Język staro-cerkiewno-słowiański: Różnice pomiędzy wersjami

m
drobne merytoryczne, jęz.
m (lit., int.)
m (drobne merytoryczne, jęz.)
* samogłoska [[Ѣ|jać]] (''ě''), np. ''město'' (''miejsce'')
* grupy ''ra, la'' między samogłoskami i w nagłosie będące rezultatem [[przestawka|przestawki]] w miejscu pierwotnych ''*or, *ol'', np. ''blato'' (''błoto''), ''ralo'' (''radło''), ''lakъtь'' (''łokieć'')
* grupy spółgłoskowe ''št, žd''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=24}}{{odn|Bartula|2004|s=14–16}} w miejscu pierwotnych ''*tj, *dj, *kt’ (*gt’)'' {{odn|Bartula|2004|s=14–16}}, np. ''svěšta'' (''świeca''), ''mežda'' (''miedza''){{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=24}}.
 
Większość tekstów kanonu była zapisana głagolicą, a mniej liczne odpisy – cyrylicą{{odn|Bartula|2004|s=14}}. Do zabytków głagolickich należy: [[Kodeks Zografski]], [[Kodeks mariański|Kodeks Mariański]], [[Kodeks Assemaniego]], [[Psałterz synajski|Psałterz Synajski]], [[Modlitewnik synajski|Modlitewnik Synajski]], [[Fragmenty Cloza]], [[Mszał kijowski|Mszał Kijowski]]{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga6|Mszał Kijowski uznaje się za najstarszy zachowany tekst należący do kanonu języka scs., ale jednocześnie jego język zawiera najwięcej lokalnych cech spośród tekstów kanonu (cech typowych dla języków zachodniosłowiańskich)<ref name="Stjepan">{{Cytuj |autor = Stjepan Damjanović |tytuł = Staroslavenski jezik |miejsce = Zagrzeb |wydawca = Hrvatska sveučilišna naklada |data = 2003 |s = 17 |isbn = 953-169-095-2 |język = hr}}</ref>. Mimo że nie spełnia wszystkich kryteriów przynależności do kanonu, jest do niego zaliczany i reprezentuje najstarszy stan językowy{{odn|Słoński|1950|s=12}}.}}. Do zabytków cyrylickich należy: [[Księga Sawy|Kodeks Sawy]], [[Kodeks supraski|Kodeks Supraski]]{{odn|Bartula|2004|s=14–16}}{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=24–26}} oraz [[Apostoł eniński|Apostoł Eniński]]{{odn|Bartula|2004|s=14–16}}.
[[Plik:Bascanska ploca.jpg|thumb|[[Płyta z Baški]] – zabytek pisma głagolickiego z tekstem w języku cerkiewnosłowiańskim redakcji chorwackiej]]
 
W Chorwacji piśmiennictwo cerkiewnosłowiańskie w związku z szerzeniem się liturgii łacińskiej zostało ograniczone tylko do części obszaru. Liturgia cerkiewnosłowiańska była najsilniej ugruntowana na Przymorzu (w [[Dalmacja|Dalmacji]]) i na [[Istria|Istrii]]. Język scs. był jednak głównie językiem kościelnym. Już od początku XVI w. w piśmiennictwie świeckim posługiwano się żywym językiem narodowym{{odn|Moszyński|2006|s=356}}.
 
Kanciasta głagolica była bardzo długo narodowym pismem chorwackim. Była zatem alfabetem liturgicznego języka cerkiewnosłowiańskiego i narodowego starochorwackiego. Od czasu pojawienia się konkurencyjnej łacinki w poł. XIV w. znaczenie głagolicy jako [[alfabet chorwacki|alfabetu chorwackiego]] stopniowo malało, jednak była używana w tej funkcji aż do XVII w.{{r|Oczkowa}} Za to jako pismo liturgiczne w nadmorskich diecezjach na Istrii i Krku była używana do poł. XX w. {{odn|Moszyński|2006|s=70, 356}}. [[Sobór watykański II]] przyczynił się do usunięcia z liturgicznej praktyki języka cerkiewnosłowiańskiego, a wraz z nim głagolicy{{odn|Moszyński|2006|s=70, 356}}. Mimo to głagolica trwale wpisała się w chorwacką historię i kulturę, stała się pismem symbolicznym, symbolem narodowej tożsamości i suwerenności, znakiem rozpoznawczym. Szczególnie obecna jest we współczesnym wzornictwie, np. na monetach i banknotach. Istnieje ruch neogłagolityzmu, który dodatkowo ożywia głagolickie tradycje<ref name="Oczkowa">{{Cytuj |autor r = Barbara Oczkowa |redaktor = Maria Dąbrowska-Partyka |rozdział = Język chorwacki – w poszukiwaniu własnej normy |tytuł = W poszukiwaniu nowego kanonu. Reinterpretacje tradycji kulturalnej w krajach postjugosłowiańskich po 1995 roku |miejsce = Kraków |wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |data = 2005 |s = 82–84 |isbn = 83-233-2010-1}}</ref>.
 
Język cerkiewnosłowiański redakcji chorwackiej (wraz liturgią słowiańską i głagolicą) został w XIV w. sprowadzony do Pragi ([[Klasztor Emaus w Pradze|Klasztor Emaus]]), a następnie do Oleśnicy i Krakowa ([[Kościół Świętego Krzyża w Krakowie (nieistniejący)|Kościół Świętego Krzyża na Kleparzu]]){{odn|Moszyński|2006|s=70–71, 356}}.
[[Gerard Labuda]] uważał, że badacze powołujący się na fragment ''Żywota Metodego'' i wnioskujący z niego o obecności obrządku słowiańskiego w okresie przedpiastowskim na terenach polskich popełniają nadinterpretację. Jeszcze bardziej jednoznacznie wypowiadał się [[Tadeusz Lehr-Spławiński]], uznając, że doszukiwanie się tradycji cyrylo-metodiańskiej na ziemiach polskich w okresie przed [[chrzest Polski|chrztem Mieszka]] czy zwalczania jej przez obrządek łaciński nie ma, jak dotąd, realnych podstaw. Polemizował też z Havránkiem – uważał, że nie ma wśród polskich cerkiewizmów o typie terminów religijno-kościelnych takich, które nie byłyby znane i używane w języku staroczeskim. Twierdził, że dopiero gdyby przyszły one bezpośrednio z języka scs., bez pośrednictwa czeszczyzny, można by wtedy móc wnioskować, że scs. był używany jeszcze przed chrystianizacją za Mieszka I{{r|Koziara}}.
 
Z leksykologiczno-onomastycznych prac [[Maria Karpluk|Marii Karpluk]] wynika, że wśród ponad 2500 staropolskich terminów związanych z religią i kościołem sporąpewną część stanowią cerkiewizmy, ale głównie te zapożyczone za pośrednictwem języka czeskiego{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga3|Słownictwo związane z chrześcijaństwem przenikające do polszczyzny poprzez język czeski, pochodziło nie tylko z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, ale także z łaciny, często za pośrednictwem niemieckim. Na gruncie czeskim było ono adaptowane do słowiańskiego systemu językowego. Do polszczyzny przenikało bez większych zmian, ponieważ wówczas różnice między językiem czeskim a polskim były bardzo małe<ref name="Walczak">{{Cytuj |autor = [[Bogdan Walczak]] |tytuł = Zarys dziejów języka polskiego |wydawca = Kantor Wydawniczy SAWW |data = 1995 |s = 57 |isbn = 83-229-1867-4}}</ref>.}}. Według niej pośredni wpływ języka staro-cerkiewno-słowiańskiego na polszczyznę (za pośrednictwem języka czeskiego) jest oczywistością, natomiast kwestia obecności obrządku cyrylo-metodiańskiego w Polsce (a przez to bezpośredni wpływ scs.) pozostaje hipotezą. Jest mało prawdopodobne, by w przyszłości pojawiły się argumenty i dowody ostatecznie potwierdzające jedną z wersji, zwłaszcza w obliczu braku polskich tekstów ciągłych aż do połowy XIV w.{{r|Koziara}}
 
Większość cerkiewizmów w polszczyźnie to, zdaniem [[Janusz Siatkowski|Janusza Siatkowskiego]], kalki z języka greckiego, ale były również kalki z łaciny oraz twory rodzime<ref name="Rygor">{{Cytuj |autor = Anna Rygorowicz-Kuźma |tytuł = Rutenizmy w staropolskiej terminologii religijnej (na przykładzie Słownika staropolskiej terminologii chrześcijańskiej Marii Karpluk) |czasopismo = Studia wschodniosłowiańskie |wolumin = 19 |s = 373–385 |data = 2019 |doi = 10.15290/sw.2019.19.26}}</ref>.
 
== Zarys gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego ==
 
{| class="wikitable"
|+Podział koniugacyjny w języku scs. bazujący na Leskienie{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=79–81}} {{odn|Bartula|2004|s=40–41}}
! colspan="4" |Koniugacja I
|-
 
====== Conditionalis ======
Tryb warunkowy (conditionalis) tworzony był przez połączenie form imiesłowu czasu przeszłego czynnego II z formami osobowymi słowa ''bimь''{{odn|Friedelówna|Łapicz|1997|s=93–94}} (forma osobaosobowa conditionalu prostego od czasownika ''byti''), np. ''neslъ bimь → niósłbym'', ''neslъ bi → niósłby, niósłbyś''. Bywało, że w tekstach zamiast słowa posiłkowego ''bimь'' używane były formy osobowe aorystu czasownika ''byti'' (''byxъ, by, byxomъ''). Tryb warunkowy używany był w zdaniach złożonych z podrzędnym zdaniem warunkowym, zasadniczo zaczynającym się od ''ašte'' (''jeżeli'') lub ze zdaniem celowym, łączącym się ze zdaniem nadrzędnym spójnikiem ''da'' (''aby''), np. ''Ašte bi sьde bylъ, ne bi bratrъ mojь umrъlъ → Gdybyś tu był, mój brat by nie umarł'' (w takiej formie m.in. w Kodeksie Mariańskim); również: ''Ašte by sьde bylъ, ne by bratъ mojь umrьlъ'' (z takimi aorystycznymi formami w Księdze Sawy){{odn|Bartula|2004|s=102–103}}.
 
==== Strona bierna czasownika ====
1605

edycji