Komposesorat Orawski: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięty 1 bajt ,  1 miesiąc temu
lit.
(lit.)
(lit.)
 
W roku 1626, po śmierci [[Jerzy VII Thurzo|Jerzego VII Thurzona]], jego żony Elżbiety oraz syna Imricha, ziemie, którymi władał (niemal cały obszar Orawy wraz ze znaczną częścią [[Tatry Zachodnie|Tatr Zachodnich]]<ref name=":3" />), spadły dziedzictwem na siedem jego córek: Zuzannę, Judytę, Barbarę, Helenę Illésházy, Marię Vizkelethy, Katarzynę Thőkőly oraz Annę Szunyogh. Aby zachować korzystną gospodarczo jedność majątku, szlachcianki postanowiły utworzyć komposesorat (pochodzące z łaciny określenie współwłasności), zebrawszy się wraz z mężami 5 lipca na [[Zamek Lietava|zamku w Lietavie]]<ref name=":1">{{Cytuj |tytuł = Słowacja Zamek Orawski |data dostępu = 2021-02-23 |opublikowany = www.pinkwart.pl |url = http://www.pinkwart.pl/slowacja/zamoraw.htm}}</ref>. Charakterystyczne dla tej formy zarządzania było wyznaczanie dyrektora – najbardziej zaufanego spośród właścicieli lub osoby postronnej – sprawującego kontrolę nad majątkiem i wypłacającego wszystkim uprawnionym doroczną [[Dywidenda|intratę]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />.
[[Plik:Árva county map.jpg|mały|Mapa komitatu orawskiego]]
Zasięg terytorialny komposesoratu w znacznej mierze pokrywał się z zasięgiem [[Komitat Árva|komitatu orawskiego]], którego Jerzy Thurzo był dziedzicznym [[Żupan (urząd)|żupanem]]<ref name=":4">{{Cytuj |tytuł = Orava počas Tököliho povstania |data dostępu = 2021-03-07 |opublikowany = sites.google.com |url = https://sites.google.com/site/oravapocastoekoelihopovstania/}}</ref>, i pierwotnie obejmował powierzchnię ponad 2000 km²<ref>{{Cytuj |tytuł = Oravský komposesorát |data dostępu = 2021-03-07 |opublikowany = LESY SR, štátny podnik |url = https://www.lesy.sk/lesy/pre-verejnost/kam-do-prirody/vyznamne-lesnicke-miesta/zoznam/budova-oravskeho-komposesoratu-2.html |język = sk}}</ref>. Pierwszym zarządcą został Gašpar Illésházy, mąż Heleny (pozostawał na stanowisku w latach 1626–1648). Po nim obejmowali tę godność między innymi István Thőkőly (1653–1670, zmarł w oblężonym [[Zamek Orawski|Zamku Orawskim]]), ojciec [[Imre Thököly|Imrego]] , György Erdődy (1676–1713; jako ostatni łączył funkcje dyrektora komposesoratu i żupana orawskiego<ref name=":4" />), György Lipót Erdődy (1714–1758), [[Miklós József Esterházy]] (1782–1790), Franciszek (Ferenc) Zichy (1792–1812) oraz jego syn, również Ferenc Zichy (1812–1861)<ref name=":5">{{Cytuj |tytuł = Od starého k novému, alebo Oravské panstvo sa mení z feudála na podnikateľa |data = 2021-02-04 |data dostępu = 2021-03-07 |opublikowany = Oravské múzeum |url = https://www.oravskemuzeum.sk/od-stareho-k-novemu-alebo-oravske-panstvo-sa-meni-z-feudala-na-podnikatela/ |język = sk}}</ref>, później jego potomek Edmund (w roku 1868 założył w Zamku Orawskim jedno z pierwszych słowackich muzeów), Paul Esterházy (1894–1896), Jozef Pálffy (1896–1919)<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cytuj |autor = Stanisław Figiel, Piotr Krzywda, Urszula Janicka-Krzywda, Wojciech Wiśniewski |tytuł = Beskid Żywiecki: przewodnik |data = 2006 |wydawca = Rewasz |s = 64, 68, 393, 397, 460}}</ref>.
 
W celu wykorzystania odludnych obszarów zarządcy [[Lokacja na surowym korzeniu|lokowali na surowym korzeniu]] kolejne wsie, jak [[Nowoć]] (rok 1691) i [[Orawska Leśna|Orawską Leśną]] (rok 1731)<ref name=":2" />. Po córkach Thurzona udziały w Komposesoracie Orawskim przejmowali ich spadkobiercy, ale w XVIII wieku ośrodek znacząco podupadł gospodarczo wskutek zniszczeń wojennych<ref name=":1" />. W roku 1835 w obręb komposesoratu wchodziło blisko 400 km² gruntów ornych, blisko 300 km² lasów, ponad 100 km² łąk, pastwisk i hal wysokogórskich, 51 gorzelni, 49 karczem, 18 parafii rzymskokatolickich, 11 magazynów, 9 tartaków, 5 szkół, 4 młyny i 2 synagogi<ref name=":5" />. W roku 1848 majątek został istotnie zmniejszony z powodu zniesienia poddaństwa, wciąż jednak miał obszar blisko 330 km², w tym ponad 280 km² lasów; siedziba zarządu znajdowała się w [[Zamki Orawskie|Orawskim Podzamczu]]<ref name=":0" />. Podstawą ekonomiczną posiadłości była odtąd eksploatacja lasów, nie inwestowano w przemysł ani transport (w ostatniej dekadzie XIX wieku sfinansowano natomiast budowę kościoła w [[Zakamienny Klin|Zakamiennem]]); dopiero podczas I wojny światowej na jej terenie wybudowano [[Orawska Kolej Leśna|Orawską Kolej Leśną]]<ref name=":2" />. Nadleśniczym komposesoratu w latach 1864–1883 był William Rowland, do leśniczych należeli Jozef Guber i [[Antoni Kocyan]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. W roku 1919 [[Czechosłowacja|państwo czechosłowackie]] nabyło [[Pakiet kontrolny akcji|pakiet kontrolny]] zapewniający zarząd dóbr, a w roku 1946 zostały one całkowicie [[Nacjonalizacja|znacjonalizowane]] i przestały istnieć w omawianej formie<ref name=":0" />.