Olkusz: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 27 bajtów ,  1 miesiąc temu
 
== Położenie ==
Olkusz leży w dawnej [[ziemia krakowska|ziemi krakowskiej]] historycznej [[Małopolska|Małopolski]]<ref>Jarosław Widawski: ''Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku''. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1973, s. 319.</ref>. Miasto położone jest na [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej]], dokładniej na [[Wyżyna Olkuska|Wyżynie Olkuskiej]], 6 km na południe od [[Pustynia Błędowska|Pustyni Błędowskiej]]. Znajduje się w połowie [[droga krajowa nr 94 (Polska)|drogi krajowej numer 94]], pomiędzy [[Będzin|Będzinem]]em<ref>https://www.gddkia.gov.pl/userfiles/articles/s/siec-drog-krajowych-w-polsce_6848/wykaz%20drog%20tabela.pdf</ref> a [[Kraków|Krakowem]], przy linii kolejowej 62 [[Tunel (stacja kolejowa)|Tunel]] – [[Sosnowiec Główny]]<ref>https://www.bazakolejowa.pl/index.php?dzial=linie&id=339&okno=przebieg</ref>. Przez miasto przechodzi [[Linia kolejowa nr 65|Linia Hutnicza Szerokotorowa]] (LHS), która ma swój koniec w nieodległym [[Sławków (województwo śląskie)|Sławkowie]]. W odległości 20 kilometrów od miasta przebiega [[Autostrada A4 (Polska)|autostrada A4]] będąca częścią drogi międzynarodowej o numerze [[E40 (trasa europejska)|E40]]{{fakt|data=2020-01}}.
 
== Nazwa miasta ==
Po powstaniu powoli z upadku podźwignął się [[przemysł]]. Niebagatelne znaczenie miała budowa w latach 1883–1885 [[kolej Iwangorodzko-Dąbrowska|linii Dąbrowsko-Iwangrodzkiej]], która znacznie przyczyniła się do integracji gospodarczej całego regionu i wyjątkowo ożywiła niespełna dwutysięczne miasteczko. Właśnie dzięki korzystnemu położeniu na szlakach komunikacyjnych w 1907 roku austriacki przemysłowiec [[Peter Westen]] założył Fabrykę Naczyń Blaszanych (dziś ''Emalia SA''). Po [[I wojna światowa|I wojnie światowej]] miasto zaczęło szybko się rozwijać – powstały szkoły, znacznie poprawił się stan miejskiej infrastruktury. Olkusz liczył wówczas około 12 tysięcy mieszkańców, z czego niemalże 1/3 stanowili [[Żydzi]]. Istniała również znaczna mniejszość niemiecka. W latach 1918–1939 [[powiat olkuski]] znajdował się w ówczesnym [[Województwo kieleckie (II Rzeczpospolita)|województwie kieleckim]]. 10 lutego 1929 roku w Olkuszu zanotowano jedną z rekordowych niskich temperatur w Polsce: –40,4 °C.
{{Osobny artykuł|Batalion ON „Olkusz”}}
Na początku września 1939 roku miasto zostało w wyniku działań wojennych zajęte przez [[Wehrmacht]] (nad pobliską [[Żurada|Żuradą]] ppor. [[Władysław Gnyś]] strącił pierwsze niemieckie samoloty podczas tej [[II wojna światowa|wojny]]) i wkrótce [[Terytorium Rzeczypospolitej PolskiejPolski anektowane przez III Rzeszę|wcielone do III Rzeszy]]. Rządy objęła mniejszość niemiecka, miasto przemianowano najpierw na ''Olkusch'', a w 1941 na ''Ilkenau''<ref>{{Cytuj |autor = |tytuł = Das Schlesienbuch. Handbuch für die Provinzen Niederschlesien u. Oberschlesien, 1. Jahrgang mit ausführlichen Ortsverzeichnissen der Provinzen Niederschlesien und Oberschlesien |data = 1942 |miejsce = Dresden |wydawca = Kurt Gruber Verlag Wirtschaft – Recht |s = 5. Teil, s. 104 (Olkusch), 6. Teil, s. 14 (Ilkenau)}}</ref>, utworzono także [[getto]] żydowskie. W okolicznych lasach działały wówczas [[partyzantka|partyzanckie]] oddziały [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]], co spotykało się z gwałtownymi odpowiedziami okupanta. 16 lipca 1940 roku rozstrzelano 20 osób, a 31 lipca 1940 setki innych Polaków i Żydów maltretowano na miejskich placach, w wyniku czego zginęło kilka osób. Do połowy 1942 roku zlikwidowano olkuskie getto, a jego mieszkańców w liczbie około 3 tys. osób wywieziono do obozu zagłady [[Auschwitz II – Birkenau]]. Miasto zostało zdobyte przez oddziały 5 Armii Pancernej Gwardii i 59 Armii [[1 Front Ukraiński|1 Frontu Ukraińskiego]] 20 stycznia 1945 roku. W walkach o miasto zginęło ok. 1100 żołnierzy radzieckich<ref>Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ''Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945'', Sport i Turystyka 1988, {{ISBN|83-217-2709-3}}, s. 300.</ref>.
{{osobny artykuł|Krwawa środa w Olkuszu|Getto w Olkuszu}}
[[Plik:Olkusz photographed by the Corona 124 (KH-4A 1046-2) satellite (1968-03-25).png|mały|300px|Olkusz sfotografowany przez amerykańskiego satelitę wywiadowczego, marzec 1968.]]
Po wojnie nastąpił dalszy rozwój Olkusza. W [[Lata 196060. XX wieku|latach 60.]] rozpoczęto budowę kopalni „Olkusz” oraz [[osiedle mieszkaniowe|osiedli mieszkaniowych]] przeznaczonych dla pracowników zagłębiowskich zakładów przemysłowych, przede wszystkim Huty „Katowice” w pobliskiej Dąbrowie Górniczej. Rozbudowano fabrykę naczyń oraz postawiono ogromne hale nowej wytwórni wentylatorów. Dzięki temu liczba mieszkańców wzrosła z 10 tysięcy w latach powojennych do 40 tysięcy obecnie. Rozwój przemysłu niekorzystnie odbił się na środowisku naturalnym. Dziś w rejonie miasta częstym zjawiskiem są poważne szkody górnicze, zaburzona została również równowaga hydrologiczna (zanik źródeł rzeki [[Baba (dopływ Sztoły)|Baby]]){{fakt|data=2020-01}}.
 
Do 1975 roku miasto znajdowało się w [[Województwo krakowskie (1945–1975)|województwie krakowskim]], później [[Podział administracyjny Polski (1975–1998)|w latach 1975–1998]] w [[Województwo katowickie (1975–1998)|województwie katowickim]], a od 1999 wchodzi w skład [[województwo małopolskie|województwa małopolskiego]].
** [[Parafia św. Barbary w Olkuszu|parafia świętej Barbary]], ul. Mieszka I 24
** [[Parafia Dobrego Pasterza w Olkuszu|parafia Dobrego Pasterza]], ul. Miła 31
* [[Kościół Polskokatolicki w RPRzeczypospolitej Polskiej|Kościół polskokatolicki]]:
** Parafia Nawrócenia św. Pawła Apostoła
* [[Świadkowie Jehowy]] ([[Sala królestwa|Sala Królestwa]] ul. Sławkowska 26)<ref>{{jw|data dostępu=2018-10-24}}</ref>: