczu jest przedmiotem sporów<ref name="Koziara">{{Cytuj |autor = [[Stanisław Koziara]] |tytuł = Język i liturgia słowiańska u zarania chrystianizacji Polski – dawne i nowsze fakty, hipotezy, dyskusje |czasopismo = Studia Pigoniana |wolumin = 1 |numer = 1 |s = 15–29 |data = 2018 |doi = 10.12775/SP.2018.001}}</ref><ref name="Mironowicz">{{Cytuj |autor = [[Antoni Mironowicz]] |tytuł = The Methodian mission on the Polish lands until the dawn of 11th century |czasopismo = Elpis. Rocznik XV (XXVI) |wolumin = 27 |numer = 40 |s = 17–32 |data = 2013}}</ref>. Podstawowym źródłem informacji jest ''Żywot Metodego'' datowany na 885{{r|Koziara}}, w którym znajduje się dość wieloznaczna wzmianka o wysłaniu przez arcybiskupa morawskiego poselstwa do księcia Wiślan. Książę miał być zachęcany do dobrowolnego ochrzczenia się zanim będzie do tego zmuszony w niewoli, na obcej ziemi{{odn|Bartula|2004|s=11}}{{r|Koziara}}.
 
Zwolennikami uznania prawdziwości informacji podanych w tym fragmencie ''Żywota Metodego'', a więc teorii o obecności misji morawskiej na terenie państwa Wiślan byli m.in. [[Karolina Lanckorońska]], Zbigniew Dobrzyński (w pracy ''Obrządek słowiański w dawnej Polsce'') oraz [[Tadeusz Milewski (językoznawca)|Tadeusz Milewski]], który przedstawiał także argumenty filologiczne. Związane były one m.in. z wyraźnie greckim rodowodem form pewnych imion czy z cerkiewizmami w ''[[Bogurodzica (pieśń)|Bogurodzicy]]'' – najstarszej polskiej pieśni religijnej, i jej związkami z hymnografią bizantyjską. Wśród badaczy zagranicznych teorię tę popierał m.in. [[Bohuslav Havránek]]{{r|Koziara}}.
 
[[Gerard Labuda]] uważał, że badacze powołujący się na fragment ''Żywota Metodego'' i wnioskujący z niego o obecności obrządku słowiańskiego w okresie przedpiastowskim na terenach polskich popełniają nadinterpretację. Jeszcze bardziej jednoznacznie wypowiadał się [[Tadeusz Lehr-Spławiński]], uznając, że doszukiwanie się tradycji cyrylo-metodiańskiej na ziemiach polskich w okresie przed [[chrzest Polski|chrztem Mieszka]] czy zwalczania jej przez obrządek łaciński nie ma, jak dotąd, realnych podstaw. Polemizował też z Havránkiem – uważał, że nie ma wśród polskich cerkiewizmów o typie terminów religijno-kościelnych takich, które nie byłyby znane i używane w języku staroczeskim. Twierdził, że dopiero gdyby przyszły one bezpośrednio z języka scs., bez pośrednictwa czeszczyzny, można by wtedy móc wnioskować, że scs. był używany jeszcze przed chrystianizacją za Mieszka I{{r|Koziara}}.
 
Z leksykologiczno-onomastycznych prac [[Maria Karpluk|Marii Karpluk]] wynika, że wśród ponad 2500 staropolskich terminów związanych z religią i kościołem sporą część stanowią cerkiewizmy, ale głównie te zapożyczone za pośrednictwem języka czeskiego{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga3|Słownictwo związane z chrześcijaństwem przenikające do polszczyny poprzez język czeski, pochodziło nie tylko z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, ale także z łaciny, często za pośrednictwem niemieckim. Na gruncie czeskim było ono adaptowane do słowiańskiego systemu językowego. Do polszczyzny przenikało bez większych zmian, ponieważ wówczas różnice między językiem czeskim a polskim były bardzo małe<ref name="Walczak">{{Cytuj |autor = [[Bogdan Walczak]] |tytuł = Zarys dziejów języka polskiego |wydawca = Kantor Wydawniczy SAWW |data = 1995 |s = 57 |isbn = 83-229-1867-4}}</ref>.}}. Według niej pośredni wpływ języka staro-cerkiewno-słowiańskiego na polszczyznę (za pośrednictwem języka czeskiego) jest oczywistością, natomiast kwestia obecności obrządku cyrylo-metodiańskiego w Polsce (a przez to bezpośredni wpływ scs.) pozostaje hipotezą. Jest mało prawdopodobne, by w przyszłości pojawiły się argumenty i dowody ostatecznie potwierdzające jedną z wersji, zwłaszcza w obliczu braku polskich tekstów ciągłych aż do połowy XIV w.{{r|Koziara}}
 
== Zarys gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego ==
=== Fonetyka ===
Przyjmuje się, że w języku scs., podobnie jak w końcowej fazie rozwojowej języka prasłowiańskiego, występowało 11 fonemów samogłoskowych{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=30}}. Ze względu na poziomy ruch języka dzieli się je na przednie i tylne. Samogłoski przednie (''i, e, ę, ь, ě'') powodowały [[palatalizacja|zmiękczenie]] (spalatalizowanie) w większym lub mniejszym stopniu poprzedzających spółgłosek. Samogłoski tylne (''y, u, o, ǫ, ъ, a'') nie miały wpływu na wymowę poprzedzających spółgłosek{{odn|Strutyński|2006|s=20–21}}{{odn|Bartula|2004|s=28–29}}.
 
{| class="wikitable"
|+Samogłoski w staro-cerkiewno-słowiańskim{{odn|Strutyński|2006|s=20–21}}
! rowspan="2" |Pionowa pozycja języka
! colspan="2" |Pozioma pozycja języka
|-
!Przednie
!Tylne
|-
|Wysokie
|i
|y, u
|-
|Średnie
|e, ę, ь
|o, ǫ, ъ
|-
|Niskie
|a
|}
 
Dokładne określenie wymowy samogłosek w języku scs. nie jest możliwe{{odn|Podlawska|2003|s=29}}. Prawdopodobnie głoski ''a, o, u, i''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=31}}, ''ǫ''{{odn|Podlawska|2003|s=29}} były wymawiane mniej więcej tak samo jak odpowiedniki polskie{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=31}}{{odn|Podlawska|2003|s=29}}. Artykulacja ''e, ę'' była nieco wyższa od polskich ''e, ę''{{odn|Podlawska|2003|s=29}}. Samogłoska ''y'' miała brzmienie [[dyftong]]iczne ''ui, yi'', bądź podobne do rosyjskiego ''y''{{odn|Podlawska|2003|s=29}}. Samogłoska ''ě'' była prawdopodobnie wymawiana jako dźwięk pośredni między ''e'' i ''a'' (/æ/) lub dyftong ''ia''{{odn|Podlawska|2003|s=29}} (''‘a'', tj. ''a'' po spółgłosce miękkiej){{odn|Strutyński|2006|s=20–21}}.
 
W głagolicy występowała jedna litera Ⱑ, którą w cyrylicy oddawano dwoma znakami: Ѣ (''ě'') i [[Ꙗ]] (''‘a, ja''). Sugeruje to, że te dźwięki – ''ě'' i ''‘a'' – były na tyle bliskie, że w głagolicy nie widziano potrzeby tworzenia osobnych liter. Tezę tę wspiera fakt, że w niektórych zabytkach cyrylickich mieszano te dwie litery, a w literackim języku bułgarskim oraz pewnych dialektach bułgarskich i macedońskich dawne ''ě'' w określonych pozycjach wymawia się jako ''‘a''{{odn|Strutyński|2006|s=20–21}}. W praktyce dydaktycznej ''ě'' czyta się jako ''e'' silnie zmiękczające poprzednią spółgłoskę, niczym ''e'' poprzedzone jotą (''je''){{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=31}}.
 
Nie ma pewnych danych co do [[iloczas]]u w języku scs. Przyjmuje się, że system iloczasowy był taki sam jak w końcowej fazie rozwojowej języka prasłowiańskiego{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=36}}{{odn|Bartula|2004|s=31}}. Mianowicie samogłoski ''a, ě, i, y, u, ǫ, ę'' oraz [[sonant]]y ''r̥, l̥'' były głoskami długimi, samogłoski ''e, o'' były zasadniczo krótkie, ale w pewnych warunkach mogły ulec wzdłużeniu, natomiast [[jer (głoska)|jery]] (w okresie, kiedy jeszcze w ogóle funkcjonowały) były jeszcze krótsze od krótkich (stąd nazywane są samogłoskami półkrótkimi, zredukowanymi bądź półsamogłoskami){{odn|Bartula|2004|s=31}}. W zabytkach języka scs. często opuszczano jery w tzw. pozycji słabej, natomiast w mocnej zastępowano pełnymi samogłoskami (''ь > e'' ; ''ъ > o''). Świadczy to o tym, że w momencie kopiowania tych tekstów jery słabe już zanikły (nie wymawiano ich), a jery mocne zwokalizowały się{{odn|Strutyński|2006|s=23–24}}.
 
Istotną cechą języka scs. jest obecność dwóch samogłosek nosowych ''ę'' i ''ǫ''. Występowały na końcu wyrazów i wewnątrz przed spółgłoskami. Do czasów współczesnych wśród języków słowiańskich nosówki zachowały się niemal jedynie w języku polskim{{odn|Strutyński|2006|s=21–22}}. W funkcji samogłosek występowały też spółgłoski sonorne ''r, l, r’, l’'' – mogły stanowić ośrodek sylaby (natomiast w innych wyrazach mogły pełnić funkcję spółgłoskową). Wyróżniano sonanty tylne (twarde) oznaczane ''r̥, l̥'' (a w cyrylicy: ръ, лъ) oraz sonanty przednie (zmiękczające) oznaczane ''r̥’, l̥’'' (w cyrylicy: рь, ль){{odn|Strutyński|2006|s=24–26}}.
 
Spółgłoski ''k, g, x'' były wyłącznie twarde – nie miały zmiękczonych odpowiedników{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=34}}. Spółgłoski ''f'' początkowo nie było w językach słowiańskich, a w scs. pojawiała się wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia{{odn|Strutyński|2006|s=24–26}}.
 
Z doby prasłowiańskiej zostało odziedziczone [[prawo sylaby otwartej]]{{odn|Podlawska|2003|s=30}} funkcjonujące jeszcze w klasycznym okresie języka scs.{{odn|Bartula|2004|s=30}}, ale z czasem w wyniku różnych przeobrażeń, zwłaszcza w związku z zanikiem i wokalizacją jerów, zostało ono zniesione{{odn|Podlawska|2003|s=30}}.
 
Rozwój nagłosowych grup *orT-, *olT- oraz śródgłosowych *TorT, *TolT, *TerT, *TelT (gdzie T oznacza dowolną spółgłoskę) w związku z [[przestawka|przestawką]] (metatezą) odbywał się w sposób typowy dla języków południowosłowiańskich: orT > raT; olT > laT; TorT > TraT; TolT > TlaT; TerT > TrěT; TelT > TlěT. Przestawce tej towarzyszyło wzdłużenie ''o'' w ''ō'', co dało ostatecznie ''a'', oraz wzdłużenie ''e'' w ''ē'', co dało ostatecznie ''ě''{{odn|Bartula|2004|s=73}}.
 
Ważną i charakterystyczną dla scs. cechą jest występowanie zbitek ''št, žd'' w miejscu prasłowiańskich odpowiednio ''*tj'' i ''*dj'' (w języku polskim występuje tam odpowiednio ''c'' i ''dz'', w rosyjskim ''č'' i ''ž''). Porównaj ps. ''*vidjǫ'', scs. ''viždǫ'', pol. ''widzę'', ros. вижу <small>(vižu)</small>. Takie same grupy spółgłoskowe jak scs. zachował współczesny język bułgarski. Grupa ''kt'' pochodząca z dawnej grupy ''*kt'' lub ''*gt'' (gdzie ''g'' się [[ubezdźwięcznienie|ubezdźwięczniło]]) pod wpływem następujących po niej samogłosek przednich uległa zmiękczeniu, a następnie w języku scs. i bułgarskim przeszła w ''št''. Porównaj: ps. ''*moktь'' ≤ ''*mogtь'', scs. ''moštь'', pol. ''moc'', ros. мочь <small>(moč)</small>{{odn|Bartula|2004|s=67–68}}.
 
[[Akcent wyrazowy|Akcent]] w języku scs., podobnie jak w prasłowiańskim, był swobodny i ruchomy (jak we współczesnym rosyjskim i bułgarskim). Przyjmuje się, że przynajmniej w najstarszym okresie w sylabach występowały różnice [[intonacja (językoznawstwo)|intonacyjne]] – akcent toniczny{{odn|Bartula|2004|s=31}}. Ton sylaby mógł się wznosić (wówczas mowa o intonacji akutowej) lub opadać (intonacja cyrkumfleksowa). Podobną akcentuację (choć nieco zmodyfikowaną) mają współcześnie języki serbsko-chorwacki i słoweński{{odn|Podlawska|2003|s=30}}.
 
=== Fleksja imienna ===
[[Fleksja]] języka staro-cerkiewno-słowiańskiego zachowała archaiczny charakter, i mimo że dokonały się w niej pewne zmiany charakterystyczne dla grupy języków południowosłowiańskich, to jednak nadal była bliska językowi prasłowiańskiemu{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=59–60}}. Istniało 7 [[przypadek|przypadków]] gramatycznych, trzy [[rodzaj gramatyczny|rodzaje gramatyczne]] (jak w polskim) oraz trzy [[liczba (językoznawstwo)|liczby]] – pojedyncza (''singularis''), mnoga (''pluralis'') oraz [[liczba podwójna|podwójna]]{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=59–60}} (''dualis'', dziś zachowana jedynie w słoweńskim i obu językach łużyckich){{odn|Bartula|2004|s=34–35}}.
 
==== Rzeczownik ====
[[Plik:Substantivdeklinationen altkirchenslawisch.jpg|thumb|400px|Końcówki w deklinacji rzeczowników w języku scs. (zapis wczesną cyrylicą)]]
 
Podział typów deklinacji rzeczowników w scs. oparty jest na dawnych prasłowiańskich i praindoeuropejskich [[temat wyrazu|tematach]]. Z biegiem czasu we wszystkich językach słowiańskich system [[deklinacja (językoznawstwo)|deklinacyjny]] uległ uproszczeniu, a nadrzędnym kryterium podziału stał się rodzaj gramatyczny{{odn|Bartula|2004|s=34–35}} – w scs. takiego podziału jeszcze nie ma{{odn|Słoński|1950|s=56–57}}. Tematy właściwie wszystkich rzeczowników kończyły się na spółgłoskę{{odn|Bartula|2004|s=34–35}}. Tymczasem podział odmiany bazował na dawnych, nieistniejących już w scs. tematach, które zresztą w większości kończyły się na samogłoski{{odn|Słoński|1950|s=56–57}}.
 
Można wyróżnić następujące typy deklinacji w scs.:
* deklinacja I – rzeczowniki rodzaju męskiego i nijakiego z dawnym tematem ''–o-'' (typ twardy) lub ''–io-'' (typ miękki)
* deklinacja II – należy tu zaledwie kilka rzeczowników r. męskiego o dawnym temacie ''–u-''.
* deklinacja III – rzeczowniki w większości r. żeńskiego (częściowo męskiego) z dawnym tematem ''–a-'' (typ twardy) lub ''–ia-'' (typ miękki)
* deklinacja IV – rzeczowniki r. żeńskiego i męskiego o dawnym temacie ''–i-''
* deklinacja V – rzeczowniki wszystkich rodzajów o dawnym temacie spółgłoskowym{{odn|Bartula|2004|s=34–35}}.
 
{| class="wikitable"
|+Przykładowa odmiana dwóch rzeczowników deklinacji typu I{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=61–62}}
! rowspan="2" |przypadek
! colspan="3" |twardotematowy, r. męski
! colspan="3" |miękkotematowy, r. nijaki
|-
!l. poj.
!l. mn.
!dualis
!l. poj.
!l. mn.
!dualis
|-
!mianownik
|duxъ
|dusi
|duxa
|lože
|loža
|loži
|-
!dopełniacz
|duxa
|duxъ
|duxu
|loža
|ložъ
|ložu
|-
!celownik
|duxu
|duxomъ
|duxoma
|ložu
|ložemъ
|ložema
|-
!biernik
|duxъ
|duxy
|duxa
|lože
|loža
|loži
|-
!narzędnik
|duxomъ
|duxy
|duxoma
|ložemъ
|loži
|ložema
|-
!miejscownik
|dusě
|dusěxъ
|duxu
|loži
|ložixъ
|ložu
|-
!wołacz
|duše
|dusi
|duxa
|lože
|loža
|loži
|}
 
{| class="wikitable"
|+Przykładowa odmiana dwóch rzeczowników deklinacji typu III{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=64–65}}
! rowspan="2" |przypadek
! colspan="3" |twardotematowy
! colspan="3" |miękkotematowy
|-
!l. poj.
!l. mn.
!dualis
!l. poj.
!l. mn.
!dualis
|-
!mianownik
|rǫka
|rǫky
|rǫcě
|duša
|dušę
|duši
|-
!dopełniacz
|rǫky
|rǫkъ
|rǫku
|dušę
|dušь
|dušu
|-
!celownik
|rǫcě
|rǫkamъ
|rǫkama
|duši
|dušamъ
|dušama
|-
!biernik
|rǫkǫ
|rǫky
|rǫcě
|dušǫ
|dušę
|duši
|-
!narzędnik
|rǫkojǫ
|rǫkami
|rǫkama
|dušejǫ
|dušami
|dušama
|-
!miejscownik
|rǫcě
|rǫkaxъ
|rǫku
|duši
|dušaxъ
|dušu
|-
!wołacz
|rǫko
|rǫky
|rǫcě
|duše
|dušę
|duši
|}
 
==== Zaimki ====
Można wyróżnić dwie odmiany zaimków w języku scs. – zaimki nierodzajowe (jednorodzajowe), które mają jedną formę dla wszystkich trzech rodzajów gramatycznych oraz zaimki rodzajowe, z osobnymi formami dla rodzaju męskiego, żeńskiego i nijakiego{{odn|Strutyński|2006|s=60–61}}. Do zaimków nierodzajowych należą zaimki osobowe 1. i 2. osoby: ''azъ'' (''ja''), ''ty, my, vy'', zaimek zwrotny oraz zaimki pytajne ''kъto, čьto''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=68–69}}. Do zaimków rodzajowych należą:
* zaimki wskazujące, np. ''sъ – si – se'' (''ten [tu]''); ''ovъ – ova – ovo'' (''ten, ów''); ''tъ – ta – to'' (''ten, tamten, ów'')
** zaimek anaforyczny: ''jь – ja – je'' (''on – ono – ona'')
* zaimki pytajne, np. ''kyjь – kaja – koje'' (''jaki''), ''kolikъ – kolika – koliko'' (''jak wielki'')
* zaimki dzierżawcze: ''mojь, tvojь, swojь, našь, vašь''
* zaimki nieokreślone, np. ''vьsь – vьsja – vьse'' (''wszystek''), ''nikyjь – nikaja – nikoje'' (''jakiś'')
* zaimki względne, np. ''jakъ – jaka – jako'' (''jaki''){{odn|Bartula|2004|s=54–57}}.
 
{| class="wikitable"
|+Odmiana zaimków nierodzajowych w języku scs.{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=68–69}}
! rowspan="2" |
! colspan="6" |Zaimki osobowe
! rowspan="2" |Zaimek zwrotny
! colspan="2" rowspan="2" |Zaimki pytajne
|- align="center"
! colspan="2" |liczba pojedyncza
! colspan="2" |liczba mnoga
! colspan="2" |liczba podwójna
|- align="center"
!M
|azъ
|ty
|my
|vy
|vě{{refn|grupa=uwaga|my dwaj, dwie, dwoje{{odn|Bartula|2004|s=54}}}}
|va{{refn|grupa=uwaga|wy dwaj, dwie, dwoje{{odn|Bartula|2004|s=54}}}}
|–
|kъto
|čьto
|- align="center"
!D
|mene
|tebe
|nasъ
|vasъ
|naju
|vaju
|sebe
|kogo
|čьso, česo, čego
|- align="center"
!C
|mъně, mьně, mi
|tebě, ti
|namъ
|vamъ
|nama
|vama
|sebě, si
|komu
|čьsomu, česomu, čemu
|- align="center"
!B
|mene, mę
|tebe, tę
|nasъ, ny
|vasъ, vy
|na
|va
|sebe, sę
|kogo
|čьto
|- align="center"
!N
|mъnojǫ
|tobojǫ
|nami
|vami
|nama
|vama
|sobojǫ
|cěmь
|čimь
|- align="center"
!Ms
|mъně, mьně
|tebě
|nasъ
|vasъ
|naju
|vaju
|sebě
|komь
|čemь
|}
 
Formy ''mi, ti, si, mę, tę, sę, ny, vy'' to formy krótsze, [[enklityka|enklityczne]], łączące się w całość akcentuacyjną z poprzedzającym wyrazem{{odn|Strutyński|2006|s=62}}.
 
{| class="wikitable"
|+Odmiana przykładowych zaimków rodzajowych w scs. – twardotematowych zaimków wskazujących ''tъ, ta, to''{{odn|Strutyński|2006|s=60–61}}
!
! colspan="3" |liczba pojedyncza
! colspan="3" |liczba mnoga
! colspan="3" |liczba podwójna
|-
!
!r. męski
!colspan=3| liczba pojedyncza
!r. nijaki
!colspan=2| liczba mnoga
!r. żeński
!colspan=2| liczba podwójna
!r. męski
|- align=center
!r. nijaki
!r. żeński
!r. męski
!r. nijaki
!r. żeński
|- align="center"
!M
|tъ
| azъ || ty || – || my || vy || vě || va
|to
|- align=center
|ta
|ti
|ta
|ty
|ta
|tě
|tě
|- align="center"
!D
| colspan="2" |togo
| mene || tebe || sebe || nasъ || vasъ || naju || vaju
|toję
|- align=center
| colspan="3" |těxъ
| colspan="3" |toju
|- align="center"
!C
| colspan="2" |tomu
| mъně, mьně, ''enkl.'' mi || tebě, ''enkl.'' ti || sebě, ''enkl.'' si || namъ || vamъ || nama || vama
|toji
|- align=center
| colspan="3" |těmъ
| colspan="3" |těma
|- align="center"
!B
|tъ
| mene, mę || tebe, tę || sebe, sę || nasъ, ''enkl.'' ny || vasъ, ''enkl.'' vy || na || va
|to
|- align=center
|tǫ
|ty
|ta
|ty
|ta
|tě
|tě
|- align="center"
!N
| colspan="2" |těmь
| mъnoją || toboją || soboją || nami || vami || nama || vama
|tojǫ
|- align=center
| colspan="3" |těmi
| colspan="3" |těma
|- align="center"
!Ms
| colspan="2" |tomь
| mъně, mьně || tebě || sebě || nasъ || vasъ || naju || vaju
|toji
| colspan="3" |těxъ
| colspan="3" |toju
|}
 
{| class="wikitable"
== Zobacz też ==
|+Odmiana przykładowych zaimków rodzajowych w scs. – miękkotematowych zaimków wskazujących (anaforycznych) ''*jь, *je, *ja''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=70–71}}
* [[Wikipedia staro-cerkiewno-słowiańska]]
!
* [[przekład Biblii na staro-cerkiewno-słowiański]]
! colspan="3" |liczba pojedyncza
* [[fragmenty rylskie]]
! colspan="3" |liczba mnoga
! colspan="3" |liczba podwójna
|-
!
!r. męski
!r. nijaki
!r. żeński
!r. męski
!r. nijaki
!r. żeński
!r. męski
!r. nijaki
!r. żeński
|- align="center"
!M
|онъ (*jь)
|ono (*je)
|ona (*ja)
|oni (*ji)
|ona (*ja)
|ony (*ję)
|ona (*ja)
|oně (*ji)
|oně (*ji)
|- align="center"
!D
| colspan="2" |jego
|jeję
| colspan="3" |jixъ
| colspan="3" |jeju
|- align="center"
!C
| colspan="2" |jemu
|jeji
| colspan="3" |jimъ
| colspan="3" |jima
|- align="center"
!B
|jь (*ji)
|je
|jǫ
|ję
|ja
|ję
|ja
|ji
|ji
|- align="center"
!N
| colspan="2" |jimь
|jejǫ
| colspan="3" |jimi
| colspan="3" |jima
|- align="center"
!Ms
| colspan="2" |jemь
|jeji
| colspan="3" |jixъ
| colspan="3" |jeju
|}
 
Zaimek anaforyczny ''*jь, *ja, *je'' oznaczał ''on, ona, ono''{{odn|Strutyński|2006|s=60–61}}. Jednak forma mianownika wszystkich trzech rodzajów tego zaimka nie zachowała się ani w scs., ani w innych językach słowiańskich{{odn|Bartula|2004|s=55}}. Została ona zastąpiona przez zaimek wskazujący ''онъ, ona, ono'' (''tamten''){{odn|Strutyński|2006|s=60–61}}.
 
==== Przymiotnik ====
Podobnie jak inne języki słowiańskie, język scs. odziedziczył po prasłowiańskim dwa typy odmiany przymiotników – prostą i złożoną{{odn|Bartula|2004|s=61–62}}.
 
Odmiana prosta (alternatywne nazwy: niezłożona, rzeczownikowa) była taka sama jak odmiana rzeczowników deklinacji I (dla rodzaju męskiego i nijakiego) oraz deklinacji III (dla rodzaju żeńskiego), podobnie też występował podział na odmianę twardo– i miękkotematową{{odn|Brajerski|1990|s=105}}. Używana była w funkcji [[orzecznik]]owej (i w tej roli głównie w formie mianownikowej, np. ''mǫžь jestъ starъ'' → ''mężczyzna jest stary'' oraz w funkcji [[przydawka|przydawkowej]], kiedy przymiotnik określał przedmiot (osobę, rzecz) tylko ogólnie, był on bliżej nieznany lub pojawiał się w wypowiedzi po raz pierwszy (np. ''mlada žena'' → ''młoda kobieta''){{odn|Bartula|2004|s=61–62}}.
 
Odmiana złożona (zaimkowa) była połączeniem formy przymiotnika w odmianie prostej z odpowiednimi formami zaimka anaforycznego ''*jь, *ja, *je''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=73–74}}. Używana była z reguły w funkcji przydawkowej, kiedy przymiotnik określał przedmiot znany lub bliżej określony (np. ''starъ jь mǫžь → ten stary mężczyzna''; ''mlada ja žena → ta młoda kobieta''). Zaimek ten pełnił tu rolę podobną do [[przedimek|przedimka]] ([[rodzajnik|rodzajnika]]) jak [[przedimek w języku angielskim|angielskie ''the'']], niemieckie ''der, die, das'', czy [[rodzajniki w języku francuskim|francuskie ''le, la'']]{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga4|Z tych zaimków wykształciła się grupa rodzajników postpozycyjnych w języku bułgarskim i macedońskim: ''-ът (-от), -та, -то'', np. po bułgarsku ''człowiek'' to човек <small>(čovek)</small>, ''kobieta'' to жена <small>(žena)</small>, ''dziecko'' to дете <small>(dete)</small>, a z rodzajnikami odpowiednio: човекът <small>(čovekot)</small>, жената <small>(ženata)</small>, детето <small>(deteto)</small>{{odn|Bartula|2004|s=61–62}}.}}. Stał on jednak w postpozycji (tj. po przymiotniku, a nie przed){{odn|Bartula|2004|s=61–62}}. Z czasem odmiana złożona przymiotnika traciła cechy zestawienia, a nabierała charakteru zrostu. Dokonywały się upraszczające{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=73–74}} zmiany o charakterze morfologicznym i fonetycznym. Był to proces długi i złożony, przez co w zabytkach języka scs. można znaleźć formy starsze i nowsze{{odn|Bartula|2004|s=61–62}}.
 
{| class="wikitable"
|+Odmiana prosta i złożona przykładowego przymiotnika twardotematowego{{odn|Strutyński|2006|s=64–65}}{{odn|Bartula|2004|s=146–147}}
! colspan="10" |Odmiana prosta (rzeczownikowa)
|-
! rowspan="2" |
! colspan="3" |liczba pojedyncza
! colspan="3" |liczba mnoga
! colspan="3" |liczba podwójna
|-
!r. męski
!r. nijaki
!r. żeński
!r. męski
!r. nijaki
!r. żeński
!r. męski
!r. nijaki
!r. żeński
|- align="center"
!M
|dobrъ
|dobro
|dobra
|dobri
|dobra
|dobry
|dobra
|dobrě
|dobrě
|- align="center"
!D
| colspan="2" |dobra
|dobry
| colspan="3" |dobrъ
| colspan="3" |dobru
|- align="center"
!C
| colspan="2" |dobru
|dobrě
| colspan="2" |dobromъ
|dobramъ
| colspan="2" |dobroma
|dobrama
|- align="center"
!B
|dobrъ
|dobro
|dobrǫ
|dobry
|dobra
|dobry
|dobra
|dobrě
|dobrě
|- align="center"
!N
| colspan="2" |dobromь
|dobrojǫ
| colspan="2" |dobry
|dobrami
| colspan="2" |dobroma
|dobrama
|- align="center"
!Ms
| colspan="3" |dobrě
| colspan="2" |dobrěxъ
|dobraxъ
| colspan="3" |dobru
|-
!V
|dobrъ
|dobro
|dobra
|dobri
|dobra
|dobry
|dobra
|dobrě
|dobrě
|-
! colspan="10" |Odmiana złożona (zaimkowa)
|-
! rowspan="2" |
! colspan="3" |liczba pojedyncza
! colspan="3" |liczba mnoga
! colspan="3" |liczba podwójna
|-
!r. męski
!r. nijaki
!r. żeński
!r. męski
!r. nijaki
!r. żeński
!r. męski
!r. nijaki
!r. żeński
|- align="center"
!M
|dobrъjь
|dobroje
|dobraja
|dobriji
|dobraja
|dobryję
|dobraja
|dobrěji
|dobrěji
|- align="center"
!D
| colspan="2" |dobrajego
|dobryję
| colspan="3" |dobryjixъ
| colspan="3" |dobruju
|- align="center"
!C
| colspan="2" |dobrujemu
|dobrěji
| colspan="3" |dobryjimъ
| colspan="3" |dobryjima
|- align="center"
!B
|dobrъjь
|dobroje
|dobrǫjǫ
|dobryję
|dobraja
|dobryję
|dobraja
|dobrěji
|dobrěji
|- align="center"
!N
| colspan="2" |dobryjimь
|dobrǫjǫ
| colspan="3" |dobryjimi
| colspan="3" |dobryjima
|- align="center"
!Ms
| colspan="2" |dobrějemь
|dobrěji
| colspan="3" |dobryjixъ
| colspan="3" |dobruju
|- align="center"
!V
|dobrъjь
|dobroje
|dobraja
|dobriji
|dobraja
|dobryję
|dobraja
|dobrěji
|dobrěji
|}
 
Stopień wyższy przymiotnika był tworzony na dwa sposoby. Według pierwszego sposobu przymiotniki miały do tematu dodawaną koncówkę ''–ii'' (''–ij''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}}, ''–ijь, –ьjь''{{odn|Bartula|2004|s=64}}) w rodzaju męskim, ''–ьje'' w nijakim i ''–ьši'' w żeńskim. W przypadkach zależnych występowała w temacie cząstka ''–ьš–'' (np. od przymiotnika ''junъ'' mianownik: ''juńii, juńьje, juńьši''; dopełniacz: ''juńьša'' (rodzaj męski i nijaki), ''juńьšę'' (rodzaj żeński){{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}}.
 
Według drugiego sposobu temat przybierał zakończenie ''–ěi, –ěj''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}} (''–ějь'') w rodzaju męskim, ''–ěje'' w nijakim{{odn|Bartula|2004|s=64}} i ''–ějši'' (''–ěiši''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}} ''–ějьši'') w żeńskim{{odn|Bartula|2004|s=64}}. W przypadkach zależnych występowała cząstka ''–ějš–'' (''–ěiš–''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}} ''–ějьš–''{{odn|Bartula|2004|s=64}}), np. od przymiotnika ''novъ'' mianownik: ''nověi, nověje, nověiši''; dopełniacz: ''nověiša, nověišę''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}}.
 
Niektóre przymiotniki miały stopień wyższy tworzony od innego tematu, np. ''zъlъ'' – ''gorii''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}}.
 
Końcówki fleksyjne odpowiadają miękkotematowej odmianie rzeczowników deklinacji I – dla rodzaju męskiego i nijakiego{{odn|Bartula|2004|s=64}}{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}} (z pewnym wyjątkiem{{odn|Bartula|2004|s=64}}) oraz miękkotematowej odmianie deklinacji III dla rodzaju żeńskiego{{odn|Bartula|2004|s=64}}{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}}. Jeżeli temat zakończony był na spółgłoskę tylkojęzykową (''k, g, x''), to zachodziła [[palatalizacje słowiańskie|palatalizacja I]], np. ''dragъ'' (''drogi'') – ''dražii'' (''dražijь'' → ''droższy''){{odn|Bartula|2004|s=64}}. Samogłoska ''ě'' po ''č, ž, š'' przechodziła w ''a''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}}.
 
Stopień najwyższy przymiotników także mógł być tworzony dwojako. Po pierwsze do formy przymiotnika w stopniu wyższym dodawany był prefiks ''nai–''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}} (''naj–''){{odn|Bartula|2004|s=64–65}}. Po drugie można było tworzyć konstrukcje z przymiotnikiem w stopniu wyższym oraz zaimkiem upowszechniającym ''vьsěxъ'' (tj. w dopełniaczu l. mn.), np. ''lučьši vьsěxъ'' (''najlepszy''). Podobne konstrukcje występują we współczesnym języku rosyjskim{{odn|Bartula|2004|s=64–65}}.
 
==== Liczebniki ====
Odmiana liczebnika ''jedinъ'' (''–a, –o'') była zgodna z odmianą zaimka twardotematowego ''tъ, ta, to''. Podobnie odmienia się liczebnik ''dъva'', ale jego odmiana ograniczona jest tylko do liczby podwójnej. Liczebnik ''trije'' odmienia się jak rzeczowniki deklinacji IV, a ''četyre'' – częściowo wg deklinacji V rzeczowników z tematem ''–r-'', częściowo wg deklinacji IV. Zarówno ''trije'', jak i ''četyre'' odmienia się tylko w liczbie mnogiej{{odn|Bartula|2004|s=70–71}}.
 
Liczebniki główne w zakresie 5–10 odmieniały się według deklinacji IV (tylko w odmianie 10 widoczne są ślady dawnej odmiany spółgłoskowej); oznaczały zbiorowe pojęcia i pełniły funkcje przydawki, łącząc się w [[związek rządu|związku rządu]] z rzeczownikami w formie dopełniacza liczby mnogiej, np. ''pętь xlěbъ'' (''pieć chlebów''){{odn|Bartula|2004|s=70–71}}.
 
Liczebniki 11–19 zarówno w prasłowiańskim, jak i w scs. tworzone były przez połączenie liczebnika oznaczającego jedności z nieodmiennym wyrażeniem przyimkowym ''na desęte'', np. ''sъ dъvěma na desęte učenikoma'' (''z dwunastoma uczniami''). Liczebniki dziesiątkowe 20–90 konstruowane były przez połączenie 2–9 z odpowiednimi formami liczebnika ''desętь'', np. ''trije desęti'' (30), ''pętь desętь'' (50). Jedności z dziesiątkami łączyło się spójnikiem ''i'', np. ''dъva desęti i četyre'' (24). Liczebnik 100 (''sъto'') odmieniał się według ''o''-tematowej deklinacji I rodzaju nijakiego, a 1000 – wg deklinacji III typu miękkiego{{odn|Bartula|2004|s=70–71}}.
 
=== Czasownik ===
Fleksja czasownika, podobnie jak fleksja rzeczownika, zachowała w języku scs. archaiczny charakter i w wielu wypadkach jest odbiciem prasłowiańskim form czasownikowych{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=78}}. Można wyróżnić właściwe formy werbalne (czasownikowe osobowe), tj. czasy i tryby, oraz formy imienno-werbalne (''nomina verbalia''), tj. bezokolicznik, supinum i imiesłowy{{odn|Bartula|2004|s=38}}.
 
Czasowniki odmieniały się przez trzy osoby oraz trzy liczby (pojedynczą, mnogą i podwójną){{odn|Strutyński|2006|s=66–67}}. Funkcjonowała strona czynna (''activum'') i bierna (''passivum''){{odn|Brajerski|1990|s=111–112}}. W systemie czasów można wyróżnić:
* czasy proste
** czas teraźniejszy (''praesens'')
** czas przeszły niedokonany (''imperfectum'')
** czas przeszły dokonany (''aoryst'')
* czasy złożone
** czas przeszły złożony (''praeteritum'')
** czas zaprzeszły (''plusquamperfectum'')
** czas przyszły (''futurum''){{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=78–79}}.
 
Wśród trybów funkcjonował tryb oznajmujący (''indicativus''), rozkazujący (''imperativus''){{odn|Bartula|2004|s=38–39}} i warunkowy{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=79}} (''conditionalis''){{odn|Bartula|2004|s=38–39}}.
 
Czasowniki cechował też [[aspekt (językoznawstwo)|aspekt]]{{odn|Bartula|2004|s=38–39}}. System aspektu czasowników w języku scs. pod względem morfologicznym można przyrównać do systemu aspektu we współczesnych językach słowiańskich. Jednak pod względem funkcjonalnym zdania badaczy są podzielone. Przykładowo Jaap Kamphuis (2016) proponuje podział na czasowniki dokonane, niedokonane i takie znajdujące się poza tą opozycją (''anaspectual verbs'')<ref name="Kamphuis">{{Cytuj |autor = Jaap Kamphuis |tytuł = Verbal Aspect in Old Church Slavonic |wydawca = Brill Rodopi |data = 2020|s = 359 |isbn = 978-90-04-42203-2}}</ref>. Istniał także pewien podział wśród czasowników niedokonanych na czasowniki wyrażające czynność trwałą (''verba durativa'', np. ''nesti → nieść'') i wyrażające czynność częstotliwą (''verba iterativa'', np. ''nositi → nosić''){{odn|Bartula|2004|s=38–39}}.
 
Istniało pięć imiesłowów:
* imiesłów czasu teraźniejszego czynny (''participium praesentis activi'')
* imiesłów czasu teraźniejszego bierny (''participium praesentis passivi'')
* imiesłów czasu przeszłego czynny I oraz II (''participium praeteriti activi I/II'')
* imiesłów czasu przeszłego bierny (''participium praeteriti passivi'').
 
Imiesłowy miały pełną fleksję (odmieniały się przez rodzaje, liczby i przypadki). Formami nieodmiennymi czasownika były natomiast bezokoliczniki i supinum{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=79}}.
 
Każdy czasownik miał dwa tematy:
* Temat czasu teraźniejszego (''praesentis''), syn. temat I – tworzony był przez odcięcie końcówek osobowych w odmianie czasu teraźniejszego, najlepiej 2. os. l. poj.{{odn|Brajerski|1990|s=113}} (tj. końcówki ''–ši''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=79}}{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga9|Choć temat można uzyskać od większości form po odcięciu końcówki osobowej, to jednak jest niewidoczny w 1. os. l. poj. i 3. os. l. mn.){{odn|Bartula|2004|s=38–39}}.}}, np. ''nese-ši, bere-ši, sedi-ši''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=79}}. Temat I był podstawą dla czasu teraźniejszego trybu oznajmującego, czynnego i biernego imiesłowu czasu teraźniejszego i trybu rozkazującego{{odn|Bartula|2004|s=38–39}}.
* Temat bezokolicznika (''infinitivi''), syn. temat II – tworzony był przez odcięcie końcówki bezokolicznika{{odn|Brajerski|1990|s=113}} (''–ti''), np. ''nes-ti, bьra-ti, sědě-ti''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=79}}. Na tym temacie były oparte z reguły formy imperfectum, imiesłowów czasu przeszłego, supinum i aorystu{{odn|Bartula|2004|s=38–39}}.
 
==== Formy czasownika utworzone na podstawie tematu I ====
===== Czas teraźniejszy, tryb oznajmujący =====
W [[koniugacja (językoznawstwo)|koniugacji]] stosuje się jako nadrzędny podział na podstawie tematu czasu teraźniejszego. [[August Leskien|Leskien]] wyróżnił pięć typów koniugacji{{odn|Bartula|2004|s=39–40}}, a w obrębie koniugacji zastosował podział na klasy bazujący na temacie bezokolicznika{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=79–80}}. W podziale zaproponowanym przez T. Lehra-Spławińskiego wyróżnia się 3 koniugacje: trzy pierwsze koniugacje z systemu leskienowskiego są tu traktowane jako jedna koniugacja I ze względu na obecność w ich temacie ''–e–'' (które może być poprzedzone ''–n–'' lub ''–j–'' bądź nie). W obrębie koniugacji stosuje się w tym systemie podział na klasy i grupy{{odn|Bartula|2004|s=40–41}}.
 
{| class="wikitable"
|+Podział koniugacyjny w języku scs. bazujący na Leskienie{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=79–81}} {{odn|Bartula|2004|s=40–41}}
! colspan="4" |Koniugacja I
|-
| colspan="4" style="text-align:center" |'''temat I (praesentis) zakończony na ''e'' (lub oboczne ''o'')'''
|-
|'''Przykłady''' w formie
czasu teraźniejszego, 1. i 2. os. l. poj. – '''temat I'''
|'''Klasa'''
|'''Opis klasy'''
|Te same '''przykłady''' w formie bezokolicznika – '''temat II'''
|-
|nes-ǫ, nese-ši
pas-ǫ, pase-ši
|'''I'''
|temat II (infinitivi) jest równy rdzeniowi, który może się kończyć na spółgłoskę lub samogłoskę
|nes-ti
pas-ti
|-
|ber-ǫ, bere-ši
 
zov-ǫ, zove-ši
|'''II'''
|temat II kończy się na przyrostek ''-a-'' dodany do rdzenia
|bьra-ti
zъva-ti
|-
! colspan="4" |Koniugacja II
|-
| colspan="4" style="text-align:center" |'''temat I zakończony na ''ne'' (lub ''no'')'''
|-
|dvign-ǫ, dvigne-ši
kons-ǫ, kosne-ši
|'''I'''
|temat II kończy się na przyrostek ''-nǫ-'' dodany do rdzenia
|dvignǫ-ti
kosnǫ-ti
|-
! colspan="4" |Koniugacja III
|-
| colspan="4" style="text-align:center" |'''temat I zakończony na ''je'' lub''' ''<nowiki/>'''<nowiki/>'e''''' '''(albo ''jo'' lub''' ''<nowiki/>'''<nowiki/>'o'''''<nowiki/>''')'''
|-
|grěj-ǫ, grěje-ši
 
mel'-ǫ, mel'e-ši
|'''I'''
|temat II jest równy rdzeniowi
|grě-ti
 
mlě-ti
|-
|plakj-ǫ, plakje-ši
 
piš-ǫ, piše-ši (*pisje-ši)
 
daj-ǫ, daje-ši
 
kupuj-ǫ, kupuje-ši
|'''II'''
|temat II kończy się na przyrostek ''-a-'' dodany do rdzenia bezpośrednio lub do postaci rozszerzonej przez elementy -j-, -v-, -ov-, -ě-
|plaka-ti
pisa-ti
 
daja-ti
 
kupova-ti
|-
! colspan="4" |Koniugacja IV
|-
| colspan="4" style="text-align:center" |'''temat I zakończony na ''i'''''
|-
|xval-ǫ, xvali-ši
 
vož-ǫ, vozi-ši
 
svěšt-ǫ (*světj-ǫ), světi-ši
|'''I'''
|temat II kończy się na przyrostek ''-i-'' dodany do rdzenia i w efekcie równy jest tematowi I
|xvali-ti
vozi-ti
 
světi-ti
|-
|volǫ, voli-ši
 
boj-ǫ sę, boji-ši sę
 
vižd-ǫ (*vidj-ǫ), vidi-ši
 
slyš-ǫ (*slyxj-ǫ), slyši-ši
|'''II'''
|temat II kończy się na ''-ě-'' albo ''a'' (≤ ''-ě-'' po ''j, č, š, ž)''{{odn|Bartula|2004|s=40–41}}
|volě-ti
boja-ti sę (*bojě-ti sę)
 
viděti
 
slyša-ti (*slyše-ti)
|-
! colspan="4" |Koniugacja V
|-
| colspan="4" style="text-align:center" |'''koniugacja atematyczna, brak charakterystycznej końcówki tematu I dla całej grupy'''
|-
|jesmь, jesi
damь, dasi
 
věmь, věsi
| colspan="2" |bez podziału na klasy
|by-ti
da-ti
 
vědě-ti
|}
 
{| class="wikitable"
|+Końcówki osobowe czasu teraźniejszego w języku scs.{{odn|Bartula|2004|s=41}}
!Koniugacja
!I
!II
!III
!IV
!V
|-
| colspan="6" style="text-align:center" |'''liczba pojedyncza'''
|-
|1. os.
| -ǫ
| -nǫ
| -jǫ, -'ǫ
| -jǫ, -'ǫ
| -mь
|-
|2. os.
| -eši
| -neši
| -ješi, -'eši
| -iši
| -si
|-
|3. os.
| -etъ
| -netъ
| -jetъ, -'etъ
| -itъ
|<nowiki>-tъ</nowiki>
|-
| colspan="6" style="text-align:center" |'''liczba mnoga'''
|-
|1. os.
|<nowiki>-emъ</nowiki>
|<nowiki>-nemъ</nowiki>
|<nowiki>-jemъ, -'emъ</nowiki>
|<nowiki>-imъ</nowiki>
|<nowiki>-mъ</nowiki>
|-
|2. os.
| -ete
| -nete
| -jete, -'ete
| -ite
| -te
|-
|3. os.
|<nowiki>-ǫtъ</nowiki>
|<nowiki>-nǫtъ</nowiki>
|<nowiki>-jǫtъ, -'ǫtъ, </nowiki>
| -ętъ
| -ętъ (ale: sǫtъ)
|-
| colspan="6" style="text-align:center" |'''liczba podwójna'''
|-
|1. os.
| -evě
| -nevě
| -jevě, -'evě
| -ivě
| -vě
|-
|2. os.
| -eta
| -neta
| -jeta, -'eta
| -ita
| -ta
|-
|3. os.
| -ete
| -nete
| -jete, -'ete
| -ite
| -te
|}
 
===== Tryb rozkazujący =====
Formy [[tryb rozkazujący|trybu rozkazującego]] w języku scs. stanowią kontynuację prasłowiańskiego{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=82}}, i jeszcze wcześniej, praindoeuropejskiego{{odn|Brajerski|1990|s=127}} trybu życzącego ([[optativus]]){{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=82}}. Tworzony był od tematu czasu teraźniejszego i przyrostka ''–i–'', który w pewnych okolicznościach mógł się wymieniać na ''–ě–''. W 1 os. l. poj. oraz 3 os. liczby mn. i podwójnej występowały odpowiednie formy czasu teraźniejszego z partykułą ''da'' (''niech''){{odn|Strutyński|2006|s=73–74}}.
 
===== Imiesłowy czasu teraźniejszego =====
Imiesłów czasu teraźniejszego czynny i bierny tworzone były na podstawie tematu czasu teraźniejszego{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=84–86}}. Dla imiesłowu czasu teraźniejszego czynnego charakterystycznym formantem był przyrostek ''–ǫšt–, –ęšt–'' występujący we wszystkich formach z wyjątkiem mianownika rodzaju męskiego i nijakiego. Polskim odpowiednikiem jest sufiks ''–ąc–''{{odn|Bartula|2004|s=91}}. Imiesłów podlegał odmianie prostej (rzeczownikowej) lub złożonej (zaimkowej){{odn|Strutyński|2006|s=75}}. Przykłady: ''nesy, nesǫšti'' (''niosący, niosąca''; ''ten który/ta która [teraz] niesie''){{odn|Brajerski|1990|s=129}}.
 
Imiesłów czasu teraźniejszego bierny tworzono od czasowników przechodnich{{odn|Bartula|2004|s=96}}. Do tematu I dodawany był sufiks z elementem ''–m–'' lub ''–om–'' oraz odpowiednie końcówki rodzajowe: w mianowniku l. poj. r. męskiego ''–ъ'', żeńskiego ''–a'' i nijakiego ''–o''{{odn|Strutyński|2006|s=79}}. Przykład: ''nesomъ'' (''niesiony''; ''ten który [teraz] jest niesiony''){{odn|Brajerski|1990|s=132}}.
 
==== Formy czasownika utworzone na podstawie tematu II ====
===== Imperfectum =====
Czas przeszły niedokonany, tzw. ''[[imperfekt|imperfectum]]'', w języku scs. jest kontynuacją tego czasu w języku prasłowiańskim, ale na podstawie badań gramatyki porównawczej można stwierdzić, że nie jest kontynuacją stanu języka praindoeuropejskiego. Tworzony był właściwie tylko od czasowników niedokonanych. W większości przypadków temat imperfectum bazował na temacie II (bezokolicznika), ale częściowo mógł nazwiązywać do odpowiednio przekształconego tematu I{{odn|Bartula|2004|s=83–84}}.
 
Do tematów zakończonych na ''–a'' i ''–ě'' dodawano sufiks ''–ax–'' (np. ''bьraax–, sěděax–''). Do pozostałych dodawano sufiks ''–ěax–'' (np. ''dvigněax–''), a po jocie i spółgłoskach palatalnych sufiks ten przechodził w ''–aax–'' (np. ''možaax–, bojaax–''){{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=86}}.
 
Czasownik w imperfectum oznaczał czynność przeszłą niedokonaną{{odn|Strutyński|2006|s=90}}. Do dziś imperfectum, w różny sposób zmodyfikowane morfologicznie i fonetycznie, zachował się w języku bułgarskim, macedońskim, serbskochorwackim i w językach łużyckich{{odn|Bartula|2004|s=83–84}}.
 
{| class="wikitable"
|+Końcówki imperfectum{{odn|Strutyński|2006|s=91}}; takie same ma aoryst asygmatyczny{{odn|Bartula|2004|s=87}}
!
!l. poj.
!l. mn.
!dualis
|-
!1 os.
| -ъ
| -omъ
| -ově
|-
!2 os.
| -e
| -ete
| -eta
|-
!3 os.
| -e
| -ǫ
| -ete
|}
 
===== Aorysty =====
[[Aoryst]] był czasem przeszłym prostym używanym do wyrażania czynności minionej, w pewnym momencie zakończonej, bez podkreślania jej trwania w czasie. W związku z tym tworzyły go częściej czasowniki dokonane niż niedokonane{{odn|Bartula|2004|s=86–87}}. Służył do przedstawiania ciągu wydarzeń, podczas gdy imperfectum wyrażał tło wydarzeń lub pozwalał zatrzymać się w narracji na danej czynności wykonywanej w określonym momencie<ref name="Lunt">{{Cytuj |autor = Horace Lunt |tytuł = Old Church Slavonic Grammar |wydawca = Walter de Gruyter |data = 2001 |s = 155 |isbn = 3-11-016284-9}}</ref>. Prasłowiańskiemu aorystowi najbliższy jest aoryst w języku greckim, natomiast w łacinie pod względem funkcji często odpowiada mu perfectum. Język scs. miał trzy rodzaje aorystu – dwa starsze: aoryst asygmatyczny i sygmatyczny I oraz nowszy (późniejszy twór, choć powstały jeszcze w prasłowiańskim): aoryst sygmatyczny II{{odn|Bartula|2004|s=86–87}}.
 
Aoryst zachował się w języku bułgarskim, macedońskim, językach łużyckich i częściowo w serbskochorwackim. W języku polskim formy aorystu pomieszane z imperfectum spotykane były do XV w. Oba te przeszłe czasy proste zostały zastąpione przez formy czasu przeszłego złożonego{{odn|Bartula|2004|s=86–87}}.
 
====== Aoryst asygmatyczny (prosty) ======
Nazwa tego aorystu pochodzi od tego, że tworzony był bez elementu ''–s–'' (z greki – [[sigma]]). Liczba czasowników, która tworzyła takie formy była ograniczona{{odn|Bartula|2004|s=86–87}} – tworzony był tylko na bazie czasowników, których temat II (bezokolicznika) kończył się na spółgłoskę{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=86–87}}. Pozostałe czasowniki zamiast niego mogły tworzyć aoryst sygmatyczny I{{odn|Bartula|2004|s=86–87}}.
 
Aoryst asygmatyczny był tworem bardziej archaicznym<ref name="Gardiner">{{Cytuj |autor = S. C. Gardiner |tytuł = Old Church Slavonic. An Elementary Grammar |wydawca = Cambridge University Press |data = 1984 |s = 74–75 |isbn = 0-521-23674-6}}</ref> i rzadko występował w zabytkach scs.{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=86–87}}
 
====== Aoryst sygmatyczny I ======
Aoryst sygmatyczny I mógł być tworzony, z pewnymi wyjątkami, od wszystkich czasowników (o temacie bezokolicznika kończącym się na spółgłoskę i samogłoskę). Do tematu II dochodził charakterystyczny sufiks ''–s–'' lub ''–x–'' a następnie odpowiednia końcówka. Grupy ''ps, bs, ds, ts, ss, zs'' (gdzie pierwsza ze spółgłosek była końcową w tematach rdzennych) upraszczały się do samego ''s''. Rdzenne samogłoski krótkie ulegały wzdłużeniu, przekształcając się ostatecznie w następujący sposób: ''e'' w ''ě'', ''o'' w ''a''{{odn|Bartula|2004|s=87–88}}, np. ''grěsъ'' ≤ ''*grebsъ''; ''basъ'' ≤ ''*bodsъ''. Nie istniały formy tego aorystu dla 2. i 3. os. l. poj. dla czasowników ze spółgłoskowym tematem bezokolicznika i w tej funkcji występowały formy aorystu astygmatycznego. W przypadku czasowników z samogłoskowym tematem bezokolicznika formy te były równe czystemu tematowi{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=88}}.
 
Za pozostałość aorystu w języku polskim (pod względem formalnym, nie funkcjonalnym) można uznać cząstkę ''–by'' w formach trybu warunkowego i w funkcji spójnika. Nawiązuje ona do form aorystu tworzonych od czasownika ''byti'' (''być''), tj. w l. poj. kolejno ''byxъ'' (1 os.), ''by'' (2 os.), ''by'' (3 os.). Archaiczna forma ''bych'' jest zachowana przykładowo w [[gwara podhalańska|gwarach podhalańskich]]. Stare formy aorystu takie jak ''bych'' (1 os. l. poj.), ''bychom'' (1 os. l. mn.), ''byste'' (2 os. l. mn.) są zachowane we współczesnym literackim języku czeskim do tworzenia trybu przypuszczającego{{odn|Bartula|2004|s=88–89}}.
 
====== Aoryst sygmatyczny II ======
Ten nowszy typ aorystu powstał ze skrzyżowania aorystu asygmatycznego i sygmatycznego I. Z aorystu asygmatycznego przejął spółgłoskowy temat rdzenny (tworzony był tylko na bazie czasowników, których temat II kończył się na spółgłoskę){{odn|Bartula|2004|s=89}}{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=89}} oraz brak wzdłużenia samogłosek ''e'' oraz ''o''{{odn|Bartula|2004|s=89}}. Z aorystu sygmatycznego I przejął natomiast sufiks ''–s–'', ''–x–'' lub ''–š–''{{odn|Bartula|2004|s=89}}. Sufiks ten był dodatkowo rozszerzony [[międzyrostek|interfiksem]] ''–o–'', np. od czasownika ''nesti'' aoryst ten w 1 os. l. poj. brzmiał ''nesoxъ''. Form 2. i 3. os. l. poj. nie było i w tej roli były używane formy aorystu astygmatycznego (analogicznie jak przy aoryście sygmatycznym I){{odn|Strutyński|2006|s=95}}. We wcześniejszych zabytkach (jak Kodeks Mariański) ten typ aorystu nie występował, coraz liczniej pojawiał się natomiast w późniejszych (np. w Kodeksie Supraskim){{odn|Bartula|2004|s=88–89}}.
 
===== Imiesłowy czasu przeszłego =====
====== Imiesłów czasu przeszłego czynny I ======
Imiesłów czasu przeszłego czynny I (tzw. pierwszy) był tworzony z reguły od tematu bezokolicznika (tematu II) i odpowiednich sufiksów zależnych od końcówki tematu tego bezokolicznika{{odn|Bartula|2004|s=92–93}}:
* gdy temat kończył się na spółgłoskę, dodawano ''–ъ'' w mianowniku r. męskiego i nijakiego liczby pojedynczej, a w pozostałych formach występował element ''–ъš–'', np. ''nesti → nesъ'' (mianownik), ''nesъša'' (dopełniacz); w rodzaju żeńskim odpowiednio: ''nesъši, nesъšę''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=90–91}}
* gdy temat kończył się na ''–i–'' (czasowniki IV koniugacji), to również występowały przyrostki ''–ъ'' i ''–ъš–'', przy czym następowały pewne przemiany fonetyczne, np. ''vratiti → *vratjъ'' ≥ ''vraštь''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=90–91}}.
* gdy temat kończył się na samogłoskę (z reguły inną niż ''–i–''), to występowały przyrostki odpowiednio: ''–vъ, –vъš–'', np. ''bьrati → bьravъ'' (mianownik r. męski i nijaki), ''bьravъša'' (dopełniacz r. męski i nijaki){{odn|Bartula|2004|s=92–93}}.
 
Dla przykładu, imiesłów ''nesъ'' znaczył ''ten, który niósł, niosący niegdyś''{{odn|Brajerski|1990|s=131}}. Ten bogaty w formy imiesłów został w języku polskim zredukowany do nieodmiennego [[imiesłów przysłówkowy uprzedni|imiesłowu przysłówkowego uprzedniego]] z końcówkami ''–łszy, –wszy''{{odn|Bartula|2004|s=92–93}}; w tym przypadku: ''niósłszy''{{odn|Brajerski|1990|s=131}}. Nieco bardziej podobny do scs. stan zachował się w języku rosyjskim{{odn|Bartula|2004|s=92–93}}.
 
====== Imiesłów czasu przeszłego czynny II ======
Imiesłów czasu przeszłego czynny II (drugi) tworzony był od tematu II przez dodanie przyrostka ''–l–'' oraz odpowiedniej końcówki rodzajowej, takiej jak przy przymiotnikach odmiany rzeczownikowej typu twardego. Zwykle był używany w formie mianownikowej, a zatem końcówką w r. męskim był ''–lъ'', żeńskim ''–la'', nijakim ''–lo''{{odn|Bartula|2004|s=94}}. Rzadko był używany ściśle w funkcji imiesłowu (np. ''jagoda izgnila → jagoda, która zgniła''), zazwyczaj pojawiał się jako część składowa form złożonych czasowników, tj. praeteritum, plusquamperfectum, futurum II i conditionalis{{odn|Brajerski|1990|s=131}}. Formy tego imiesłowu, np. ''neslъ, nesla, neslo'' odpowiadają w języku polskim formom czasu przeszłego w 3 os. liczby pojedynczej: ''niósł, niosła, niosło''{{odn|Bartula|2004|s=94}}.
 
====== Imiesłów czasu przeszłego bierny ======
Imiesłów czasu przeszłego bierny był tworzony od czasowników przechodnich na podstawie tematu II{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=91}} z sufiksami ''–n–'', ''–en–'' lub ''–t–''{{odn|Strutyński|2006|s=87}}. Upraszczając, można stwierdzić, że:
* sufiks ''–n–'' występował wtedy, gdy temat II kończył się na ''–a'' lub ''–ě'', np. ''bьrati → bьranъ, bьrana, bьrano''{{odn|Strutyński|2006|s=87}}{{odn|Bartula|2004|s=96–97}}
* sufiks ''–en–'' występował m.in. wtedy, gdy temat II był równy rdzeniowi zakończonemu na spółgłoskę, ''–i, –y'', np. ''nesti → nesenъ, nesena, neseno''{{odn|Strutyński|2006|s=87}}
* sufiks ''–t–'' występował głównie wtedy, gdy temat II był równy rdzeniowi zakończonemu na samogłoskę nosową{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=92}} lub ''–i'', np. ''pęti → pętъ, pęta, pęto''{{odn|Strutyński|2006|s=87}}.
 
Niektóre czasowniki mogły używać wymiennie dwóch sufiksów, np. ''biti → bijenъ''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=92}} (''bьjenъ''){{odn|Strutyński|2006|s=87}}, ''bitъ''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=92}}{{odn|Strutyński|2006|s=87}}. Imiesłowy te odmieniały się jak przymiotniki według odmiany prostej i złożonej, np. ''nesenъ'' lub ''nesenъjь''{{odn|Bartula|2004|s=97–98}}. Przykładowo imiesłów ''nesenъ'' znaczył: ''ten, który był [niegdyś] niesiony''{{odn|Brajerski|1990|s=133}}.
 
Formom imiesłowu czasu przeszłego biernego odpowiadają w języku polskim formy [[imiesłów przymiotnikowy bierny|imiesłowu przymiotnikowego biernego]] zakończone na ''–ny, –na, –ne, –ty, –ta, –te''. Formy proste wyszły z użycia, choć jako [[archaizm]]y występują w tekstach modlitw, np. ''umęczon, ukrzyżowan''. Dla porównania w języku rosyjskim formy proste zachowały sę w funkcji orzecznika, a złożone – w funkcji przydawki i orzecznika{{odn|Bartula|2004|s=97–98}}.
 
===== Złożone formy czasownika =====
====== Praeteritum ======
Budowa praeteritum{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=92}}{{odn|Brajerski|1990|s=125}}, tj. czasu przeszłego złożonego (nazywanego także ''perfectum''{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga10|Nie była to jednak kontynuacja praindoeuropejskiego perfectum a czas przeszły nowszego typu – termin ten jest tu stosowany umownie{{odn|Bartula|2004|s=99}}.}}) polegała na połączeniu imiesłowiu czasu przeszłego czynnego II w formie mianownikowej (o końcówkach ''–lъ, –la, –lo'') dowolnego czasownika z osobową formą czasownika ''byti'' w czasie teraźniejszym (jako [[czasownik posiłkowy|czasownikiem posiłkowym]]){{odn|Bartula|2004|s=99}}.
 
{| class="wikitable"
|+Odmiana czasownika ''nesti'' w ''praeteritum''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=92–93}}{{odn|Strutyński|2006|s=96}}
! rowspan="2" |osoba
! colspan="3" |liczba pojedyncza
! colspan="3" |liczba mnoga
! colspan="3" |liczba podwójna
|-
!r. męski
!r. nijaki
!r. żeński
!r. męski
!r. nijaki
!r. żeński
!r. męski
!r. nijaki
!r. żeński
|-
!1.
|neslъ jesmь
|neslo jesmь
|nesla jesmь
|nesli jesmъ
|nesla jesmъ
|nesly jesmъ
|nesla jesvě
|neslě jesvě
|neslě jesvě
|-
!2.
|neslъ jesi
|neslo jesi
|nesla jesi
|nesli jeste
|nesla jeste
|nesly jeste
|nesla jesta
|neslě jesta
|neslě jesta
|-
!3.
|neslъ jestъ
|neslo jestъ
|nesla jestъ
|nesli sǫtъ
|nesla sǫtъ
|nesly sǫtъ
|nesla jeste
|neslě jeste
|neslě jeste
|}
 
We wcześniejszych zabytkach języka scs. formy praeteritum występują stosunkowo rzadko; zdecydowanie przeważają czasy proste. Formy r. nijakiego w os. 1. i 2., podobnie jak w innych językach słowiańskich, nie miały praktycznego zastosowania. Formy zaprzeczone tworzono przez zaprzeczoną formę posiłkowego czasownika ''byti'', np. ''něsmь neslъ'' (''nie niosłem''){{odn|Bartula|2004|s=100–101}}.
 
W młodszych zabytkach języka scs. użycie praeteritum wzrastało{{odn|Bartula|2004|s=100–101}}. Czas przeszły większości współczesnych języków słowiańskich oparty jest właśnie na praeteritum (perfectum){{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=92–93}}. Przykładowo czas złożony przeszły funkcjonuje w serbsko-chorwackim: ''video sam, video je, videli smo''; podobnie w czeskim, choć tam w 3. os. już od XVI w. zaprzestano użycia czasownika posiłkowego: ''viděl jsem, viděl, viděli jsme''{{odn|Stieber|2005|s=232}}. W języku polskim dawny imiesłów z końcówkami ''–l, –la, –lo'' uległ zrośnięciu z formą osobową czasownika być i w 3 os. także nie ma śladu po dawnym czasowniku posiłkowym: ''widziałem, widział, widzieliśmy''. W języku rosyjskim ze względu na zanik tego słowa posiłkowego w czasie teraźniejszym uogólniło się połączenie zaimka osobowego z odpowiednią formą imiesłowową: я видел (''ja videl''), он видел (''on videl''), мы видели (''my videli''){{odn|Bartula|2004|s=100–101}}.
====== Plusquamperfectum ======
Budowa plusquamperfectum, tj. [[czas zaprzeszły|czasu zaprzeszłego]] polegała na połączeniu imiesłowu czasu przeszłego czynnego II z czasownikiem ''byti'' (jako czasownikiem posiłkowym) w formie imperfectum{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=93}}{{odn|Bartula|2004|s=100–101}}{{odn|Strutyński|2006|s=96}} lub aorystu{{odn|Bartula|2004|s=101}}{{odn|Stieber|2005|s=237}}, np. ''neslъ běaxъ'' (lub w formie aorystu: ''neslъ běxъ/byxъ''). Formy takie występowały jednak bardzo rzadko{{odn|Bartula|2004|s=100–101}}. Czas ten wyrażał czynność przeszłą (dokonaną lub niedokonaną) poprzedzającą inną czynność przeszłą{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=93}}. Odpowiednikiem tego czasu w języku polskim jest przestarzała konstrukcja czasu zaprzeszłego typu: ''przyniósł był'' lub ''był przyniósł''{{odn|Bartula|2004|s=100–101}}.
 
====== Futurum ======
Podobnie jak w innych językach słowiańskich, czas przyszły można było w języku scs. wyrazić formami prostymi lub złożonymi czasownika. Funkcję czasu przyszłego prostego pełniły formy czasowników dokonanych w czasie teraźniejszym{{odn|Bartula|2004|s=100–101}}, np. ''prinesǫ → przyniosę''{{odn|Strutyński|2006|s=97}}.
 
Czas przyszły złożony mógł być tworzony dwojako. Mogło to być połączenie odpowiedniej formy osobowej czasownika posiłkowego ''iměti, načęti'' (rzadziej ''vъčęti'') lub ''xotěti'' z bezokolicznikiem odpowiedniego czasownika, np. ''imamь glagolati → będę mówić, xošteši sę javiti → będziesz się ukazywać''. Ten typ tworzenia czasu przyszłego wykształcił się w językach południosłowiańskich, a jako czasownik posiłkowy utrwalił się czasownik ''xotěti''{{odn|Bartula|2004|s=101–102}}.
 
Drugim sposobem było połączenie imiesłowu czasu przeszłego czynnego II z odpowiednią formą słowa posiłkowego ''byti'' w czasie przyszłym (''bǫdǫ'' itd.){{odn|Bartula|2004|s=101–102}}, np. ''bǫdetъ pokajalъ sę → upokorzy się'' (dosł. ''będzie tym, który się pokajał''){{odn|Brajerski|1990|s=126}}. Taka konstrukcja, nazywana ''futurum exactum'' lub ''futurum II'', była bardzo rzadka. Poza tym w języku scs. nie występowały połaczenia słowa ''bǫdǫ'' z bezokolicznikiem. Jednak ten typ czasu przyszłego upowszechnił się w językach zachodnio- i wschodniosłowiańskich (np. w polskim: ''będę robił'' lub ''będę robić''){{odn|Bartula|2004|s=102}}.
 
====== Conditionalis ======
Tryb warunkowy (conditionalis) tworzony był przez połączenie form imiesłowu czasu przeszłego czynnego II z formami osobowymi słowa ''bimь''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=93–94}} (forma osoba conditionalu prostego od czasownika ''byti''), np. ''neslъ bimь → niósłbym'', ''neslъ bi → niósłby, niósłbyś''. Bywało, że w tekstach zamiast słowa posiłkowego ''bimь'' używane były formy osobowe aorystu czasownika ''byti'' (''byxъ, by, byxomъ''). Tryb warunkowy używany był w zdaniach złożonych z podrzędnym zdaniem warunkowym, zasadniczo zaczynającym się od ''ašte'' (''jeżeli'') lub ze zdaniem celowym, łączącym się ze zdaniem nadrzędnym spójnikiem ''da'' (''aby''), np. ''Ašte bi sьde bylъ, ne bi bratrъ mojь umrъlъ → Gdybyś tu był, mój brat by nie umarł'' (w takiej formie m.in. w Kodeksie Mariańskim); również: ''Ašte by sьde bylъ, ne by bratъ mojь umrьlъ'' (z takimi aorystycznymi formami w Księdze Sawy){{odn|Bartula|2004|s=102–103}}.
 
==== Strona bierna czasownika ====
Strona bierna w języku scs. była tworzona na dwa sposoby. Po pierwsze przez połączenie form imiesłowu biernego czasu teraźniejszego lub przeszłego z czasownikiem posiłkowym ''byti'' lub ''byvati'' w odpowiednich formach w różnych czasach{{odn|Bartula|2004|s=103}}, np. ''nesomъ jestъ'' (''jest niesiony''){{odn|Strutyński|2006|s=98}}, ''izgnъnani bǫdete'' (''będziecie wygnani''), ''sъpasenъ bǫdetъ'' (''będzie zbawiony''), ''gonimъ byvaše'' (''był gnany''){{odn|Bartula|2004|s=103}}.
 
Po drugie przez dodanie zaimka zwrotnego ''sę'' do form strony czynnej odmienianego czasownika, np. ''osǫditъ sę → będzie osądzony'' (obok ''osǫždenъ bǫdetъ'' wg pierwszego sposobu), ''krьsti sę → został ochrzczony'' (''ochrzcił się''){{odn|Bartula|2004|s=103}}.
 
=== Składnia ===
Składnia tekstów w języku staro-cerkiewno-słowiański nie odbiega zbytnio od składni występującej we współczesnych językach słowiańskich{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=97–98}}, jest wiele wspólnych cech odziedziczonych z prasłowiańszczyzny{{odn|Bartula|2004|s=117}}. Zawiera jednak pewne osobliwości, których współcześnie (właściwie) w nich nie ma. Niektóre z nich to konstrukcje prasłowiańskie (supinum, dativus possesivus), inne powstały pod wpływem oryginalnych greckich tekstów, które tłumaczono{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=97–98}}.
 
Do tych osobliwości należy:
* [[supinum]] – nieodmienna forma czasownika zawierająca sufiks ''–tъ'' dodany do tematu bezokolicznika (np. ''moštъ'' od ''mošti''), która zastępuje{{odn|Brajerski|1990|s=133}} zdanie podrzędne celowe. Występuje ona po czasownikach oznaczających ruch, zwłaszcza po ''iti''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=97–98}}, np. ''jiže pridǫ poslušatъ jego'' (''ci przyszli, aby posłuchać go''){{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=97–98}}. Konstrukcję supinum można jeszcze odnaleźć w [[język słoweński|języku słoweńskim]] i [[język dolnołużycki|dolnołużyckim]]{{odn|Bartula|2004|s=121}}. Bliskie konstrukcji z supinum są w polszczyźnie konstrukcje typu: ''przyjechałam na wieś odpocząć''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=97–98}}. Analogicznie w późniejszych zabytkach supinum w scs. również zostaje wyparte przez bezokolicznik{{odn|Lehr-Spławiński|Bartula|1976|s=182}}
* [[dativus possesivus]] (celownik dzierżawczy) – konstrukcja oznaczająca osobę lub rzecz, do której coś należy, np. ''dъšti jeji'' (''córka jej''), gdzie ''jeji'' to forma w celowniku użyta zamiast formy dopełniacza ''jeję''){{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=97–98}}.
* [[dativus absolutus]] (celownik niezależny) – konstrukcja pełniąca rolę zdania pobocznego, zwykle czasowego, gdzie w funkcji podmiotu występował rzeczownik lub zaimek osobowy w celowniku, a w roli orzecznika – imiesłów (czynny), także w celowniku, np. ''sъšedъšu že emu sъ gory...'' (''gdy zszedł z góry...''){{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=97–98}}. Poza językiem scs. takich konstrukcji nie stosowano w językach słowiańskich{{odn|Bartula|2004|s=119}}.
* [[dativus cum infinitivo]] – konstrukcja celownika z bezokolicznikiem, wyrażająca podmiot zdania podrzędnego w celowniku, a orzeczenie w bezokoliczniku. Pełniła rolę równoważnika zdania, zwykle dopełnieniowego, występującego po czasownikach oznaczających mówienie lub myślenie{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=97–98}}, np. ''azъ glagol’ǫ vamъ, ne klęti sę vamъ'' (''mówię wam, abyście się nie przysięgali''); ''iscěli jǫ jako diviti sę narodu'' (''uzdrowił ją, że aż się lud zdziwił''){{odn|Bartula|2004|s=120}}.
* [[accusativus cum infinitivo]] – konstrukcja biernika z bezokolicznikiem pełniąca rolę zdania pobocznego, którego podmiot występuje w bierniku, a orzeczenie w bezokoliczniku (ewentualnie w podobnej konstrukcji zamiast bezokolicznika może być imiesłów), np. ''vy že kogo mę glagoljete byti'' (''wy kim mnie powiadacie być'', tzn. ''wy za kogo mnie uważacie''){{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=97–98}}.
* podwójny biernik – konstrukcja występująca po pewnych czasownikach prawdopodobnie na wzór grecki, gdzie dwukrotnie występuje biernik, podczas gdy w polszczyźnie odpowiada jej biernik i narzędnik. Przykładowo: ''stvoŕǫ vy člověkomъ lovьca'' (''uczynię was łowcami ludzi''), gdzie ''vy'' i ''lovьca'' to formy biernika{{odn|Bartula|2004|s=119}}.
 
== Uwagi ==
{{Uwagi|
* {{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga1|Zgodnie z zasadami polskiej ortografii przymiotniki złożone, w których główne znaczenie zawarte jest w członie drugim, a człon pierwszy tylko bliżej określa znaczenie członu drugiego, pisze się łącznie, bez [[dywiz|łączników]], np. cerkiewnosłowiański, starosłowiański. W tych przykładach człony nie są bowiem równorzędne. Nie chodzi o to, że to język cerkiewny oraz słowiański (tylko słowiański, taki, którego używano w cerkwii), ani nie chodzi o to, że stary oraz słowiański (tylko dawny słowiański). Na tej zasadzie wydawałoby się, że wyrażenie staro-cerkiewno-słowiański powinno być pisane również bez łączników, ponieważ starocerkiewny określa człon słowiański i nie są to w związku z tym człony równoważne. Ma tu jednak zastosowanie inna reguła przyjęta w latach 30. XX w. mówiąca o tym, że dywiz (łącznik) występuje w przymiotnikach trójczłonowych, w których dwa pierwsze człony są określeniem członu trzeciego (inny przykład tego typu to ''północno-wschodnio-polski'')<ref name="SJP2">{{Cytuj |url = https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/Watpliwosci-co-do-pisowni-staro-cerkiewno-slowianski;17317.html |tytuł = Wątpliwości co do pisowni staro-cerkiewno-słowiański |opublikowany = Słownik języka polskiego PWN – Poradnia językowa |data dostępu = 2021-03-16}}</ref>.}}
* {{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga2|Określenie język starobułgarski jest również zwodnicze z kilku powodów: nowożytny język bułgarski nie jest naturalną kontynuacją języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Przymiotnik starobułgarski odnosi się do okresu, kiedy na terenach Bułgarii koegzystował żywioł protobułgarski (reprezentujący turecko-tatarską rodzinę językową) i słowiański. W okresie państwa starobułgarskiego istniała bułgarsko-macedońska wspólnota językowa{{odn|Moszyński|2006|s=346–347}}.}}
* {{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga5|W zależności od nastawienia i podejścia danego badacza język scs. można rozważać jako południowy dialekt późnoprasłowiański lub osobny wczesny język słowiański{{r|Birnbaum}}.}}
}}
 
== Przypisy ==
{{Przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* {{Cytuj |autor = [[Czesław Bartula,]] |tytuł = ''Podstawowe wiadomości z gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiegosłowiańskiej na tle porównawczym'', |miejsce = Warszawa 2002|wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |data = 2004 |isbn = 83-01-14280-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = [[Tadeusz Brajerski,]] |tytuł = ''Język staro-cerkiewno-słowiański'', |wydawca = Katolicki Uniwersytet Lubelski |miejsce = Lublin |data = 1990 |isbn = 83-228-0207-2 |odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | odnautor = tak[[Teresa |Friedelówna]], nazwisko[[Czesław = PodlawskaŁapicz]] | imię = Daniela | tytuł = Gramatyka historyczna języka polskiego z elementami gramatyki językaJęzyk staro-cerkiewno-słowiańskiego i dialektologiisłowiański | datamiejsce = 1999Toruń | wydawca = [[AkademiaUniwersytet PomorskaMikołaja wKopernika Słupsku|Wyższadata Szkoła= Pedagogiczna]]1997 | miejsceisbn = Słupsk83-231-0844-7 | isbnodn = 9788387006136tak}}
* {{Cytuj |autor = [[Tadeusz Lehr-Spławiński]], [[Czesław Bartula]] |tytuł = Zarys gramatyka języka staro-cerkiewno-słowiańskiego |wydanie = VII |miejsce = Wrocław |wydawca = Zakład Narodowy im. Ossolińskich |data = 1976 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = [[František Václav Mareš]] |tytuł = Pierwszy słowiański język literacki i początki piśmiennictwa słowiańskiego |wydawca = Wydawnictwo i Drukarnia „Secesja” |miejsce = Kraków |data = 1994 |isbn = 83-86077-95-6 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = Anna Mażulis-Frydel |tytuł = Cerkiewizmy w rosyjskim języku literackim XIX i XX wieku |wydawca = Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej |miejsce = Kraków |data = 2000 |isbn = 83-7271-038-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = [[Leszek Moszyński]] |tytuł = Wstęp do filologii słowiańskiej |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |data = 2006 |isbn = 978-83-0114720-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = Daniela Podlawska |tytuł = Gramatyka historyczna języka polskiego z elementami gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego i dialektologii |miejsce = Słupsk |wydawca = Pomorska Akademia Pedagogiczna w Słupsku |data = 2003 |isbn = 8388731238 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = [[Stanisław Słoński]] |tytuł = Gramatyka języka starosłowiańskiego |wydawca = Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych |miejsce = Warszawa |data = 1950 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = [[Zdzisław Stieber]] |tytuł = Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |miejsce = Warszawa |data = 2005 |isbn = 83-01-14542-0 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = Janusz Strutyński |tytuł = Podstawowe wiadomości z gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego |miejsce = Kraków |wydawca = Wydawnictwo Tomasz Strutyński |data = 2006 |isbn = 83-89288-03-6 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = [[Roman Szul]] |tytuł = Język, naród, państwo. Język jako zjawisko polityczne |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |miejsce = Warszawa |data = 2009 |isbn = 978-83-01-15793-7 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = Marian Wójtowicz |tytuł = Początku pisma słowiańskiego |wydawca = Wydawnictwo Naukowe UAM |miejsce = Poznań |data = 2000 |isbn = 83-232-1053-5 |odn = tak}}
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://mbc.malopolska.pl/publication/13769 Lewicki J.,''Słownik słowiańsko-polski...'', Lwów, 1830 – Małopolska Biblioteka Cyfrowa]
 
{{Języki słowiańskie}}
[[Kategoria:Języki południowosłowiańskie]]
[[Kategoria:Języki w średniowieczu]]
[[Kategoria:Języki wymarłe w Europie]]
1605

edycji