Rzeki na Węgrzech: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 30 bajtów ,  2 miesiące temu
m
drobne redakcyjne
m (-szablon)
m (drobne redakcyjne)
 
!rowspan=2|Rzeka
!colspan=2|Powierzchnia zlewni (km²)
!rowspan=2|Udział węgierskiej<br />powierzchni zlewni<ref group="uwaga">Wobec całkowitego obszaru zlewni tejdanej rzeki.</ref> (%)
|-
!Na Węgrzech!!Całkowita
|}
== Charakterystyka ==
Wiele węgierskich rzek [[Meander (geografia)|meandruje]] zarówno w środkowym, jak i dolnym biegu, jednak część z nich została [[Regulacja rzeki|uregulowana]] działalnością człowieka. Po regulacji długość rzek takich jak [[Cisa]] została skrócona nawet o kilkaset [[kilometr]]ów<ref>{{Cytuj |tytuł = Guelmino János: Tisza-parti jegyzetek |data dostępu = 2021-01-17 |opublikowany = www.zetna.org |url = http://www.zetna.org/zek/konyvek/48/b9.html}}</ref>, czego wynikiemskutkiem jest m.in. duża liczba [[starorzecze|starorzeczy]] w dolinach [[Dunaj]]u, Cisy i [[Drawa (dopływ Dunaju)|Drawy]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Summary |data dostępu = 2021-01-18 |opublikowany = www.sulinet.hu |url = https://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/tudomany_es_ismeretterjesztes/Magyarorszag_holtagai/pages/021_summary.htm}}</ref>. Ponadto międzypomiędzy największymi rzekami i wzdłuż niektórych płynących przez [[Bagno|tereny bagienne]], utworzono [[Kanał żeglugowy|kanały żeglugowe]] ({{w języku|hu|csatorna}}), takie jak [[Keleti-főcsatorna]], łączący Cisę z [[Berettyó]], czy [[Dunavölgyi-főcsatorna]], prowadzący wody wzdłuż Dunaju naw terenieregionie [[Międzyrzecze Dunaju i Cisy|Międzyrzecza Dunaju i Cisy]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Horgászható csatornák hazánkban |data dostępu = 2021-01-18 |opublikowany = www.horgasz.hu |url = http://www.horgasz.hu/page/501/cat/3/html/csatornak.html |język = hu}}</ref>. Największe zagęszczenie [[Sieć rzeczna|sieci rzecznej]] występuje na terenach nizinnych [[Kotlina Panońska|Kotliny Panońskiej]] ([[Mała Nizina Węgierska|Mała]] i [[Wielka Nizina Węgierska]])<ref>{{Cytuj |autor = Krzysztof |tytuł = O Nizinie Węgierskiej |data = 2017-09-14 |data dostępu = 2021-01-19 |opublikowany = Galeria Łódzka |url = https://www.galerialodzka.com.pl/o-nizinie-wegierskiej/ |język = pl-PL}}</ref>. W obrębie Karpat i Kraju Zadunajskiego sieć rzeczna jest bardziej skąpa, a ponadto przez obszary te nie przepływapłynie wiele rzek o znaczących wielkościach przepływu.
 
=== Geneza ===
W [[neogen]]ie niemal na całym obszarze dzisiejszych Węgier rozciągało się [[Morze zamknięte|zamknięte]] [[Morze Panońskie]]. Największą rzeką jeuchodzącą zasilającądo niego był Dunaj, któryktórego uchodził[[Ujście dorzeki|ujście]] niegoznajdowało się wówczas na południu obecnego [[Kraj Zadunajski|Kraju Zadunajskiego]], a w końcowymdolnym odcinkubiegu kierującjego wody płynęły wzdłuż aktualnegoobecnej biegudoliny [[Drawa (dopływ Dunaju)|Drawy]]. W późnym [[pliocen]]ie, w wyniku fałdowań [[Orogeneza alpejska|orogenezy alpejskiej]] Morze Panońskie zaczęło stopniowo zanikać, formując dzisiejszy teren [[Kotlina Panońska|Kotliny Panońskiej]], a Dunaj zmienił bieg w północno-zachodnich Węgrzech na zbliżony do obecnego{{odn|Chu|2018}}. Powstał wówczas m.in. [[Przełom rzeki|przełom]] Dunaju w okolicy [[Wyszehrad]]u, poza tym na terenie [[Wielka Nizina Węgierska|Wielkiej]] i [[Mała Nizina Węgierska|Małej Niziny Węgierskiej]] ukształtowały się [[Dolina|doliny]] dużych rzek odprowadzających wodę z [[Alpidy|Alpidów]], jak na przykład najobszerniejsza dolina Cisy, czy doliny mniejszych rzek, takich jak [[Keresz]] lub [[Raba (dopływ Dunaju)|Raba]]{{odn|Makovinska|2018}}. Niektóre fragmenty rzek były modyfikowane [[Tektonika płyt|tektonicznie]] jeszcze w [[czwartorzęd]]zie, czego dobrym przykładem jest odcinek Dunaju przecinający Węgry południkowo, z północy na południe{{odn|Radivojević|2012}}.
 
=== Ochrona przeciwpowodziowa i [[energia wodna]] ===
[[File:Tiszalöki vízerőmű légi fotón.jpg|thumb|Elektrownia wodna w [[Tiszalök]]]]
W celu zapobiegnięciazapobiegania [[Powódź|powodziom]], które wielokrotnie w historii występowały na obszarze [[Kotlina Panońska|Kotliny Panońskiej]] (w przypadku Węgier głównie w dolinach Cisy i Dunaju){{odn|Takács|2014}}, w procesie regulacji [[Koryto rzeki|koryt rzecznych]] utworzone zostały również [[Zbiornik retencyjny|sztuczne zbiorniki wodne]], jak np.na przykład [[Cisa (jezioro)|Tisza-tó]]<ref>{{Cytuj |autor = Cartographia |tytuł = Lake Tisza |data dostępu = 2021-01-17 |opublikowany = funiQ |url = https://en.funiq.hu/816-lake-tisza |język = en}}</ref>. Poza tym,Kolejnym ważnym elementem systemu ochrony powodziowej na Węgrzech, są stworzone w wyniku działalności człowieka [[Terasa zalewowa|obszary zalewowe]] (szczególnie w środkowym biegu Cisy). Łączny obszar wszystkich teras zalewowych na terenie Węgier, powstałych zarówno naturalnie, jak i poprzez działalność ludzką, wynosi około 21 200 km² (niemal 23% powierzchni kraju)<ref name="ICPDR" />. Zmiana podejścia do ochrony przeciwpowodziowej nastąpiła po seriiwskutek tragicznychkatastrofalnych wezbrań w latach 1997, 1999, 2000 i 2001, po których rozpoczęto odstępowanieodstąpiono od hydrotechnicznej regulacji rzek, na rzecz zwiększania pojemności retencyjnej dolin i ochrony ich walorów przyrodniczych<ref>{{Cytuj pismo | autor = Sendzimir, J., P. Magnuszewski, Z. Flachner, P. Balogh, G. Molnar, A. Sarvari, Z. Nagy | tytuł = Assessing the resilience of a river management regime: informal learning in a shadow network in the Tisza River Basin | czasopismo = Ecology and Society | wolumin = 13, 1 | strony = 11 | data = 2007 | url = http://www.ecologyandsociety.org/vol13/iss1/art11/}}</ref>.
 
[[Elektrownia wodna|Hydroelektrownie]] nie mają dużego udziału w produkcji energii na Węgrzech<ref>{{Cytuj |autor = Szuhi Attila |tytuł = Vízenergia és vízi-erőművek Magyarországon |data = 2016-12-22 |data dostępu = 2021-01-17 |opublikowany = Energiahir.hu |url = http://energiahir.hu/vizenergia/vizenergia-es-vizi-eromuvek-magyarorszagon/ |język = hu}}</ref>. W 2015 roku całkowita [[moc]] wytwarzana przez elektrownie wodne wynosiła około 57 [[wat|MW]], z czego ponadprawie połowa (28 MW) została uzyskana przez elektrownię w [[Kisköre]] z [[Zapora wodna|zaporą]] na Cisie. Elektrownią wodną, która generowała wówczas drugą największą moc (12,9 MW) jest tama w [[Tiszalök]], korzystająca z przepływu wód tej samej rzeki. Pozostałe elektrownie, umiejscowione m.in. na [[Keresz]]u, [[Raba (dopływ Dunaju)|Rabie]] czy [[Hornad]]zie, nie przekroczyły 3 MW produkowanej mocy<ref>{{Cytuj |autor = Megosztom |tytuł = Átadták a törpe vízerőművet Szentgotthárdon |data dostępu = 2021-01-17 |opublikowany = VAOL |url = https://www.vaol.hu/civil/atadtak-a-torpe-vizeromuvet-szentgotthardon-1839632/ |język = hu}}</ref><ref>{{Cytuj |tytuł = Magyarországi vízierőművek légifotókon |data dostępu = 2021-01-17 |opublikowany = www.civertan.hu |url = https://www.civertan.hu/legifoto/legifoto.php?page_level=3763}}</ref>.
 
=== Żegluga śródlądowa ===
 
=== Wschodnia część kraju ===
W północno-wschodnich Węgrzech dominują rzeki wypływające ze stoków [[Wewnętrzne Karpaty Zachodnie|Wewnętrznych]] i [[Centralne Karpaty Zachodnie|Centralnych Karpat Zachodnich]], takie jak [[Ipola]] (źródła w [[Rudawy Weporskie|Rudawach Weporskich]]){{odn|Stelczer|1961}}, czy [[Hornad]] (źródła w [[Niżne Tatry|Niżnych Tatrach]]){{odn|Sándor|2009}}. Ponadto wiele rzek w zlewni górnego i środkowego biegu [[Cisa|Cisy]], jak również sama Cisa, ma źródła w [[Karpaty Wschodnie|Karpatach Wschodnich]], czego dobrym przykładem jest [[Bodrog]], który powstaje z połączenia rzek [[Ondawa|Ondawy]] (ze źródłami w [[Beskid Niski|Beskidzie Niskim]])<ref>{{SgKP|VII|533|Ondawa}}</ref> i [[Latorica|Latoricy]] (źródła w [[Beskidy Połonińskie|Beskidach Połonińskich]]){{odn|MŽPSR|2014}}<ref>{{SgKP|V|98|Latorcza}}</ref>. W miejscu tym należy również wspomnieć o szczególnym przypadku [[Marusza|Maruszy]], której źródła zlokalizowane są w [[Wewnętrzne Karpaty Wschodnie|Wewnętrznych Karpatach Wschodnich]], sama rzeka przepływa przez [[Siedmiogród]], a także tworzy [[Przełom rzeki|przełom]] między [[Góry Zachodniorumuńskie|Górami Zachodniorumuńskimi]] i [[Karpaty Południowe|Karpatami Południowymi]], następnie oddając wody Cisie w jej dolnym biegu, w południowo-wschodnich Węgrzech<ref>{{SgKP|VI|143|Marusza}}</ref>. Pozostałe rzeki płynące przez obszar Węgier na wschód od Cisy, mają swoje źródła w Górach Zachodniorumuńskich, jak na przykład [[Berettyó]] (źródła w górach [[Góry Seș|Seș]])<ref>{{Cytuj |tytuł = Izvoarele Barcaului, Muntii Ses. Romania-natura |data = 2013-08-18 |data dostępu = 2021-01-05 |opublikowany = web.archive.org |url = https://web.archive.org/web/20130818162747/http://www.romania-natura.ro/node/1035}}</ref>, lub, w przypadku wielu mniejszych rzek i [[strumień|strumieni]], na terenie [[Wielka Nizina Węgierska|Wielkiej Niziny Węgierskiej]].
 
=== Środkowa część kraju ===
 
=== Zachodnia część kraju ===
Najdłuższe rzeki w zachodnich Węgrzech mają źródła w [[Alpy Wschodnie|Alpach Wschodnich]]. Przykładowo, [[Drawa (dopływ Dunaju)|Drawa]] wypływa z [[Włochy|włoskich]] [[Dolomity|Dolomitów]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Drava nell'Enciclopedia Treccani |data dostępu = 2021-01-06 |opublikowany = www.treccani.it |url = https://www.treccani.it/enciclopedia/drava |język = it-IT}}</ref>, a źródła jej najdłuższego dopływu, [[Mura (rzeka)|Mury]], znajdują się w masywie [[Wysokie Taury|Wysokich Taurów]]{{odn|Hornich|2001}}. Mimo to, większość rzek w regionie zachodnich Węgier (głównie dopływy Dunaju, Drawy oraz [[Raba (dopływ Dunaju)|Raby]]) ma swoje źródła na terenie [[Średniogórze Zadunajskie|Średniogórza Zadunajskiego]], [[Wysoczyzny Zadunajskie|Wysoczyzn Zadunajskich]] i [[Kotlina Zadunajska|Kotliny Zadunajskiej]]. Rzeki takie jak [[Marcal]] (źródła w [[Las Bakoński|Lesie Bakońskim]])<ref>{{Cytuj |tytuł = Vízállások |data dostępu = 2021-01-06 |opublikowany = edukovizig.hu |url = http://edukovizig.hu/map/layout.html}}</ref>, czy [[Kapos]] (źródła w Kotlinie Zadunajskiej) cechują się zdecydowanie większą długością i przepływem w porównaniu do cieków wodnych wypływających z obszaru Wielkiej Niziny Węgierskiej<ref>{{Cytuj |tytuł = A Marcal folyó honlapja - nyitóoldal |data = 2015-05-18 |data dostępu = 2021-01-06 |opublikowany = web.archive.org |url = https://web.archive.org/web/20150518063516/http://www.marcal.hu/}}</ref><ref>{{Cytuj |tytuł = A Pallas nagy lexikona |data dostępu = 2021-01-06 |opublikowany = mek.niif.hu |url = http://mek.niif.hu/00000/00060/html/055/pc005522.html#4}}</ref>.
 
== Lista większych węgierskich rzek ==
**** [[Szybki Keresz]]
***** [[Berettyó]]
**** [[Hortobágy-Berettyó]]<sup>([[:hu:Hortobágy-Berettyó|węg]])</sup>
*** [[Marusza]]