Adolf Nowaczyński: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 167 bajtów ,  24 dni temu
poprawa linków, lit., WP:SK
m (Wycofano edycje użytkownika Stok (dyskusja). Autor przywróconej wersji to Redaktor GLAM.)
Znacznik: Wycofanie zmian
(poprawa linków, lit., WP:SK)
Syn Antoniego, radcy sądu apelacyjnego, i Ludwiki z Kornbergerów de Cronberg. Uczęszczał do gimnazjów: Marcina Wadowity w [[Wadowice|Wadowicach]] (1885-1887), Nowodworskiego w Krakowie (1887-1893), w [[Rzeszów|Rzeszowie]] (1893-1895). Maturę zdał w Krakowie w [[Gimnazjum św. Jacka w Krakowie|Gimnazjum św. Jacka]] w terminie jesiennym w 1895. Studiował w [[Uniwersytet Jagielloński|Uniwersytecie Jagiellońskim]] na Wydziale Prawa (w roku akademickim 1895/1896) oraz literaturę na Wydziale Filozoficznym (trzy semestry, 1896-1897), uczęszczał m.in. na wykłady: [[Stanisław Tarnowski|Stanisława Tarnowskiego]], [[Stefan Pawlicki|ks. Stefana Pawlickiego]], [[Wilhelm Creizenach|Wilhelma Creizenacha]], [[Stanisław Windakiewicz|Stanisława Windakiewicza]].
 
Pierwsze kontakty Nowaczyńskiego z literaturą nastąpiły już w gimnazjum w Rzeszowie, gdzie zorganizował (według własnego świadectwa) pierwszy w [[Królestwo Galicji i Lodomerii|Galicji]] wieczór dla uczczenia [[Juliusz Słowacki|Słowackiego]]. Około roku 1895 związał się z [[Kółko Literackie|Kółkiem Literackim]] spotykającym się w krakowskiej kawiarni Lesisza (brali w nim udział m.in. [[Władysław Orkan]], [[Maciej Szukiewicz]], [[Adam Łada-Cybulski]], [[Edward Leszczyński]], [[Stanisław Sierosławski]]). Zaangażował się w przygotowania do wydawania artystycznego pisma "Wolne„Wolne Słowo"Słowo” (do jego ukazania się nie doszło). Blisko współpracował z krakowskim "„[[Życie (tygodnik)|Życiem"]]”, gdzie debiutował recenzjami powieści [[Wincenty Łoś|Wincentego hr. Łosia]] (1897, nr 1, s. 10). Wspólnie z M. Szukiewiczem aktywnie uczestniczył w sprowadzeniu do Krakowa [[Stanisław Przybyszewski|Stanisława Przybyszewskiego]]; uważanego w tamtym czasie za jeden z filarów [[Bohema|cyganerii]]; przez jakiś czas pozostawał w jego otoczeniu. Po skandalu wywołanym w restauracji Rosenstocka, gdzie w dzień zabójstwa cesarzowej austriackiej [[Elżbieta Bawarska|Elżbiety]] (10 września 1898) wzniósł okrzyk „Vive l’anarchie!”, wyjechał na ponad rok do [[Monachium]].
 
Wrócił do Krakowa w 1900 r. z zaawansowaną [[gruźlica człowieka|gruźlicą]]. Wyleczył się dzięki pobytowi w [[Merano|Meranie]] (dwukrotnie – zimą 1900/1901 i 1901/1902) oraz w [[Zakopane]]m. Tam zetknął się z jednym ze swych duchowych wzorców – [[Adam Chmielowski|bratem Albertem Adamem Chmielowskim]]. Za jednego z najdoskonalszych artystów uznawał [[Stanisław Wyspiański|Wyspiańskiego]], o którym wypowiadał się zawsze w tonie najwyższej aprobaty (był on chyba jedynym artystą, o którym Nowaczyński nigdy nie wypowiedział się negatywnie).
 
Jako dramaturg debiutował Nowaczyński na scenie krakowskiej 18 października 1902 r., podczas wieczoru jubileuszowego [[Maria Konopnicka|Konopnickiej]], przeróbką jej noweli ''[[Miłosierdzie gminy]]'', wystawioną tutaj jako ''Miłosierdzie ludzkie''. W 1903 w trakcie trwania tzw. kampanii antysienkiewiczowskiej opowiedział się po stronie [[Stanisław Brzozowski (pisarz)|Stanisława Brzozowskiego]]. W lutym i w marcu 1903 wspólnie z Brzozowskim prowadził akcję odczytową (m.in. w Warszawie i w [[Łódź|Łodzi]]).
[[Plik:Wyczółkowski - Adolf Nowaczyński.jpg|thumb|Portret Adolfa Nowaczyńskiego z 1906 roku (mal. [[Leon Wyczółkowski]])]]
W 1904 przeprowadził się do Warszawy. Nie zerwał kontaktów z Krakowem, pojawiając się na premierach swoich sztuk i współpracując z kabaretem artystów [[Zielony Balonik]] (1905-1912) – jest autorem jednego z najciekawszych reportaży z kabaretu (''Igraszki Zielonego Balonika'', „Świat”„[[Świat (1906–1939)|Świat]]” 1909, nr 18, s. 9-11) – a jednocześnie z [[Figliki|Figlikami]] [[Arnold Szyfman|Arnolda Szyfmana]] i z warszawskim kabaretem [[Momus (kabaret)|Momus]]. Po [[rewolucja 1905 roku|rewolucji 1905–1907]] konsekwentnie zbliżał się do stanowisk pozytywistycznych, głosił program realizmu politycznego i etyzacji społeczeństwa. Od 1907 r. skłaniał się wyraźnie ku [[Narodowa Demokracja|Narodowej Demokracji]]. W 1911 rozpoczął kampanię o przywrócenie czci i należnego miejsca w historii [[Aleksander Świętochowski|Aleksandrowi Świętochowskiemu]]. W 1913 został na krótko dyrektorem Teatru Rozmaitości. W czasie [[I wojna światowa|I wojny światowej]] znalazł się w [[1 Pułk Piechoty Legionów|1 Pułku]] [[I Brygada Legionów Polskich|I Brygady]] [[Legiony Polskie (1914–1918)|Legionów]] Piłsudskiego. Przed zakończeniem wojny został osadzony w więzieniu (za rzekomą dezercję) i skazany na 8 miesięcy twierdzy; uwolnienie nastąpiło wskutek zakończenia wojny.
 
W Polsce niepodległej Nowaczyński prowadził wiele kampanii prasowych, zwalczając swoich przeciwników w pełnych niewybrednych inwektyw publikacjach. W 1920 jako pierwszy przedarł się na Kowieńszczyznę (udając niemowę); był obecny podczas rozmów [[Józef Piłsudski|Piłsudskiego]] z [[Stanisław Wojciechowski|Wojciechowskim]] na Moście Poniatowskiego podczas [[Przewrót majowy|zamachu majowego]] w 1926 r. Był członkiem Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy Polskich. W 1931 otrzymał od prezydenta Czechosłowacji [[Tomáš Masaryk|Tomasza Masaryka]] [[order Lwa Białego]] za szczególny wkład w rozwój stosunków polsko-czeskich. Wskutek radykalnych poglądów skierowanych przeciw Piłsudskiemu i jego obozowi był trzykrotnie ciężko pobity (w 1927, 1929 i 1931); w ostatnim przypadku stracił oko.
 
8 marca 1924 w lesie wawerskim [[Pojedynek|pojedynkował]] się z ppłk. SG [[Zygmunt Dzwonkowski|Zygmuntem Dzwonkowskim]]. Powodem był artykuł zamieszczony tydzień wcześniej w "„[[Myśl Narodowa|Myśli Narodowej"]]”, w którym jako znany z ciętego pióra i złośliwych epitetów dramatopisarz i kalamburzysta wypomniał „hauptmannowi von Dzwonkowskiemu”, że wysługiwał się Niemcom<ref>Stanisław Milewski, ''Pojedynki na wokandzie''.</ref>.
 
Nowaczyński interesował się kulturą [[Wielkopolska|Wielkopolski]], która była dla niego przykładem praktycznego przełożenia idei pozytywistycznych. Zainteresowania te szczególnie uzewnętrzniły się w latach trzydziestych: dał im wyraz w książkach ''Warta nad Wartą'' ([[Poznań]] 1937) oraz ''Poznaj Poznań'' (Poznań 1939); był wtedy również stałym publicystą poznańskiego miesięcznika katolickiego [[Tęcza (czasopismo)|"Tęcza"]].
 
W 1938 odbył podróż do [[Palestyna|Palestyny]], z której opublikował cykl reportaży (na łamach "„[[Kronika Polski i Świata|Kroniki Polski i Świata"]]”). W swej publicystyce bardzo często wypowiadał się [[Antysemityzm|antyżydowsko]]<ref>{{Cytuj |autor = Adolf Nowaczyński |tytuł = Instytut Judognostyczny |czasopismo = Prosto z mostu |data = 1939-06-25 |wolumin = 5 |numer = 26 |s = 8 |cytat = Wiązanie tedy odporu białej rasy, wszczętego przeciw wampiryzmowi wypranego Nad i Międzynarodu tylko z Niemcami i tylko z Hitler-Treppen-Niamcami jest sobie zwykłym szwindlem żydowskim i spekulacją na chroniczne otumanienie omroczonych Europejczyków. Że to idzi ena ich benefis, więc Oni, zawsze Oni postępują z sensem wpompowując takie sugestie w lechickie łepetyny. Ale co robić potam z takimi naiwniakami i prościnkami jak Pankracy, Serwacy, Bonifacy, January, jak Bartel (Łyczakowski) i t.p. typami, które ten truizm powtarzają. Otóż dla Takich i tym podobnych trzeba założyć właśnie Instytut Judognostyczny!}}</ref>. W 1939 roku jego teksty, publikowane w [[Prosto z Mostu (tygodnik)|"Prosto z Mostu"]] były już mocno antysemickie, zapowiadające wypędzenie Żydów oraz palenie książek żydowskich autorów<ref>{{Cytuj |autor = Adolf Nowaczyński |tytuł = Ofensywa: Varia |czasopismo = Prosto z mostu |data = 1939-07-09 |wolumin = V |numer = 28 |s = 8 |cytat = Na dalsze zawżdydzenie doszczętnie nie pozwolimy. I wcześniej czy później od fazy może i perswazji (starszej generacji) przejdzie młódź awangardowa do action directe, do fizyki. To już się zbliża i to przyjdzie całkiem niespodziewanie ale nieubłaganie [...] Nadto czas by już i pora wybrać plac, na którym będzie symbolicznie scałopalona hyperprodukcja hiperkakuany}}</ref>.
 
Wiadomość o zbliżającej się wojnie zastała go u rodziny w [[Wojniłów|Wojniłowie]] pod Kałuszem (w województwie stanisławowskim). Przyjechał do Warszawy, gdzie przeżył początek działań wojennych, lecz już 7 lub 8 września powrócił do Wojniłowa. Tam po 17 września został aresztowany przez [[NKWD]], po czym wypuszczony przedostał się do [[Lwów|Lwowa]]. Przez zieloną granicę ponownie wrócił do Warszawy (w październiku 1939), gdzie włączył się w prace [[Rada Główna Opiekuńcza (1940–1945)|Rady Głównej Opiekuńczej]]. Wraz z Władysławem Zyglarskim i [[Ferdynand Goetel|Ferdynandem Goetlem]] tworzył tzw. „grubą trójkę” Komitetu Pomocy dla głodujących pisarzy. Podczas okupacji publikował w prasie podziemnej (najprawdopodobniej w redagowanym przez Goetla i [[Wilam Horzyca|Wilama Horzycę]] piśmie [[Nurt. Pismo poświęcone kulturze polskiej|"Nurt"]]). Był dwukrotnie aresztowany przez [[Gestapo]] i osadzony na [[Pawiak]]u (we wrześniu 1940 i wrześniu 1942). Mimo to jego artykuł atakujący sanację wykorzystano w niemieckiej gadzinowej prasie podczas okupacji<ref>{{Cytuj |autor = Adolf Nowaczyński |tytuł = Chłoptaś był miły... ale nie apropos |czasopismo = Nowy Kurier Warszawski |data = 1941-05-03 |numer = 104 |s = 2 |url = https://polona.pl/item/nowy-kurier-warszawski-1941-nr-104-3-4-maja,NzkyMTk1MA/1/ |cytat = "„[[Gazeta Warszawska" (1774)|Gazeta Warszawska]]” z dn. 8 stycznia 1930 została skonfiskowana za nazstępującynastępujący artykuł Adolfa Nowaczyńskiego: A dieu... [...] Sanacyjna sielanka już za nami!}}</ref>.
 
Ostatnie tygodnie życia spędził w [[Milanówek|Milanówku]]. Zmarł w szpitalu św. Rocha w Warszawie 3 lipca 1944. Został pochowany na Powązkach (kwatera 51-3-15/16)<ref>{{Cmentarze Warszawa|id=17257|cmentarz=Cmentarz Stare Powązki|osoba=PAULINA CZYSZKOWSKA|data dostępu=2020-02-17}}</ref> 6 lipca 1944<ref>{{Cytuj |autor = |tytuł = Dzisjsze pogrzeby |czasopismo = Nowy Kurier Warszawski |data = 1944-07-06 |wolumin = VI |numer = 159 |s = 3 |cytat = Zmarli: [...] 8) Nowaczyński Adolf, l. 68, literat-publicysta [...] Pogrzeb zmarłych odbyl się dzisiaj na cmentarzu powązkowskim}}</ref>.
* ''Komendant Paryża'' (1926)
* ''Wiosna narodów''<ref>{{Cytuj |autor = Adolf Nowaczyński |tytuł = Wiosna narodów : (w cichym zakątku) : komedja historyczna w 4 aktach, wyd. 1929 |data = |data dostępu = 2018-04-10 |opublikowany = polona.pl |url = https://polona.pl/item/wiosna-narodow-w-cichym-zakatku-komedja-historyczna-w-4-aktach,OTk4NjkyNw/8/#info:metadata}}</ref> (1929)
* ''Komedia amerykańska''<ref>{{Cytuj |autor = Adolf Nowaczyński |tytuł = Teatr Telewizji |url = https://vod.tvp.pl/website/komedia-amerykanska,51233091#}}</ref> (1931)
 
=== Pozostałe ===
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Malik | imię = Jakub A. | tytuł = Adolf Nowaczyński: między modernizmem a pozytywizmem | data = 2002 | wydawca = Wydawnictwo KUL | miejsce = Lublin | isbn = 83-7363-100-3 | strony =}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Niewiadowski | imię = Andrzej | tytuł = Leksykon polskiej literatury fantastycznonaukowej | data = 1990 | wydawca = Wydawnictwo Poznańskie | miejsce = Poznań | isbn = 83-210-0892-5 | strony =49-50}}
* Stanisław Milewski: ''Pojedynki na wokandzie'', cz. 1. [[Palestra (miesięcznik)|„Palestra”Palestra]], nr 1-2/2009.
 
== Linki zewnętrzne ==
39 310

edycji