Język staro-cerkiewno-słowiański: Różnice pomiędzy wersjami

m
lit.
(lit.)
m (lit.)
Język scs. w [[morfologia (językoznawstwo)|morfologii]] i [[fonologia|fonologii]] wykazywał pewne cechy charakterystyczne dla grupy [[języki południowosłowiańskie|języków południowosłowiańskich]], natomiast w [[syntaktyka (językoznawstwo)|składni]], [[styl (językoznawstwo)|stylu]] oraz w terminologii religijnej i słownictwie abstrakcyjnym widoczne były wpływy [[język średniogrecki|greki bizantyjskiej]]{{r|Sussex}}. Mimo to nadal był bliski [[język prasłowiański|językowi prasłowiańskiemu]], z którego wyewoluowały wszystkie języki słowiańskie; bywa nawet uznawany za jego [[dialekt]], dlatego stanowi ważne źródło do jego rekonstrukcji.
 
Na potrzeby [[chrystianizacja Wielkich Moraw|misji wielomorawskiejwielkomorawskiej]] w IX w. wysłannicy bizantyjskiego cesarza, bracia [[Cyryl i Metody]], dokonali [[przekład Biblii na staro-cerkiewno-słowiański|przekładów]] tekstów liturgicznych i religijnych na ten język i wraz ze swoimi uczniami rozprzestrzeniali go z [[ryt słowiański|liturgią słowiańską]] wśród Słowian. Cyryl opracował pierwszy alfabet słowiański – [[głagolica|głagolicę]], a niedługo później powstała [[cyrylica]] – pismo oparte na [[majuskuła|majuskule]] [[alfabet grecki|greckiej]], które później niemal zupełnie wyparło głagolicę. Język ten stał się ponaddialektalnym i ponadnarodowym językiem Słowian, trzecim językiem liturgii w Europie (po grece i łacinie).
 
Nie zachowały się żadne [[rękopis|manuskrypty]] w tym języku z IX w. Najstarsze zachowane teksty pochodzą z końca X oraz z XI w. Te odzwierciedlające pierwotny IX-wieczny język zaliczane są do tzw. kanonu staro-cerkiewno-słowiańskiego. W młodszych tekstach widoczny jest wyraźny wpływ lokalnych języków. Ten młodszy język nazywany jest [[język cerkiewnosłowiański|językiem cerkiewnosłowiańskim]]. Lokalne odmiany języka cerkiewnosłowiańskiego określa się mianem „redakcji”. Piśmiennictwo w takim zmodyfikowanym języku scs. przez stulecia stanowiło literaturę na obszarach, gdzie stosowano słowiańską liturgię. Język ten oraz słowiańskie pismo – głagolica i cyrylica – zaczęły być używane prawie wyłącznie przez [[prawosławie|prawosławnych]] Słowian. Występowało jednak zjawisko [[dyglosja|dyglosji]] – cerkiewnosłowiański był używany jako język państwowy i literacki, natomiast lokalny język słowiański – jako język codzienny.
Można to uznać za pierwszą w Europie zachodniej walkę o język. Wiąże się to jednak z odmienną sytuacją Słowian – dla zromanizowanej ludności Europy łacina nie była zupełnie niezrozumiała, a jej archaiczność nawet dodawała majestatu. Natomiast ludność germańska czuła się spadkobierczynią cesarstwa rzymskiego odnowionego przez Karola Wielkiego, więc bez oporu przyjmowała język liturgiczny Rzymian{{odn|Moszyński|2006|s=112}}.
 
Papież [[Hadrian II]] nie podzielił poglądów „trójjęzyczników”, dał się przekonać o prawowierności oraz słuszonościsłuszności argumentów braci sołuńskich i językowi słowiańskiemu (staro-cerkiewno-słowiańskiemu) zostały oficjanieoficjalnie udzielone prawa języka liturgicznego{{odn|Bartula|2004|s=9–11}}. Stał się tym samym trzecim językiem liturgicznym w Europie (''lingua tertia''), a przy uwzględnieniu teorii pilacjańskiej – czwartym (''lingua quarta''){{r|Bartula}}.
 
Podczas tego pobytu w Rzymie Konstantyn poważnie zachorował. Spodziewając się, że wkrótce umrze, wstąpił tam do klasztoru i przyjął imię zakonne Cyryl. Niedługo potem w 869 zmarł{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=20}}. Metody natomiast opuścił Rzym i działał, już jako arcybiskup, w Panonii, a następnie w księstwie wielkomorawskim{{odn|Bartula|2004|s=9–11}}. Jednak duchowieństwo niemieckie nie chciało ustąpić i wszelkimi sposobami szerzyło trudności słowiańskim duchownym, stosując różnego rodzaju oszczerstwa czy szykany{{odn|Bartula|2004|s=9–11}}{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=20}}.
Pismo u Słowian pojawiło się w następstwie przyjęcia chrześcijaństwa{{odn|Moszyński|2006|s=19}}. Wcześniej pogańscy Słowianie, jak podawał [[Czernorizec Chrabyr|Mnich Chrabr]], wykorzystywali do wróżenia i liczenia systemu kresek i nacięć, ale nie było to pismo, ewentualnie jego namiastka{{odn|Moszyński|2006|s=17}}{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga7|Istniały jednak zapisy języka schrystianizowanych Słowian, także w czasach przez Metodym i Cyrylem, niezaadaptowanym pismem łacińskim i greckim – jak poświadcza mnich Chrabr. Przykładem takiego tekstu są [[Zabytki fryzyńskie]]{{odn|Mareš|1994|s=21–22}}. Rozmiar trudności zapisu słowiańskich słów alfabetem łacińskim można ukazać na przykładzie formy słowiańskich imion w [[Ewangeliarz z Cividale|Ewangeliarzu z Cividale]]: ''seuemuscle'' (''Soběmyslъ''), ''priuuinna'' (''Pribina''), ''uincamere'' (''Vęceměrъ''), ''quocili'' (''Kocьlь''){{odn|Wójtowicz|2000|s=76}}.}}.
 
Jednym z największych wyzwań misji morawskiej, której podjął się Konstantyn-Cyryl była kwestia przekładu Biblii z języka greckiego, tekstu o wielowiekowej tradycji literackiej, na zupełnie surowy w tym aspekcie język słowiański, oraz wyrażenie go na piśmie{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=21–22}}. W tym celu stworzył on pierwszy alfabet słowiański – [[głagolica|głagolicę]], która była wyrazem jego erudycji i geniuszu językowego{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=21–22}}. Pismo to zostało częściowo zainspirowane grecką [[minuskuła|minuskułą]], częściowo alfabetami wschodnimi (syryjskim, herbrajskimhebrajskim){{odn|Bartula|2004|s=12}} i tworzyło oryginalny system, w którym dla każdej głoski przydzielona została pojedyncza litera (z małymi wyjątkami). Języki słowiańskie, mając bogaty system głoskowy, nie dałyby się w taki sposób zapisać alfabetem greckim zawierającym 24 litery{{odn|Bartula|2004|s=12–13}}. Litery głagolicy były często symetryczne, zbudowane z różnych kombinacji kwadratu, koła i trójkąta{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=21–22}}.
 
Badacze próbowali odpowiedzieć na pytanie, dlaczego Konstantyn w ogóle opracował nowy alfabet{{odn|Moszyński|2006|s=54}} – musiało to z pewnością być czasochłonne{{odn|Bartula|2004|s=12}}. Mógł zamiast tego wykorzystać jakieś znane ówcześnie pismo. Wśród odpowiedzi często padały następuje kwestie. Po pierwsze według tradycji bizantyjskiej każdy większy samodzielny naród tworzący własną literaturę powinien mieć własne pismo (jak Grecy, Rzymianie, Koptowie, Fenicjanie, Żydzi, Syryjczycy), zatem i Słowianie. Nie można tłumaczyć Biblii na język, który nie ma własnego pisma. Po drugie misja wielkomorawska nie miała wzbudzać kontrowersji politycznych. W przypadku adaptacji pisma greckiego mogłoby to wzbudzać podejrzenia, że jest to akcja cesarstwa bizantyjskiego skierowana przeciw obecnym już na Morawach duchownym z Zachodu. Osobne pismo miało symbolizować odrębność i niezależność językowo-kulturową Słowian. Po trzecie miało ono funkcjonować jako most między kulturą wschodnią a zachodnią, narzędzie umożliwiające twórcze przekształcanie dorobku Wschodu i Zachodu{{odn|Moszyński|2006|s=54}}.
[[Plik:ZographensisColour.jpg|thumb|Pierwsza strona [[Ewangelia Marka|Ewangelii wg św. Marka]] w Kodeksie Zografskim]]
 
Nie zachowały się oryginalne teksty Cyryla i Metodego ani ich bezpośrednich uczniów z IX w. Dotrwały jedynie młodsze odpisy z końca X w. i późniejsze, które nie są identyczne z pierwowzorami. Kopiści popełniali błędy zarówno nieświadomie, jak i celowo uaktualniali postać językową tekstu{{odn|Moszyński|2006|s=129}}. Ponadto często starali się „poprawić” tekst, aby utworzyć bardziej [[tłumaczenie dosłowne|dosłowne tłumaczenie]]. W rezultacie zatraciły się pewne kusztownekunsztowne elementy pierwotnego przekładu{{odn|Mareš|1994|s=16}}; kopiści rezygnowali ze swobodnego, choć wiernego słowiańskiego przekładu na rzecz kalkowania konstrukcji greckich{{odn|Mareš|1994|s=16}}{{odn|Moszyński|2006|s=128–129}}. Mimo to uznaje się, że odpisy z końca X i początku XI w. zachowują wiele cech archaicznych i ich język jest bliski językowi tekstów Cyryla i Metodego{{odn|Moszyński|2006|s=131}}, zwłaszcza że sakralny charakter tych tekstów powstrzymywał przed uwspółcześnianiem{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=23}}.
 
Grupa tekstów z X–XI w., w których zachowane są cechy klasycznego języka Cyryla i Metodego określana jest ''kanonem języka staro-cerkiewno-słowiańskiego''{{odn|Bartula|2004|s=14–16}}. Decydującym kryterium zaliczenia do kanonu nie jest wiek tych tekstów a wybrane kryteria językowe, głównie fonetyczne{{odn|Bartula|2004|s=14–16}}.
 
Aby dany zabytek mógł być zaliczony do kanonu scs., powinien on konsekwentnie zachwowywaćzachowywać następujące cechy klasycznego języka staro-cerkiewno-słowiańskiego:
* [[samogłoska nosowa|samogłoski nosowe]] ''ę'', ''ǫ'', np. ''pętь'' (''pięć''), ''rǫka'' (''ręka'')
* samogłoska [[Ѣ|jać]] (''ě''), np. ''město'' (''miejsce'')
* [[język cerkiewnosłowiański|cerkiewnosłowiański]] – język tekstów młodszych, gdzie widoczny jest wyraźny wpływ lokalnych języków. Lokalne odmiany języka cerkiewnosłowiańskiego (m.in. bułgarskie, macedońskie, serbskie, chorwackie, ruskie) nazywane są redakcjami (z łac. ''redigere'' → doprowadzać [do należytego stanu]{{odn|Moszyński|2006|s=346–347}}; po ang. ''recension''{{r|Sussex}}). Termin ten może być jednak zwodniczy; nie chodzi tu o świadome redagowanie tekstu{{odn|Moszyński|2006|s=346–347}}. Czasami terminy ''język cerkiewnosłowiański'' i ''język staro-cerkiewno-słowiański'' są używane wymiennie{{r|Sussex}}.
 
JezykJęzyk cerkiewnosłowiański danej redakcji mógł z czasem nabierać tak dużo cech żywego lokalnego języka słowiańskiego, jednocześnie te języki mogły tak bardzo wzajemnie się przenikać, że czasami trudno jest jednoznacznie je rozróżnić{{r|Fałowski}}{{r|Langston}}. Przykładowo kwestią sporną jest, czy język ''[[Powieść minionych lat|Powieści minionych lat]]'' bazuje na języku cerkiewnosłowiańskim redakcji ruskiej, czy raczej należy go uznać za [[język staroruski|staroruski]]<ref name="Fałowski">{{Cytuj |autor r = Adam Fałowski |redaktor = Barbara Oczkowa, Elżbieta Szczepańska |rozdział = Język ukraiński |tytuł = Słowiańskie języki literackie. Rys historyczny |miejsce = Kraków |wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |data = 2011 |s = 130 |isbn = 978-83-233-3131-5}}</ref>.
 
Analiza tekstów kanonu staro-cerkiewno-słowiańskiego obok rekonstruowania języka pra-cerkiewno-słowiańskiego i wcześniejszego prasłowiańskiego jest przedmiotem badań działu filologii słowiańskiej o nazwie [[paleoslawistyka]]{{odn|Moszyński|2006|s=346–347}}.
 
=== Cerkiewizmy ===
Cerkiewizm (ros. церковнославянизм <small>(cerkownosławianizm)</small>) to wyraz, forma gramatyczna lub konstrukcja składniowa zapożyczona przez dany język narodowy z języka (staro)-cerkiewno-słowiańskiego. Szerszym pojęciem, który w sobie może mieścić cerkiewizm jest ''słowianizm''{{odn|Mażulis-Frydel|2000|s=7}}. [[Bogdan Walczak]] stwierdził, że najliczniej cerkiewizmy występują w języku rosyjskim<ref name="Mańczak">{{Cytuj |autor = [[Witold Mańczak]] |tytuł = O pochodzeniu języka staro-cerkiewno-słowiańskiego |czasopismo = Rocznik Slawistyczny |wolumin = LXI |s = 59–68 |data = 2012 |issn = 0080-3588}}</ref>. Witold Mańczak zauważa jednak, że o ile w języku rosyjskim jest możliwe odróżnienie form rodzimych od cerkiewizmów (tj. form niezgodnych z typowymi dla języków wschodniosłowiańskich), tak w językach południowosłowiańskich może nie być to możliwe. Przykładowo w języku rosyjskim na podstawie kryteriów fonetycznych można stwierdzić, że forma rzeczownika ''głowa'' – голова <small>(golova)</small>, z [[pełnogłos]]em, jest typowa dla języków wschodniosłowiańskich, natomiast forma глава <small>(glava)</small> to cerkiewizm. Jednak fakt, że w języku scs., podobnie jak w językach południosłowiańskichpołudniowosłowiańskich takich jak bułgarski, macedoński, serbskochorwacki, słoweński słowo ''głowa'' ma formę ''glava'' nie świadczy o tym, że są to przypadki cerkiewizmów w tych językach{{r|Mańczak}}.
 
Język scs. przez wieki funkcjonował jako język liturgii większości Słowian i pewna terminologia religijna oraz kościelna przyjęła się w sposób bezpośredni lub pośredni we wszystkich językach słowiańskich{{odn|Mareš|1994|s=8}}.
[[Piotr I Wielki|Piotr Wielki]] dążył do tego, aby język pisany był zbliżony do języka mówionego warstw wykształconych{{r|Comrie}}. Cerkiewnosłowiański redakcji rosyjskiej coraz bardziej ulegał wpływom języka potocznego, na tyle, że południowi Słowianie (którzy sami stosowali cerkiewnosłowiański) utożsamiali go z językiem rosyjskim{{odn|Szul|2009|s=213}}.
 
W 1755 [[Michaił Łomonosow]] wydał opracowanie rosyjskiej gramatyki, gdzie zasugerował trzy odmiany (style) języka. Styl wysoki to cerkiewnosłowiański, którego używa się w tekstach religijnych i poezji wysokiej{{r|Comrie}} (np. [[epos|poematy heroiczne]], [[oda (literatura)|ody]]){{r|Shaikevich}}. Styl niski to język wschodniosłowiański (rosyjski), jednak z przyswojonymi cerkiewizmami, używany w prywatnej korepondencjikorespondencji i komediach. Styl pośredni, łączący cechy wschodniosłowiańskie z cerkiewnosłowiańskimi miał być z kolei używany w poezji, prozie literackiej i rozprawach naukowych{{r|Comrie}} (i to on posłużył za podstawę współczesnego języka rosyjskiego){{odn|Szul|2009|s=213}}{{r|Comrie}}.
 
Wielu autorów nie stosowało się do proponowanych trzech stylów (np. [[Aleksandr Sumarokow]]) i odrzucali styl wysoki (cerkiewnosłowiański) jako sztuczny{{r|Shaikevich}}. [[Nikołaj Karamzin]] i inni utworzyli ''nowy styl'' (новый слог) charakteryzujący się przejrzystością i prostotą, gdzie język francuski posłużył za model struktury zdania i szyku wyrazów<ref name="Ward">{{Cytuj |autor r = D Ward |redaktor = Keith Brown, Sarah Ogilvie |rozdział = Russian |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |wydawca = Elsevier|data = 2009 |s = 905–908 |isbn = 978-0-08-087774-7}}</ref>. Ostatecznie wszystkie te cechy wyważył [[Aleksander Puszkin]] i od tego czasu mówi się o współczesnym rosyjskim języku literackim{{r|Comrie}}.
W okresie ok. 1794–1840 pojawiały się religijne i dydaktyczne teksty w słowiańskich dialektach regionu Macedonii, w których autorzy postulowali utworzenie słowiańskiego języka literackiego opartego na miejscowych gwarach. Miałby on wyprzeć archaiczny język cerkiewnosłowiański, a z drugiej dawałby opór [[hellenizacja|hellenizacji]]<ref name="Friedman">{{Cytuj |autor r = Victor A. Friedman |redaktor = Jane Garry, Carl Rubino |rozdział = Macedonian |tytuł = Facts about the world’s languages |wydawca = The H. W. Wilson Company |data = 2001 |s = 435–436 |isbn = 978-0824209704}}</ref>. Bowiem poza cerkiewnosłowiańskim, na terenie Macedonii używano języka greckiego jako języka literackiego i języka liturgii. Greckie wpływy były tak silne, że nawet w piśmiennictwie słowiańskim stosowano alfabet grecki{{r|Sendek}}. Postulowany przyszły literacki język słowiański zarówno społeczność z obszaru macedońskiego, jak i bułgarskiego nazywała ''bułgarskim''{{r|Friedman}}.
 
W XIX w. zwolennicy języka cerkiewnosłowiańskiego przegrali w końcu ze zwolennikami języka bazującego na lokalnym dialekcie. Choć spore były różnice między dialektami bułgarskimi i macedońskimi to jednak jeszcze większe różnice były między nimi a cerkiewnosłowiańskim<ref name="Kramer">{{Cytuj |autor = Christina Kramer |tytuł = Official Language, Minority Language, No Language at All: The History of Macedonian in Primary Education in the Balkans |czasopismo = Language Problems and Language Planning |wolumin = 23 |numer = 3 |s = 233–250 |data = 1999|doi = 10.1075/lplp.23.3.03kra}}</ref>. Na obszarze macedońskobułgarskimmacedońsko-bułgarskim wykrystalizowały się dwa ośrodki językowe – w północnowschodniejpółnocno-wschodniej Bułgarii i południowozachodniejpołudniowo-zachodniej Macedonii{{r|Friedman}}. Były zatem maksymalnie od siebie oddalone, co potęgowało różnice. Ostatecznie podstawą bułgarskiego języka literackiego zostały dialekty północno-wschodnie{{odn|Szul|2009|s=324}}. Natomiast standaryzacja języka macedońskiego miała miejsce dopiero w latach 40. XX w. Wcześniej słowiańscy mieszkańcy terenów Macedonii niekoniecznie określali język, którym się posługują „macedońskim”{{r|Kramer}}.
 
Wynikiem przekonania o ciągłości rozwoju języka bułgarskiego od IX w. jest nazywanie przez Bułgarów języka (staro-)cerkiewno-słowiańskiego językiem ''starobułgarskim'' (lub analogicznie ''staromacedońskim'' przez Macedończyków). Paradoksalnie jednak pod względem pewnych cech budowy współczesny język bułgarski i macedoński są najbardziej od niego odległe ([[bałkańska liga językowa]]). Zalicza się je do [[języki analityczne|języków analitycznych]], podczas gdy resztę języków słowiańskich do [[języki syntetyczne|syntetycznych]]. Obecne są w nich rodzajniki, a brak jest bezokoliczników i deklinacji. Bułgarski język literacki powstał nie w wyniku ewolucji cerkiewno-słowiańskiego redakcji bułgarskiej, a w konsekwencji całkowitego zerwania z nim oraz oparcia się na miejscowych dialektach i zapożyczeniach z rosyjskiego. Cerkiewizmy we współczesnym bułgarskim najczęściej trafiały do niego za pośrednictwem języka rosyjskiego{{odn|Szul|2009|s=278–279}}. Podobnie macedoński język literacki został oparty na zupełnie innych dialektach{{odn|Bartula|2004|s=23}}.
[[Gerard Labuda]] uważał, że badacze powołujący się na fragment ''Żywota Metodego'' i wnioskujący z niego o obecności obrządku słowiańskiego w okresie przedpiastowskim na terenach polskich popełniają nadinterpretację. Jeszcze bardziej jednoznacznie wypowiadał się [[Tadeusz Lehr-Spławiński]], uznając, że doszukiwanie się tradycji cyrylo-metodiańskiej na ziemiach polskich w okresie przed [[chrzest Polski|chrztem Mieszka]] czy zwalczania jej przez obrządek łaciński nie ma, jak dotąd, realnych podstaw. Polemizował też z Havránkiem – uważał, że nie ma wśród polskich cerkiewizmów o typie terminów religijno-kościelnych takich, które nie byłyby znane i używane w języku staroczeskim. Twierdził, że dopiero gdyby przyszły one bezpośrednio z języka scs., bez pośrednictwa czeszczyzny, można by wtedy móc wnioskować, że scs. był używany jeszcze przed chrystianizacją za Mieszka I{{r|Koziara}}.
 
Z leksykologiczno-onomastycznych prac [[Maria Karpluk|Marii Karpluk]] wynika, że wśród ponad 2500 staropolskich terminów związanych z religią i kościołem sporą część stanowią cerkiewizmy, ale głównie te zapożyczone za pośrednictwem języka czeskiego{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga3|Słownictwo związane z chrześcijaństwem przenikające do polszczynypolszczyzny poprzez język czeski, pochodziło nie tylko z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, ale także z łaciny, często za pośrednictwem niemieckim. Na gruncie czeskim było ono adaptowane do słowiańskiego systemu językowego. Do polszczyzny przenikało bez większych zmian, ponieważ wówczas różnice między językiem czeskim a polskim były bardzo małe<ref name="Walczak">{{Cytuj |autor = [[Bogdan Walczak]] |tytuł = Zarys dziejów języka polskiego |wydawca = Kantor Wydawniczy SAWW |data = 1995 |s = 57 |isbn = 83-229-1867-4}}</ref>.}}. Według niej pośredni wpływ języka staro-cerkiewno-słowiańskiego na polszczyznę (za pośrednictwem języka czeskiego) jest oczywistością, natomiast kwestia obecności obrządku cyrylo-metodiańskiego w Polsce (a przez to bezpośredni wpływ scs.) pozostaje hipotezą. Jest mało prawdopodobne, by w przyszłości pojawiły się argumenty i dowody ostatecznie potwierdzające jedną z wersji, zwłaszcza w obliczu braku polskich tekstów ciągłych aż do połowy XIV w.{{r|Koziara}}
 
== Zarys gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego ==
|- align="center"
!M
|онъоnъ (*jь)
|ono (*je)
|ona (*ja)
|}
 
Zaimek anaforyczny ''*jь, *ja, *je'' oznaczał ''on, ona, ono''{{odn|Strutyński|2006|s=60–61}}. Jednak forma mianownika wszystkich trzech rodzajów tego zaimka nie zachowała się ani w scs., ani w innych językach słowiańskich{{odn|Bartula|2004|s=55}}. Została ona zastąpiona przez zaimek wskazujący ''онъоnъ, ona, ono'' (''tamten''){{odn|Strutyński|2006|s=60–61}}.
 
==== Przymiotnik ====
|}
 
Stopień wyższy przymiotnika był tworzony na dwa sposoby. Według pierwszego sposobu przymiotniki miały do tematu dodawaną koncówkękońcówkę ''–ii'' (''–ij''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}}, ''–ijь, –ьjь''{{odn|Bartula|2004|s=64}}) w rodzaju męskim, ''–ьje'' w nijakim i ''–ьši'' w żeńskim. W przypadkach zależnych występowała w temacie cząstka ''–ьš–'' (np. od przymiotnika ''junъ'' mianownik: ''juńii, juńьje, juńьši''; dopełniacz: ''juńьša'' (rodzaj męski i nijaki), ''juńьšę'' (rodzaj żeński){{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}}.
 
Według drugiego sposobu temat przybierał zakończenie ''–ěi, –ěj''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}} (''–ějь'') w rodzaju męskim, ''–ěje'' w nijakim{{odn|Bartula|2004|s=64}} i ''–ějši'' (''–ěiši''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}} ''–ějьši'') w żeńskim{{odn|Bartula|2004|s=64}}. W przypadkach zależnych występowała cząstka ''–ějš–'' (''–ěiš–''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}} ''–ějьš–''{{odn|Bartula|2004|s=64}}), np. od przymiotnika ''novъ'' mianownik: ''nověi, nověje, nověiši''; dopełniacz: ''nověiša, nověišę''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=76–77}}.
Odmiana liczebnika ''jedinъ'' (''–a, –o'') była zgodna z odmianą zaimka twardotematowego ''tъ, ta, to''. Podobnie odmienia się liczebnik ''dъva'', ale jego odmiana ograniczona jest tylko do liczby podwójnej. Liczebnik ''trije'' odmienia się jak rzeczowniki deklinacji IV, a ''četyre'' – częściowo wg deklinacji V rzeczowników z tematem ''–r-'', częściowo wg deklinacji IV. Zarówno ''trije'', jak i ''četyre'' odmienia się tylko w liczbie mnogiej{{odn|Bartula|2004|s=70–71}}.
 
Liczebniki główne w zakresie 5–10 odmieniały się według deklinacji IV (tylko w odmianie 10 widoczne są ślady dawnej odmiany spółgłoskowej); oznaczały zbiorowe pojęcia i pełniły funkcje przydawki, łącząc się w [[związek rządu|związku rządu]] z rzeczownikami w formie dopełniacza liczby mnogiej, np. ''pętь xlěbъ'' (''piećpięć chlebów''){{odn|Bartula|2004|s=70–71}}.
 
Liczebniki 11–19 zarówno w prasłowiańskim, jak i w scs. tworzone były przez połączenie liczebnika oznaczającego jedności z nieodmiennym wyrażeniem przyimkowym ''na desęte'', np. ''sъ dъvěma na desęte učenikoma'' (''z dwunastoma uczniami''). Liczebniki dziesiątkowe 20–90 konstruowane były przez połączenie 2–9 z odpowiednimi formami liczebnika ''desętь'', np. ''trije desęti'' (30), ''pętь desętь'' (50). Jedności z dziesiątkami łączyło się spójnikiem ''i'', np. ''dъva desęti i četyre'' (24). Liczebnik 100 (''sъto'') odmieniał się według ''o''-tematowej deklinacji I rodzaju nijakiego, a 1000 – wg deklinacji III typu miękkiego{{odn|Bartula|2004|s=70–71}}.
 
====== Aoryst sygmatyczny I ======
Aoryst sygmatyczny I mógł być tworzony, z pewnymi wyjątkami, od wszystkich czasowników (o temacie bezokolicznika kończącym się na spółgłoskę i samogłoskę). Do tematu II dochodził charakterystyczny sufiks ''–s–'' lub ''–x–'' a następnie odpowiednia końcówka. Grupy ''ps, bs, ds, ts, ss, zs'' (gdzie pierwsza ze spółgłosek była końcową w tematach rdzennych) upraszczały się do samego ''s''. Rdzenne samogłoski krótkie ulegały wzdłużeniu, przekształcając się ostatecznie w następujący sposób: ''e'' w ''ě'', ''o'' w ''a''{{odn|Bartula|2004|s=87–88}}, np. ''grěsъ'' ≤ ''*grebsъ''; ''basъ'' ≤ ''*bodsъ''. Nie istniały formy tego aorystu dla 2. i 3. os. l. poj. dla czasowników ze spółgłoskowym tematem bezokolicznika i w tej funkcji występowały formy aorystu astygmatycznegoasygmatycznego. W przypadku czasowników z samogłoskowym tematem bezokolicznika formy te były równe czystemu tematowi{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=88}}.
 
Za pozostałość aorystu w języku polskim (pod względem formalnym, nie funkcjonalnym) można uznać cząstkę ''–by'' w formach trybu warunkowego i w funkcji spójnika. Nawiązuje ona do form aorystu tworzonych od czasownika ''byti'' (''być''), tj. w l. poj. kolejno ''byxъ'' (1 os.), ''by'' (2 os.), ''by'' (3 os.). Archaiczna forma ''bych'' jest zachowana przykładowo w [[gwara podhalańska|gwarach podhalańskich]]. Stare formy aorystu takie jak ''bych'' (1 os. l. poj.), ''bychom'' (1 os. l. mn.), ''byste'' (2 os. l. mn.) są zachowane we współczesnym literackim języku czeskim do tworzenia trybu przypuszczającego{{odn|Bartula|2004|s=88–89}}.
 
====== Aoryst sygmatyczny II ======
Ten nowszy typ aorystu powstał ze skrzyżowania aorystu asygmatycznego i sygmatycznego I. Z aorystu asygmatycznego przejął spółgłoskowy temat rdzenny (tworzony był tylko na bazie czasowników, których temat II kończył się na spółgłoskę){{odn|Bartula|2004|s=89}}{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=89}} oraz brak wzdłużenia samogłosek ''e'' oraz ''o''{{odn|Bartula|2004|s=89}}. Z aorystu sygmatycznego I przejął natomiast sufiks ''–s–'', ''–x–'' lub ''–š–''{{odn|Bartula|2004|s=89}}. Sufiks ten był dodatkowo rozszerzony [[międzyrostek|interfiksem]] ''–o–'', np. od czasownika ''nesti'' aoryst ten w 1 os. l. poj. brzmiał ''nesoxъ''. Form 2. i 3. os. l. poj. nie było i w tej roli były używane formy aorystu astygmatycznegoasygmatycznego (analogicznie jak przy aoryście sygmatycznym I){{odn|Strutyński|2006|s=95}}. We wcześniejszych zabytkach (jak Kodeks Mariański) ten typ aorystu nie występował, coraz liczniej pojawiał się natomiast w późniejszych (np. w Kodeksie Supraskim){{odn|Bartula|2004|s=88–89}}.
 
===== Imiesłowy czasu przeszłego =====
===== Złożone formy czasownika =====
====== Praeteritum ======
Budowa praeteritum{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=92}}{{odn|Brajerski|1990|s=125}}, tj. czasu przeszłego złożonego (nazywanego także ''perfectum''{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga10|Nie była to jednak kontynuacja praindoeuropejskiego perfectum a czas przeszły nowszego typu – termin ten jest tu stosowany umownie{{odn|Bartula|2004|s=99}}.}}) polegała na połączeniu imiesłowiuimiesłowu czasu przeszłego czynnego II w formie mianownikowej (o końcówkach ''–lъ, –la, –lo'') dowolnego czasownika z osobową formą czasownika ''byti'' w czasie teraźniejszym (jako [[czasownik posiłkowy|czasownikiem posiłkowym]]){{odn|Bartula|2004|s=99}}.
 
{| class="wikitable"
Podobnie jak w innych językach słowiańskich, czas przyszły można było w języku scs. wyrazić formami prostymi lub złożonymi czasownika. Funkcję czasu przyszłego prostego pełniły formy czasowników dokonanych w czasie teraźniejszym{{odn|Bartula|2004|s=100–101}}, np. ''prinesǫ → przyniosę''{{odn|Strutyński|2006|s=97}}.
 
Czas przyszły złożony mógł być tworzony dwojako. Mogło to być połączenie odpowiedniej formy osobowej czasownika posiłkowego ''iměti, načęti'' (rzadziej ''vъčęti'') lub ''xotěti'' z bezokolicznikiem odpowiedniego czasownika, np. ''imamь glagolati → będę mówić, xošteši sę javiti → będziesz się ukazywać''. Ten typ tworzenia czasu przyszłego wykształcił się w językach południosłowiańskichpołudniowosłowiańskich, a jako czasownik posiłkowy utrwalił się czasownik ''xotěti''{{odn|Bartula|2004|s=101–102}}.
 
Drugim sposobem było połączenie imiesłowu czasu przeszłego czynnego II z odpowiednią formą słowa posiłkowego ''byti'' w czasie przyszłym (''bǫdǫ'' itd.){{odn|Bartula|2004|s=101–102}}, np. ''bǫdetъ pokajalъ sę → upokorzy się'' (dosł. ''będzie tym, który się pokajał''){{odn|Brajerski|1990|s=126}}. Taka konstrukcja, nazywana ''futurum exactum'' lub ''futurum II'', była bardzo rzadka. Poza tym w języku scs. nie występowały połaczenia słowa ''bǫdǫ'' z bezokolicznikiem. Jednak ten typ czasu przyszłego upowszechnił się w językach zachodnio- i wschodniosłowiańskich (np. w polskim: ''będę robił'' lub ''będę robić''){{odn|Bartula|2004|s=102}}.
* {{Cytuj |autor = Janusz Strutyński |tytuł = Podstawowe wiadomości z gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego |miejsce = Kraków |wydawca = Wydawnictwo Tomasz Strutyński |data = 2006 |isbn = 83-89288-03-6 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = [[Roman Szul]] |tytuł = Język, naród, państwo. Język jako zjawisko polityczne |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |miejsce = Warszawa |data = 2009 |isbn = 978-83-01-15793-7 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = Marian Wójtowicz |tytuł = PoczątkuPoczątki pisma słowiańskiego |wydawca = Wydawnictwo Naukowe UAM |miejsce = Poznań |data = 2000 |isbn = 83-232-1053-5 |odn = tak}}
 
== Linki zewnętrzne ==
1605

edycji