Język cerkiewnosłowiański: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 25 154 bajty ,  2 miesiące temu
przeniesienie treści dotyczących języka cerkiewnosłowiańskiego z hasła język staro-cerkiewno-słowiański, zastąpienie nieuźródłowionych; adaptacja
Znaczniki: Z internetu mobilnego Z wersji mobilnej
(przeniesienie treści dotyczących języka cerkiewnosłowiańskiego z hasła język staro-cerkiewno-słowiański, zastąpienie nieuźródłowionych; adaptacja)
 
Nie jest [[Klasyfikacja języków|językiem żywym]], gdyż nie ma grupy etnicznej używającej go jako [[język ojczysty|mowy ojczystej]], ale nie jest też [[język wymarły|językiem wymarłym]] w ścisłym tego słowa znaczeniu, gdyż nadal funkcjonuje jako język liturgiczny, powinien zatem być klasyfikowany jako [[Klasyfikacja języków#Klasyfikacje funkcjonalne|język wegetujący]].
 
Język cerkiewnosłowiański wywarł duży wpływ na rozwój kultury Słowian oraz południowo- i wschodniosłowiańskich języków literackich. Dopiero w XVIII–XIX w. te rozwijające się nowożytne literackie języki słowiańskie wyparły go, spychając do pierwotnej, wyłącznie kościelno-religijnej funkcji.
 
== Historia ==
 
Wraz z rozpowszechnianiem się [[liturgia|liturgii]] słowiańskiej, księgi kościelne były przepisywane na różnych terenach i kopiści coraz częściej pozostawiali w nich ślady swej wymowy. Z biegiem czasu różnice pomiędzy poszczególnymi [[języki słowiańskie|językami słowiańskimi]] stawały się coraz większe i coraz większe były odstępstwa od języka „kanonu” – [[język staro-cerkiewno-słowiański|staro-cerkiewno-słowiańskiego]]. Na terenie [[Serbia|Serbii]] rozwinęła się serbska redakcja języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, na terenie [[Chorwacja|Chorwacji]] – chorwacka, w [[Bułgaria|Bułgarii]] – bułgarska, na Rusi – ruska. Język tych redakcji nazywany jest cerkiewnosłowiańskim, co rezerwuje określenie „staro-cerkiewno-słowiański” dla tekstów najstarszych. Języki te miały charakter ponaddialektalny. Język cerkiewnosłowiański oparty jest na gwarze okolic [[Saloniki|Salonik]] i przyswoił sobie elementy czeskie, ([[Morawianie|morawskie]]), [[Panonia|panońskie]], potem znów nasycał się elementami bułgarskimi, [[Macedonia Północna|macedońskimi]], serbsko-chorwackimi.
 
Pierwszym przekładem [[Biblia|Pisma Świętego]] w języku cerkiewnosłowiańskim była rękopiśmienna [[Biblia Gennadiusza]] (1499). W latach 1580–1581 ukazał się pierwszy przekład drukowany [[Biblia ostrogska]], a następnie [[Biblia moskiewska]] (1633) i [[Biblia Elżbietańska]] (1751).
 
Głównym czynnikiem normalizującym język cerkiewnosłowiański, i to nie tylko na Rusi, była ''Gramatyka'' [[Melecjusz Smotrycki|Melecjusza Smotryckiego]] (ok. 1578–1633), wydana po raz pierwszy pod [[Wilno|Wilnem]] w 1618. Pierwsze próby ograniczenia panowania języka cerkiewnosłowiańskiego w piśmiennictwie rosyjskim przyniósł dopiero w. XVIII.
 
Sama nazwa „język cerkiewnosłowiański” została użyta po raz pierwszy w roku 1820 przez rosyjskiego filologa [[Aleksandr Wostokow|Aleksandra Wostokowa]] w jego pracy ''Рассуждения о славянском языке''<ref>{{Cytuj książkę | autor = Iwan Petrov | tytuł = Od inkunabułów do pierwszych gramtyk. Konteksty rozwoju bułgarskiego języka literackiego (koniec XV – początek XVII wieku) | wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego | miejsce = Łódź | data = 2015 | strony = 17 | isbn = 978-83-7969-791-5}}</ref>.
|}
 
== Język cerkiewnosłowiański a ludy słowiańskie i ich lokalne języki ==
== Losy języka cerkiewnosłowiańskiego od XI wieku ==
Język cerkiewnosłowiański przez długie wieki był językiem piśmiennym wszystkich Słowian prawosławnych. Rolę tego języka u Bułgarów, Serbów, Rosjan, Ukraińców, Białorusinów, a także częściowo u katolickich Chorwatów można porównać z rolą łaciny na Zachodzie. Miał wpływ na kształtowanie się języków literackich tych ludów opartych na żywej ludowej podstawie{{odn|Lehr-Spławiński|Bartula|1976|s=7}}.
=== Bułgaria i Macedonia ===
Piśmiennictwo cerkiewnosłowiańskie rozwijało się aż do czasu niewoli [[Turcja|tureckiej]]. Sprzyjało temu odrodzone w 1186 [[drugie państwo bułgarskie|Drugie Carstwo Bułgarskie]]. W XIV w. [[piśmiennictwo]] to zamiera, przepisywane były tylko księgi kościelne, część z nich, sprowadzana z Rusi, miała wschodniosłowiańskie zabarwienie językowe.
 
=== SerbiaCerkiewizmy ===
Cerkiewizm (ros. церковнославянизм <small>(cerkownosławianizm)</small>) to wyraz, forma gramatyczna lub konstrukcja składniowa zapożyczona przez dany język narodowy z języka cerkiewnosłowiańskiego (lub staro-cerkiewno-słowiańskiego). Szerszym pojęciem, który w sobie może mieścić cerkiewizm jest ''słowianizm''<ref name="Mażulis">{{Cytuj |autor = Anna Mażulis-Frydel |tytuł = Cerkiewizmy w rosyjskim języku literackim XIX i XX wieku |wydawca = Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej |miejsce = Kraków |data = 2000 |s = 7, 19–20 |isbn = 83-7271-038-4}}</ref>. [[Bogdan Walczak]] stwierdził, że najliczniej cerkiewizmy występują w języku rosyjskim<ref name="Mańczak">{{Cytuj |autor = [[Witold Mańczak]] |tytuł = O pochodzeniu języka staro-cerkiewno-słowiańskiego |czasopismo = Rocznik Slawistyczny |wolumin = LXI |s = 59–68 |data = 2012 |issn = 0080-3588}}</ref>. Witold Mańczak zauważa jednak, że o ile w języku rosyjskim jest możliwe odróżnienie form rodzimych od cerkiewizmów (tj. form niezgodnych z typowymi dla języków wschodniosłowiańskich), tak w językach południowosłowiańskich może nie być to możliwe. Przykładowo w języku rosyjskim na podstawie kryteriów fonetycznych można stwierdzić, że forma rzeczownika ''głowa'' – голова <small>(golova)</small>, z [[pełnogłos]]em, jest typowa dla języków wschodniosłowiańskich, natomiast forma глава <small>(glava)</small> to cerkiewizm. Jednak fakt, że w języku scs., podobnie jak w językach południowosłowiańskich takich jak bułgarski, macedoński, serbskochorwacki, słoweński słowo ''głowa'' ma formę ''glava'' nie świadczy o tym, że są to przypadki cerkiewizmów w tych językach{{r|Mańczak}}.
Piśmiennictwo cerkiewnosłowiańskie rozwijało się w okresie niezależnego [[Serbia Nemaniczów|Królestwa]] i [[Carstwo Serbskie|Carstwa Serbskiego]], zanikło w okresie niewoli tureckiej, ugruntowanej ostatecznie w połowie XV w.
 
Język cerkiewnosłowiański przez wieki funkcjonował jako język liturgii większości Słowian i pewna terminologia religijna oraz kościelna przyjęła się w sposób bezpośredni lub pośredni we wszystkich językach słowiańskich{{odn|Mareš|1994|s=8}}.
=== Chorwacja ===
Aż do XIX w. [[głagolica]] była narodowym pismem chorwackim i dlatego{{doprecyzuj|data=2020-08}} piśmiennictwo cerkiewnosłowiańskie ograniczone było tylko do części obszaru i pełniło głównie rolę [[język liturgiczny|języka kościelnego]]. Chorwacka redakcja języka cerkiewnosłowiańskiego została przeniesiona w XIV w. do [[Praga|Pragi]] i [[Kraków|Krakowa]].
 
=== LosyWpływ języka cerkiewnosłowiańskiego odna XIrosyjski wiekujęzyk literacki ===
=== Ruś ===
Piśmiennictwo zostało wprowadzone na tereny rosyjskie wraz z wprowadzeniem chrześcijaństwa i liturgicznego języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Choć język scs. był wówczas najprawdopodobniej bez większych problemów zrozumiały dla użytkowników miejscowego języka wschodniosłowiańskiego, to jednak był językiem południowosłowiańskim, z widocznymi cechami charakteryzującymi języki tej grupy. Z początku większość tekstów dotyczyła religii albo była pisana przez zakonników (np. kroniki historyczne), którzy starali się pisać językiem jak najbardziej zbliżonym do kanonicznego języka staro-cerkiewno-rosyjskiego<ref name="Comrie">{{Cytuj |autor r = Bernard Comrie |redaktor = Bernard Comrie |rozdział = Russian |tytuł = The World’s Major Languages |wydawca = Routledge |data = 2009 |s = 274–276 |isbn = 978-0-415-35339-7}}</ref>.
[[Plik:LordsPrayerChurchSlavonic.svg|thumb|350px|Modlitwa ''Ojcze nasz'' zapisana cyrylicą w języku cerkiewnosłowiańskim redakcji ruskiej]]
Język cerkiewnosłowiański był szeroko rozpowszechniony. Do czasu upadku [[Ruś Kijowska|Rusi Kijowskiej]] (1240) głównym ośrodkiem piśmiennictwa był [[Kijów]], przenikały więc do jęz. głównie elementy południowo-ruskie. Wzrastające w potęgę od drugiej połowy XIII w. Księstwo Moskiewskie, od r. 1389 Wielkie Księstwo Moskiewskie, od 1547 Carstwo, a także przeniesienie głównej metropolii Kościoła Prawosławnego z [[Kijów|Kijowa]] przez [[Włodzimierz (Rosja)|Włodzimierz]] do [[Moskwa|Moskwy]] (1329) stworzyły warunki rozwojowe cerkiewszczyzny redakcji rosyjskiej, związanej z podłożem językowym środkowo-rosyjskim. Rosyjska odmiana języka cerkiewnosłowiańskiego była mniej przesycona elementami narodowymi niż odmiana ukraińska i białoruska.
 
Z czasem jednak pojawiało się coraz więcej tekstów świeckich, w których pojawiało się coraz więcej wpływów ówczesnego lokalnego języka wschodniosłowiańskiego. Mimo to każdy skryba był uczony języka cerkiewnosłowiańskiego, był on kojarzony z wysokim stylem w przeciwieństwie do rodzimego wschodniosłowiańskiego. Z biegiem czasu zanikały różnice między tymi dwoma odmianami i wiele cerkiewizmów przeniknęło do języka niskiego{{r|Comrie}}.
Ważną rolę w rozwoju piśmiennictwa cerkiewnego na Rusi odegrała od końca wieku XIV aż do końca wieku XVI tzw. druga fala wpływów południowosłowiańskich związana z działalnością bułgarskich i serbskich pisarzy, uchodźców z [[Półwysep Bałkański|Półwyspu Bałkańskiego]], a także pojawienie się pierwszych opisów języka cerkiewnosłowiańskiego, ujmujących w reguły gramatyczne cerkiewszczyznę redakcji ruskiej.
 
Po upadku Konstantynopola wielu południowosłowiańskich duchownych wyemigrowało do Rosji, gdzie odkryli że język cerkiewnosłowiański redakcji rosyjskiej bardzo odbiega od pierwowzoru. W efekcie ich działalności język wysoki zbliżył się do archaicznego języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, natomiast język niski, potoczny z cerkiewizmami pozostał bez zmian. W rezultacie pisany język wysoki bardziej oddalił się od potocznego języka mówionego{{r|Comrie}}.
Pierwszym przekładem [[Biblia|Pisma Świętego]] w języku cerkiewnosłowiańskim była rękopiśmienna [[Biblia Gennadiusza]] (1499). W latach 1580–1581 ukazał się pierwszy przekład drukowany [[Biblia ostrogska]], a następnie [[Biblia moskiewska]] (1633) i [[Biblia Elżbietańska]] (1751).
 
[[Piotr I Wielki|Piotr Wielki]] dążył do tego, aby język pisany był zbliżony do języka mówionego warstw wykształconych{{r|Comrie}}. Cerkiewnosłowiański redakcji rosyjskiej coraz bardziej ulegał wpływom języka potocznego, na tyle, że południowi Słowianie (którzy sami stosowali cerkiewnosłowiański) utożsamiali go z językiem rosyjskim{{odn|Szul|2009|s=213}}.
Głównym czynnikiem normalizującym język cerkiewnosłowiański, i to nie tylko na Rusi, była ''Gramatyka'' [[Melecjusz Smotrycki|Melecjusza Smotryckiego]] (ok. 1578–1633), wydana po raz pierwszy pod [[Wilno|Wilnem]] w 1618. Pierwsze próby ograniczenia panowania języka cerkiewnosłowiańskiego w piśmiennictwie rosyjskim przyniósł dopiero w. XVIII.
 
W 1755 [[Michaił Łomonosow]] wydał opracowanie rosyjskiej gramatyki, gdzie zasugerował trzy odmiany (style) języka. Styl wysoki to cerkiewnosłowiański, którego używa się w tekstach religijnych i poezji wysokiej{{r|Comrie}} (np. [[epos|poematy heroiczne]], [[oda (literatura)|ody]]){{r|Shaikevich}}. Styl niski to język wschodniosłowiański (rosyjski), jednak z przyswojonymi cerkiewizmami, używany w prywatnej korespondencji i komediach. Styl pośredni, łączący cechy wschodniosłowiańskie z cerkiewnosłowiańskimi miał być z kolei używany w poezji, prozie literackiej i rozprawach naukowych{{r|Comrie}} (i to on posłużył za podstawę współczesnego języka rosyjskiego){{odn|Szul|2009|s=213}}{{r|Comrie}}.
 
Wielu autorów nie stosowało się do proponowanych trzech stylów (np. [[Aleksandr Sumarokow]]) i odrzucało styl wysoki (cerkiewnosłowiański) jako sztuczny{{r|Shaikevich}}. [[Nikołaj Karamzin]] i inni utworzyli ''nowy styl'' (новый слог) charakteryzujący się przejrzystością i prostotą, gdzie język francuski posłużył za model struktury zdania i szyku wyrazów<ref name="Ward">{{Cytuj |autor r = D Ward |redaktor = Keith Brown, Sarah Ogilvie |rozdział = Russian |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |wydawca = Elsevier|data = 2009 |s = 905–908 |isbn = 978-0-08-087774-7}}</ref>. Ostatecznie wszystkie te cechy wyważył [[Aleksander Puszkin]] i od tego czasu mówi się o współczesnym rosyjskim języku literackim{{r|Comrie}}.
 
Leksemy cerkiewnosłowiańskie w rosyjskim języku literackim można zasadniczo podzielić na kilkanaście typów. Niektóre z nich to leksemy wymienialne, tzn. mające wschodniosłowiańskie odpowiedniki{{r|Mażulis}}. Jeden z typów cerkiewizmów to wywodzące się z prasłowiańskich grup *TolT, *TelT, *TorT, *TerT połączenia odpowiednio: TlaT, TlěT, TraT, Trět zamiast typowych dla języków wschodniosłowiańskich form [[pełnogłos]]owych{{r|Mażulis}}. Jeśli w języku rosyjskim na bazie jednego słowa funkcjonuje jednocześnie forma pełnogłosowa i typowa dla języka cerkiewnosłowiańskiego, to nierzadko ta pierwsza jest neutralna, a druga brzmi przestarzale, podniośle, książkowo lub poetycko, np. ''broda'': борода – брада, ''miasto'': – город – град{{r|Shaikevich}}. Innym przykładem jest forma ''mleko'' – молоко, która będąc cząstką bardziej specjalistycznego terminu ''ssaki'' przybiera cerkiewnosłowiańską postać млекопитающие{{odn|Mareš|1994|s=8}}. Możliwa jest jednak odwrotna sytuacja, kiedy to cerkiewizm funkcjonuje jako forma neutralna, np. ''wróg'': враг (ворог), ''płomień'': пламя (поломя). W pewnych przypadkach funkcjonują obie formy, ale różnią się zakresem znaczenia, np. прах (''prochy'') – порох (''proch strzelniczy''), страна (''kraj'') – сторона (''strona''), краткий (''krótki względem czasu'') – короткий (''krótki względem dystansu'')<ref name="Shaikevich">{{Cytuj |autor = Anatoli Shaikevich |tytuł = The origin of the Russian language |czasopismo = Soviet Life |wolumin = 124 |numer = 1 |s = 56–57|data = 1967}}</ref>.
 
=== Język cerkiewnosłowiański a język ukraiński i białoruski ===
Język cerkiewnosłowiański w szybkim tempie rozprzestrzeniał się na Rusi. W czasach praruskiej jedności językowej (mniej więcej do upadku Rusi Kijowskiej w 1240) głównym ośrodkiem piśmiennictwa był Kijów. W późniejszym okresie można wyróżnić redakcję rosyjską, ukraińską i białoruską. Język „cerkiewnobiałoruski”, jak go określa Moszyński, stał się językiem urzędowym i kancelaryjnym [[Wielkie Księstwo Litewskie|Wielkiego Księstwa Litewskiego]]{{odn|Moszyński|2006|s=357}}.
 
Literackie języki ukraiński i białoruski formowały się późno, głównie w XIX w., na bazie dialektów ludowych. W związku z tym języki te zawierają znacznie mniej cerkiewizmów niż język rosyjski, natomiast wyraźniejszy jest wpływ języka polskiego{{odn|Stieber|2005|s=15}}.
 
=== Język cerkiewnosłowiański a Bułgarzy i Macedończycy ===
[[Plik:Car Simeon Bulharsky - Alfons Mucha.jpg|thumb|[[Alfons Mucha]], ''Car bułgarski Symeon: Jutrzenka słowiańskiej literatury'', 1923; cykl ''[[Epopeja słowiańska]]'']]
 
Państwo bułgarskie powstało w VII w. po zetknięciu się wschodniego odłamu południowych Słowian i [[Protobułgarzy|Protobułgarów]], ludu tureckiego pochodzenia{{odn|Moszyński|2006|s=98–99}}, którzy zawarli sojusz przeciw Bizancjum{{odn|Szul|2009|s=279}}. Choć tureccy Protobułgarzy byli warstwą rządzącą, to jednak zostali zasymilowani przez Słowian. W państwie bułgarskim przenikały się grupy etniczne mówiące także innymi językami – greckim, albańskim, dialektami romańskimi{{odn|Szul|2009|s=279–280}}.
 
Władca Bułgarii [[Borys I Michał|Borys]] rozpoczął chrystianizację Bułgarii, przyjmując chrzest w 864 lub 865. W 866 przyjął uczniów Cyryla i Metodego wygnanych z państwa wielkomorawskiego. W ten sposób przyczynił się do rozwoju bułgarskiego piśmiennictwa{{odn|Moszyński|2006|s=98–99}}. Syn Borysa, [[Symeon I|Symeon]], przeniósł stolicę do [[Weliki Presław|Presławia]] i zorganizował tu [[presławska szkoła piśmiennicza|presławską szkołę piśmienniczą]]. Druga szkoła została założona w [[Ochryda|Ochrydzie]]{{odn|Moszyński|2006|s=98–99}} (tereny Macedonii)<ref name="Sussex">{{Cytuj |autor = Roland Sussex, Paul Cubberley |tytuł = The Slavic Languages |wydawca = Cambridge University Press |data = 2006 |s = 64–65 |isbn = 978-0-511-24204-5}}</ref> przez [[Klemens z Ochrydy|św. Klemensa]]{{odn|Moszyński|2006|s=98–99}}.
 
Po inwazji Turków osmańskich w XIV w. Bułgarzy do XIX w. pozostawali bez państwa. Tworzyli o wiele mniej tekstów, a ich język przybliżył się do mowy ludu. Prawdopodobnie wynikało to ze zdziesiątkowania wyższych warstw społecznych, a przez to ze zmniejszenia kręgu osób rozumiejących i posługujących się cerkiewnosłowiańskim{{odn|Szul|2009|s=279–281}}.
 
W okresie ok. 1794–1840 pojawiały się religijne i dydaktyczne teksty w słowiańskich dialektach regionu Macedonii, w których autorzy postulowali utworzenie słowiańskiego języka literackiego opartego na miejscowych gwarach. Miałby on wyprzeć archaiczny język cerkiewnosłowiański, a z drugiej dawałby opór [[hellenizacja|hellenizacji]]<ref name="Friedman">{{Cytuj |autor r = Victor A. Friedman |redaktor = Jane Garry, Carl Rubino |rozdział = Macedonian |tytuł = Facts about the world’s languages |wydawca = The H. W. Wilson Company |data = 2001 |s = 435–436 |isbn = 978-0824209704}}</ref>. Bowiem poza cerkiewnosłowiańskim, na terenie Macedonii używano języka greckiego jako języka literackiego i języka liturgii. Greckie wpływy były tak silne, że nawet w piśmiennictwie słowiańskim stosowano alfabet grecki<ref name="Sendek">{{Cytuj |autor r = Robert Sendek |redaktor = Barbara Oczkowa, Elżbieta Szczepańska |rozdział = Język macedoński |tytuł = Słowiańskie języki literackie. Rys historyczny |miejsce = Kraków |wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |data = 2011 |s = 231, 235 |isbn = 978-83-233-3131-5}}</ref>. Postulowany przyszły literacki język słowiański zarówno społeczność z obszaru macedońskiego, jak i bułgarskiego nazywała ''bułgarskim''{{r|Friedman}}.
 
W XIX w. zwolennicy języka cerkiewnosłowiańskiego przegrali w końcu ze zwolennikami języka bazującego na lokalnym dialekcie. Choć spore były różnice między dialektami bułgarskimi i macedońskimi to jednak jeszcze większe różnice były między nimi a cerkiewnosłowiańskim<ref name="Kramer">{{Cytuj |autor = Christina Kramer |tytuł = Official Language, Minority Language, No Language at All: The History of Macedonian in Primary Education in the Balkans |czasopismo = Language Problems and Language Planning |wolumin = 23 |numer = 3 |s = 233–250 |data = 1999|doi = 10.1075/lplp.23.3.03kra}}</ref>. Na obszarze macedońsko-bułgarskim wykrystalizowały się dwa ośrodki językowe – w północno-wschodniej Bułgarii i południowo-zachodniej Macedonii{{r|Friedman}}. Były zatem maksymalnie od siebie oddalone, co potęgowało różnice. Ostatecznie podstawą bułgarskiego języka literackiego zostały dialekty północno-wschodnie{{odn|Szul|2009|s=324}}. Natomiast standaryzacja języka macedońskiego miała miejsce dopiero w latach 40. XX w. Wcześniej słowiańscy mieszkańcy terenów Macedonii niekoniecznie określali język, którym się posługują „macedońskim”{{r|Kramer}}.
 
Wynikiem przekonania o ciągłości rozwoju języka bułgarskiego od IX w. jest nazywanie przez Bułgarów języka staro-cerkiewno-słowiańskiego i cerkiewnosłowiańskiego językiem ''starobułgarskim'' (lub analogicznie ''staromacedońskim'' przez Macedończyków). Paradoksalnie jednak pod względem pewnych cech budowy współczesny język bułgarski i macedoński są najbardziej od niego odległe ([[bałkańska liga językowa]]). Zalicza się je do [[języki analityczne|języków analitycznych]], podczas gdy resztę języków słowiańskich do [[języki syntetyczne|syntetycznych]]. Obecne są w nich rodzajniki, a brak jest bezokoliczników i deklinacji. Bułgarski język literacki powstał nie w wyniku ewolucji cerkiewno-słowiańskiego redakcji bułgarskiej, a w konsekwencji całkowitego zerwania z nim oraz oparcia się na miejscowych dialektach i zapożyczeniach z rosyjskiego. Cerkiewizmy we współczesnym bułgarskim najczęściej trafiały do niego za pośrednictwem języka rosyjskiego{{odn|Szul|2009|s=278–279}}. Podobnie macedoński język literacki został oparty na zupełnie innych dialektach<ref>{{Cytuj |autor = [[Czesław Bartula]] |tytuł = Podstawowe wiadomości z gramatyki staro-cerkiewno-słowiańskiej na tle porównawczym |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |data = 2004 |s = 23 |isbn = 83-01-14280-4}}</ref>.
 
=== Język cerkiewnosłowiański a Serbowie ===
Serbowie przyjęli chrześcijaństwo w IX w.{{odn|Moszyński|2006|s=97–98}}, a wraz z chrześcijaństwem liturgiczny język scs.{{odn|Szul|2009|s=287}}. W okresie potęgi w XII–XIV w. rozkwitała literatura w cerkiewnosłowiańskim redakcji serbskiej<ref name="Corbett">{{Cytuj |autor r = Greville Corbett, Wayles Browne|redaktor = Bernard Comrie |rozdział = Serbo-Croat. Bosnian, Croatian, Montenegrin, Serbian |tytuł = The World’s Major Languages |wydawca = Routledge |data = 2009 |s = 331 |isbn = 978-0-415-35339-7}}</ref>. Do początku XVIII w. u Serbów w sferze literackoformalnej dość stabilnie funkcjonował język cerkiewno-słowiański, a w sferze nieformalnopotocznej – język miejscowy. Później dużą popularność zdobyła ruska (rosyjska) redakcja cerkiewnosłowiańskiego i sam krzepnący wówczas rosyjski język literacki. Zapanowało duże zamieszanie językowe – oprócz nich w funkcji języka literatury można było wówczas znaleźć także wariant cerkiewnosłowiańskiego serbskiej redakcji, archaiczną wersję tego języka, a nawet język bliski mowie codziennej, potocznej – serbski{{odn|Szul|2009|s=289–290}}. Co więcej, powstała także swego rodzaju hybryda – [[język słowianoserbski]] łączący język cerkiewnosłowiański redakcji ruskiej oraz mówiony język serbski i rosyjski<ref name="Popiołek">{{Cytuj |autor r = Barbara Popiołek |redaktor = Barbara Oczkowa, Elżbieta Szczepańska |rozdział = Język serbski |tytuł = Słowiańskie języki literackie. Rys historyczny |miejsce = Kraków |wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |data = 2011 |s = 254–255 |isbn = 978-83-233-3131-5}}</ref>.
 
W I poł. XIX w. [[Vuk Karadžić]] przeprowadził reformę języka serbskiego, zrywając z tradycją i opierając język literacki na swoim rodzimym dialekcie ze wschodniej części regionu [[Bośnia (region)|Bośnia]]. Dialekt ten należał do tzw. [[dialekt sztokawski|dialektów sztokawskich]] i zgodnie z romantyczną ideą narodu serbskiego Karadžicia, z Serbami miałaby być utożsamiana cała ludność mówiąca po sztokawsku, a więc także sztokawscy Chorwaci i bośniaccy muzułmanie. Twórcy literackiego języka serbskiego unikali zapożyczeń z cerkiewnosłowiańskiego i rosyjskiego{{odn|Szul|2009|s=289–290}}.
 
=== Język cerkiewnosłowiański a Chorwaci ===
[[Plik:Bascanska ploca.jpg|thumb|[[Płyta z Baški]] – zabytek pisma głagolickiego z tekstem w języku cerkiewnosłowiańskim redakcji chorwackiej]]
 
W Chorwacji piśmiennictwo cerkiewnosłowiańskie w związku z szerzeniem się liturgii łacińskiej zostało ograniczone tylko do części obszaru. Liturgia cerkiewnosłowiańska była najsilniej ugruntowana na Przymorzu (w [[Dalmacja|Dalmacji]]) i na [[Istria|Istrii]]. Język cerkiewnosłowiański był jednak głównie językiem kościelnym. Już od początku XVI w. w piśmiennictwie świeckim posługiwano się żywym językiem narodowym{{odn|Moszyński|2006|s=356}}.
 
Kanciasta głagolica była bardzo długo narodowym pismem chorwackim. Była zatem alfabetem liturgicznego języka cerkiewnosłowiańskiego i narodowego starochorwackiego. Od czasu pojawienia się konkurencyjnej łacinki w połowie XIV w. znaczenie głagolicy jako [[alfabet chorwacki|alfabetu chorwackiego]] stopniowo malało, jednak była używana w tej funkcji aż do XVII w.{{r|Oczkowa}} Za to jako pismo liturgiczne w nadmorskich diecezjach na Istrii i Krku była używana do połowy XX w.{{odn|Moszyński|2006|s=70, 356}} Wprowadzenie do liturgii języków narodowych po [[Sobór watykański II|soborze watykańskim II]], przyczyniło się do usunięcia z liturgicznej praktyki języka cerkiewnosłowiańskiego, a wraz z nim głagolicy{{odn|Moszyński|2006|s=70, 356}}. Mimo to głagolica trwale wpisała się w chorwacką historię i kulturę, stała się pismem symbolicznym, symbolem narodowej tożsamości i suwerenności, znakiem rozpoznawczym. Szczególnie obecna jest we współczesnym wzornictwie, np. na monetach i banknotach. Istnieje ruch neogłagolityzmu, który dodatkowo ożywia głagolickie tradycje<ref name="Oczkowa">{{Cytuj |autor r = Barbara Oczkowa |redaktor = Maria Dąbrowska-Partyka |rozdział = Język chorwacki – w poszukiwaniu własnej normy |tytuł = W poszukiwaniu nowego kanonu. Reinterpretacje tradycji kulturalnej w krajach postjugosłowiańskich po 1995 roku |miejsce = Kraków |wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |data = 2005 |s = 82–84 |isbn = 83-233-2010-1}}</ref>.
 
Język cerkiewnosłowiański redakcji chorwackiej (wraz liturgią słowiańską i głagolicą) został w XIV w. sprowadzony do Pragi ([[Klasztor Emaus w Pradze|Klasztor Emaus]]), a następnie do Oleśnicy i Krakowa ([[Kościół Świętego Krzyża w Krakowie (nieistniejący)|Kościół Świętego Krzyża na Kleparzu]]){{odn|Moszyński|2006|s=70–71, 356}}.
 
=== Język cerkiewnosłowiański a (niesłowiańscy) Rumuni ===
[[Język rumuński]] zalicza się do [[języki wschodnioromańskie|języków wschodnioromańskich]] – jest niejako kontynuacją [[łacina ludowa|łaciny ludowej]] zaszczepionej w czasach, gdy [[Dacja]] stała się [[prowincje rzymskie|rzymską prowincją]] w wyniku podbojów [[Trajan]]a w roku 106. Jednak na przestrzeni wieków język mówiony przez ludność tych terenów ulegał wielu różnym wpływom. Najsilniejszy i najdłużej trwający wpływ (od V w.) wywierali Słowianie<ref name="Augerot">{{Cytuj |autor r = J Augerot |redaktor = Keith Brown, Sarah Ogilvie |rozdział = Romanian |tytuł = Concise Encyclopedia of Languages of the World |wydawca = Elsevier|data = 2009 |s = 900–901 |isbn = 978-0-08-087774-7}}</ref>.
 
W średniowieczu ludność terenów [[Wołoszczyzna|Wołoszczyzny]] i [[Mołdawia (kraina historyczna)|Mołdawii]] wyznawała prawosławie{{odn|Szul|2009|s=84–85}} (i do dziś jest to tam dominująca religia)<ref name="Jakubowicz">{{Cytuj |autor = Mariola Jakubowicz |tytuł = Rumuńska redakcja języka cerkiewnosłowiańskiego – zarys problematyki |czasopismo = LingVaria |wolumin = 2 |numer = 28 |s = 197–207 |data = 2019 |doi = 10.12797/LV.14.2019.28.13}}</ref>. Język religii, tj. cerkiewnosłowiański, w naturalny dla tej epoki sposób stał się również językiem urzędowym i językiem kultury tych obszarów{{r|Jakubowicz}}. Powstawały tu teksty w języku cerkiewnosłowiańskim bliskim redakcji bułgarskiej, choć również z elementami redakcji serbskiej oraz wpływami lokalnego niesłowiańskiego języka rumuńskiego<ref name="Oczko">{{Cytuj |autor = Anna Oczko |tytuł = Romańskość w słowiańskiej szacie |czasopismo = Kultura Słowian. Rocznik Komisji Kultury Słowian PAU |wolumin = 15 |s = 155–169 |data = 2019 |doi = 10.4467/25439561KSR.19.005.11307}}</ref>{{refn|grupa=uwaga|nazwa=uwaga11|W [[Siedmiogród|Siedmiogrodzie]] również powstawały teksty w języku cerkiewnosłowiańskim, ale tu sytuacja językowa była bardziej złożona{{r|Jakubowicz}}.}}. Stąd niektórzy badacze mówią o istnieniu rumuńskiej redakcji języka cerkiewnosłowiańskiego. Należy jednak mieć na uwadze, że nie istniał wówczas jeden rumuński organizm państowy{{r|Oczko}}. W czasach przed [[reformacja|reformacją]] w korespondencji wyższe warstwy na Wołoszczyźnie i w Mołdawii pisały po cerkiewnosłowiańsku, a w [[Siedmiogród|Siedmiogrodzie]] – po łacinie. W XVII w. cerkiewnosłowiański został całkowicie wyparty ze sfery świeckiej{{odn|Szul|2009|s=84–85}}.
 
Pierwsze zabytki języka rumuńskiego datowane są na XVI w.{{r|Oczko}} Widoczne silne słowiańskie wpływy w języku rumuńskim były problemem dla rodzącego się w XIX w. nacjonalizmu rumuńskiego i dumy z rozpowszechnianej świadomości o łacińskim pochodzeniu{{odn|Szul|2009|s=86–87}}. W związku z tym w 1860 oficjalnym alfabetem języka rumuńskiego przestała być cyrylica{{r|Augerot}}. Poza tym wypleniano słownictwo słowiańskiego pochodzenia i wprowadzono olbrzymią liczbę zapożyczeń z języka francuskiego{{odn|Szul|2009|s=86–87}} oraz włoskiego i łaciny{{r|Augerot}}.
 
Wschodnia Mołdawia po wskutek II wojny światowej została przyłączona do [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]], miejscowy język nazwano [[język mołdawski|mołdawskim]] i przywrócono cyrylicę{{odn|Szul|2009|s=86–87}}. W 1989 powrócono do alfabetu łacińskiego<ref name="King">{{Cytuj |autor r = [[Charles King (historyk)|Charles King]] |redaktor = Bernard Anthony Cook |rozdział = Republic of Moldova |tytuł = Europe Since 1945: An Encyclopedia, Volume 2 |wydawca = Garland Publishing |data = 2001 |s = 868 |isbn = 0-8153-4058-3}}</ref>.
 
== Język cerkiewnosłowiański a panslawizm ==
Pamięć o języku cerkiewnosłowiańskim (czy w ogóle staro-cerkiewno-słowiańskim) była jedną z inspiracji dla idei [[panslawizm]]u. Można w niej wyróżnić różne nurty związane z charakterem, zasięgiem, czasem występowania, np. polityczno-kulturowy (panslawizm proaustriacki, prorosyjski), religijno-kulturowy (prawosławny), imperialny (Rosja carska){{odn|Szul|2009|s=89–93}}.
 
Jednakże w XIX w. językiem integrującym słowiański obszar językowy nie mógł już być cerkiewnosłowiański{{odn|Szul|2009|s=89–93}}, choć wielu słowianofilów (głównie z Rosji, ale i z Bułgarii, Macedonii i Serbii) postulowało awansowanie go na język ogólnosłowiański<ref name="Lewaszkiewicz">{{Cytuj |autor = [[Tadeusz Lewaszkiewicz]] |tytuł = Między ideą wspólnego języka słowiańskiego i słowiańskimi mikrojęzykami literackimi |czasopismo = Poznańskie Spotkania Językoznawcze |numer = 27 |s = 73–84 |data = 2014 |doi = 10.14746/10.14746/psj.2014.XXVII.6}}</ref>. Różnił się on jednak już w zbyt dużym stopniu od żywych języków, był wewnętrznie zróżnicowany, miał zbyt wąskie zastosowanie i dla żadnej społeczności nie był językiem rodzimym. Choć w Rosji dokonywano prób normalizacji tego języka (opracowanie gramatyki przez [[Melecjusz Smotrycki|Melecjusza Smotryckiego]], z widocznymi greckimi wpływami w słowotwórstwie i składni) i w XVIII w. propagowano nową wersję wśród prawosławnych Słowian, to zdobyła ona jedynie przejściową popularność u Serbów{{odn|Szul|2009|s=89–93}}.
 
Innym rozwiązaniem była próba stworzenia wspólnego języka literackiego Słowian. Propozycję takiego języka, opartego na żywej mowie, jednoczącego nie tylko prawosławnych Słowian, opracował już [[Juraj Križanić]] w XVII w. Jednak takie próby kończyły się na stadium eksperymentalnym hobbistów. Jeszcze innym rozwiązaniem było przyjęcie jednego z już rozwiniętych języków literackich, a w praktyce – przyjęcie języka rosyjskiego. Nie było to jednak możliwe ze względów praktycznych i politycznych{{odn|Szul|2009|s=89–93}}.
 
Ostatecznie w ramach integracji Słowian dążono do zbliżania się powstających wówczas języków literackich i obejmowania zbliżonych językowo społeczności wspólnym językiem literackim. Efektem tego było powstanie wspólnego języka serbsko-chorwackiego na mocy porozumienia z 1850, zbliżenie się języka czeskiego i słowackiego do siebie, a pośrednio idea [[czechosłowakizm]]u czy [[iliryzm]]u (jugosławiaństwa){{odn|Szul|2009|s=89–93}}. Od połowy XX w., a zwłaszcza od lat 90. XX w. trwa dezintegracja słowiańskiego świata językowego{{r|Lewaszkiewicz}}.
Rozwijające się w XIX w. nowożytne literackie języki słowiańskie zepchnęły cerkiewszczyznę do jej pierwotnej, wyłącznie kościelnej funkcji.
 
== Zobacz też ==
* [[Boska liturgia]]
* [[Katolickie Kościoły wschodnie]]
 
=== RuśUwagi ===
{{Uwagi}}
 
== Przypisy ==
{{Przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* {{Cytuj |autor = [[Tadeusz Lehr-Spławiński]], [[Czesław Bartula]] |tytuł = Zarys gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego |wydanie = VII |miejsce = Wrocław |wydawca = Zakład Narodowy im. Ossolińskich |data = 1976 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = [[František Václav Mareš]] |tytuł = Pierwszy słowiański język literacki i początki piśmiennictwa słowiańskiego |wydawca = Wydawnictwo i Drukarnia „Secesja” |miejsce = Kraków |data = 1994 |isbn = 83-86077-95-6 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = [[Leszek Moszyński]] |tytuł = Wstęp do filologii słowiańskiej |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |data = 2006 |isbn = 978-83-0114720-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = [[Zdzisław Stieber]] |tytuł = Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |miejsce = Warszawa |data = 2005 |isbn = 83-01-14542-0 |odn = tak}}
* {{Cytuj |autor = [[Roman Szul]] |tytuł = Język, naród, państwo. Język jako zjawisko polityczne |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |miejsce = Warszawa |data = 2009 |isbn = 978-83-01-15793-7 |odn = tak}}
 
== Linki zewnętrzne ==
1605

edycji