Łódź: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 35 bajtów ,  7 miesięcy temu
drobne techniczne
(→‎Muzea: ilustracja)
(drobne techniczne)
{{inneInne znaczenia|miasta Łodzi}}
{{Polskie miasto infobox
|nazwa = Łódź
|zarządzający = [[Hanna Zdanowska]]
|powierzchnia = 293,25<ref name="pow">{{cytuj pismo |autor = Ireneusz Budzyński – kierujący |tytuł = Powierzchnia, ludność oraz lokaty według miast |url = http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/l_powierzchnia_i_ludnosc_przekroj_terytorialny_2013.pdf |czasopismo = Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r. |strony = 177 |wydawca = [[Główny Urząd Statystyczny]] |miejsce = Warszawa |issn = 1505-5507 |data = 2013 |data dostępu = 2020-04-01}}</ref>
|wysokość = 161,8-2788–278,5
|rok = 31.12.2020
|liczba ludności = 672 185<ref name="stat">{{cytuj stronę |url = https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-12-2020,6,29.html |tytuł = Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym (stan w dniu 31.12.2020) |opublikowany = stat.gov.pl |data dostępu = 2021-05-08}}</ref>
Od 1910 siedziba [[Diecezja śląsko-łódzka|diecezji śląsko-łódzkiej]] [[Kościół Starokatolicki Mariawitów w RP|Kościoła Starokatolickiego Mariawitów]]. Siedziba [[Kościół łaciński|rzymskokatolickiej]] [[Archidiecezja łódzka|diecezji łódzkiej]] od 1920 roku, [[Metropolia łódzka|metropolii łódzkiej]] od 2004 roku. Od 1948 roku siedziba [[Prawosławie|prawosławnej]] [[Diecezja łódzko-poznańska|diecezji łódzko-poznańskiej]]. Ważny ośrodek życia religijnego, [[Ekumenizm|ekumenicznego]] i dialogu międzyreligijnego.
 
Łódź jest trzecim [[Miasta w Polsce|miastem w Polsce]] pod względem [[Dane statystyczne o miastach w Polsce|liczby ludności]] (672 &nbsp;185; po [[Warszawa|Warszawie]] i [[Kraków|Krakowie]]) i czwartym pod względem powierzchni (293,25 km²; po Warszawie, Krakowie i [[Szczecin]]ie){{r|stat|pow}}.
 
Miasto należy do [[Unia Metropolii Polskich|Unii Metropolii Polskich]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Łódź – Unia Metropolii Polskich |czasopismo = archive.is |data = 2017-10-17 |data dostępu = 2017-10-17 |url = http://archive.is/dnrRX}}</ref> i [[Związek Miast Polskich|Związku Miast Polskich]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Związek Miast Polskich |data = 2017-10-17 |data dostępu = 2017-10-17 |url = https://web.archive.org/web/20171017170355/http://www.zmp.poznan.pl/miasta/lista}}</ref>, [[Związek Powiatów Polskich|Związku Powiatów Polskich]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Wyszukiwarka uchwał – BIP Łódź |data = 2017-11-24 |data dostępu = 2017-11-24 |url = https://web.archive.org/web/20171124115921/http://bip.uml.lodz.pl/wladze/rada-miejska-w-lodzi/wyszukiwarka-uchwal/?tx_edgelegalacts_legalacts%5BlegalAct%5D=14190&tx_edgelegalacts_legalacts%5Baction%5D=show&tx_edgelegalacts_legalacts%5Bcontroller%5D=LegalAct}}</ref>, a także do stowarzyszenia [[Eurocities]]<ref>{{Cytuj |tytuł = member detail |data = 2017-10-17 |data dostępu = 2017-10-17 |url = https://web.archive.org/web/20171017170448/http://www.eurocities.eu/eurocities/members/member&id=83}}</ref> oraz Stowarzyszenia Zdrowych Miast Polskich<ref>{{Cytuj |tytuł = Zdrowe miasto – Urząd Miasta Łodzi |data = 2017-10-17 |data dostępu = 2017-10-17 |url = https://web.archive.org/web/20171017170612/http://uml.lodz.pl/dla-mieszkancow/zdrowie/zdrowe-miasto/}}</ref>.
Ze względu na silną pozycję mniejszości narodowych w mieście (w 1931 r. wśród 357 tys. mieszkańców Łodzi było 59% Polaków, 31,7% Żydów oraz 8,9% Niemców) i jego przemysłowy charakter Łódź pozbawiona była poważniejszego wsparcia inwestycyjnego ze strony państwa polskiego, co zrzuciło cały ciężar rozwoju [[Infrastruktura|infrastruktury]] na barki lokalnego samorządu. Magistrat jako pierwszy wprowadził w 1919 r. [[Obowiązek szkolny|powszechny obowiązek szkolny]]<ref>{{cytuj stronę |url = http://archiwum.uml.lodz.pl/miasto/o_miescie/historia_miasta/dwudziestolecie_miedzywojenne/ |tytuł = Dwudziestolecie międzywojenne |opublikowany = uml.lodz.pl |praca = Historia miasta |data dostępu = 2018-01-06}}</ref>{{odn|Kobojek|2005|s=31}}, sfinansował budowę sieci szpitali i nowoczesnych szkół podstawowych, a w r. 1930 wydatnie wsparł utworzenie w Łodzi jednego z pierwszych w Europie [[Muzeum Sztuki w Łodzi|muzeów sztuki współczesnej]]{{odn|Kobojek|2005|s=44}}. Do 1939 r. nie ulokowano jednak w Łodzi uniwersytetu ani żadnej innej państwowej instytucji kulturalnej o większym znaczeniu. Jedną z głównych inwestycji transportowych kraju – [[Linia kolejowa nr 131|magistralę węglową]] – wytyczono w latach 1928–1933 35&nbsp;km na zachód od Łodzi, zaprzepaszczając szanse na dogodne połączenie miasta z południem kraju.
 
W okresie międzywojennym Łódź była jednym z miast, w których duże wpływy mieli komuniści. W 1934 roku na unieważnioną listę komunistyczną w wyborach do Rady Miejskiej oddanych zostało ok. 40 tys. głosów. Od początku 1936 roku dość dobrze układała się współpraca łódzkich organizacji [[Polska Partia Socjalistyczna|PPS]] oraz nielegalnej [[Komunistyczna Partia Polski|KPP]]. W kolejnych wyborach do Rady Miejskiej we wrześniu 1936 roku na wspólną listę socjalistyczno-komunistyczną padło prawie 95 tys. głosów co dało 34 mandaty w 72 -osobowej Radzie<ref>{{Cytuj książkę |nazwisko = Szumiło |imię = Mirosław |autor link = Mirosław Szumiło |tytuł = Roman Zambrowski 1909–1977 : studium z dziejów elity komunistycznej w Polsce |wydawca = IPN |miejsce = Warszawa |rok = 2014 |strony = 112 |isbn = 978-83-7629-621-0}}</ref>.
 
W pierwszej połowie 1936 roku w mieście doszło do ekscesów o podłożu antysemickim<ref>{{Cytuj książkę |nazwisko = Rudnicki |imię = Szymon |autor link = Szymon Rudnicki (historyk) |tytuł = Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej |wydawca = Wydawnictwo Sejmowe |miejsce = Warszawa |rok = 2015 |strony = 464 |isbn = 978-83-7666-363-0}}</ref>.
[[Plik:Bundesarchiv R 49 Bild-0108, Litzmannstadt, Einwanderer-Zentralstelle.jpg|thumb|Siedziba [[Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums|Komisariatu Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny]] w okupowanej Łodzi, przy obecnej ul. Piotrkowskiej 133]]
[[Plik:Bundesarchiv Bild 183-J09396, Lodz, Millionster Umsiedler im Wartheland.jpg|thumb|Łódź, marzec 1944 – [[Arthur Greiser]] przemawia podczas uroczystości na cześć milionowego Niemca [[Heim ins Reich|przesiedlonego]] do [[Kraj Warty|Kraju Warty]] ze wschodniej Europy]]
{{osobnyOsobny artykuł|Historia Łodzi pod okupacją niemiecką|Kalendarium historii Łodzi (1939–1945)}}
Łódź została zajęta przez wojska niemieckie 8 września 1939 r.<ref>Tadeusz Bojanowski: ''Łódź pod okupacją niemiecką w latach II wojny światowej (1939–1945)'', s. 19.</ref>
 
W dniach 9 i 10 listopada 1939 r. okupanci przeprowadzili tzw. [[Intelligenzaktion Litzmannstadt]] będącą regionalną częścią akcji przeprowadzonej przez Niemców w całej okupowanej Polsce w ramach tzw. [[Intelligenzaktion]] – „Akcji Inteligencja”. Była ona wymierzona w polską elitę intelektualną mieszkającą w regionie łódzkim. W dniach 9 i 10 listopada 1939 r. w [[Lućmierz-Las|lasach lućmierskich]] rozstrzelano ok. 500 osób, a do grudnia w sumie wymordowano w nich około 1500 intelektualistów, urzędników oraz duchownych<ref>Maria Wardzyńska: ''Był rok 1939; Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion''. IPN Instytut Pamięci Narodowej, 2009. {{ISBN|978-83-7629-063-8}}.</ref>. W sumie podczas okupacji, w lesie koło Lućmierza, Niemcy zamordowali ok. 30 tys. osób. Byli to głównie więźniowie narodowości polskiej i żydowskiej z [[Radogoszcz (więzienie)|Radogoszcza]] i [[Litzmannstadt Ghetto|getta łódzkiego]].
 
Nazistowska administracja odizolowała całą żydowską ludność miasta (ok. 160 tys. osób) w getcie utworzonym formalnie w lutym 1940 r. (ostatecznie zamkniętym 30 kwietnia) na [[Bałuty|Bałutach]] w północnej, najbardziej zaniedbanej dzielnicy{{odn|Kobojek|2005|s=59}}. W 1941 wysiedlono do niego Żydów z okolicznych wsi i miasteczek, z gett tam likwidowanych oraz 20 000 Żydów z Europy zachodniej. Dodatkowo krótko umieszczono tu ok. 5000 [[Cyganie|Cyganów]], którzy niedługo potem zostali wywiezieni i zgładzeni w [[Chełmno (powiat kolski)|Chełmnie n. Nerem]]. W sumie przez łódzkie getto przeszło około 200 000 ludzi. W niezwykle trudnych warunkach bytowych, dziesiątkowani przez choroby i głód, zostali w dwóch etapach, w 1942 i w sierpniu 1944 niemal w całości wymordowani. Najpierw w [[Obóz zagłady w Chełmnie nad Nerem|obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem]] (1942), a podczas likwidacji getta w sierpniu 1944 zgładzeni w komorach gazowych [[Auschwitz-Birkenau]]. Getto łódzkie było pierwszym w pełni odizolowanym od świata zewnętrznego gettem na terenie Polski (pierwsze w Piotrkowie Tryb; X 1939), największym po warszawskim (ok. 200 tys. – ok. 400 tys.) i ostatnim zlikwidowanym przez nazistów na ziemiach polskich (VIII 1944). Końca okupacji hitlerowskiej w Łodzi doczekało 877 osób, ale w innych miejscach około 10 &nbsp;000 i jest to największa liczba Żydów ocalałych z [[Zagłada Żydów na ziemiach polskich podczas okupacji niemieckiej|holocaustu]].
 
Deportacje przesiedleńcze, wywózki na [[Roboty przymusowe w III Rzeszy|roboty przymusowe]] i prześladowania spotkały także ludność polską.
 
[[Plik:Lodz liberation2.jpg|thumb|Wkroczenie [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]]<br />do Łodzi (19 stycznia 1945)]]
W wyniku okupacji niemieckiej liczba ludności miasta zmniejszyła się do 488 &nbsp;284 (styczeń 1945), wobec 680 000 (według stanu na 1 września 1939)<ref>T. Bojanowski, op.cit., s. 61.</ref>. Pierwsze wysiedlenia z Łodzi miały miejsce już w październiku 1939 roku. Lokowano ich m.in. w [[Radogoszcz (obóz przesiedleńczy)|obozie przesiedleńczym na Radogoszczu]]. W końcu grudnia okupant m.in. wysiedlił z [[Osiedle im. Józefa Montwiłła-Mireckiego w Łodzi|osiedla im. „Montwiłła” Mireckiego]] część jego mieszkańców. Akcję powtórzono na przełomie 14–15 stycznia 1940 roku, kiedy to hitlerowcy wysiedlili ok. 5 tysięcy pozostałych mieszkańców osiedla<ref>{{Cytuj stronę |url = http://lodz.wyborcza.pl/lodz/1,35136,7750819,Hitlerowcy_wysiedlili_z_osiedla_Mireckiego_5_tys_.html |tytuł = Hitlerowcy wysiedlili z osiedla Mireckiego 5 tys. ludzi |autor = Anna Kołakowska |opublikowany = lodz.gazeta.pl |data = 2010-04-10 |data dostępu = 2013-10-06}}</ref>. W miejsca po wysiedlonych Polakach naziści prowadzili zasiedlanie w ramach akcji zwanej „[[Heim ins Reich]]” Niemcami przywiezionymi z [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]], [[Rumunia|Rumunii]], [[Litwa|Litwy]], [[Łotwa|Łotwy]] i [[Estonia|Estonii]]<ref>''Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1945. Atlas ziem Polski'' (praca zbiorowa). Demart, 2008. {{ISBN|978-83-7427-391-6}}.</ref>.
 
W okresie okupacyjnym w mieście znajdowały się: [[Centrala Przesiedleńcza w Łodzi|system niemieckich obozów przesiedleńczych]], [[Litzmannstadt Ghetto|getto dla Żydów]], kilka więzień, w tym [[Radogoszcz (więzienie)|więzienie na Radogoszczu]], [[Obóz przy ulicy Przemysłowej w Łodzi|obóz dla dzieci i młodzieży polskiej]] (tzw. obóz przy ul. Przemysłowej). Miejsca zbrodni nazistowskich dokonanych na Żydach i Polakach upamiętnia w regionie łódzkim [[Szlak pamięci ofiar hitlerowskiego ludobójstwa]].
Wraz z rozwojem przemysłu w mieście, wzrastała także liczba mieszkańców Łodzi. Z małej osady jeszcze na początku XIX wieku, Łódź stała się w 1850 roku drugim po [[Warszawa|Warszawie]] miastem, pod względem liczby mieszkańców w [[Królestwo Polskie (kongresowe)|Królestwie Polskim]]. W przeciągu stulecia liczba ludności zwiększyła się w Łodzi 600-krotnie, z niecałego tysiąca w 1815 do 600 tys. w 1915 roku (po dołączeniu stutysięcznych [[Bałuty|Bałut]]). Tak szybki wzrost [[Demografia|demograficzny]] w XIX wieku, jest nieporównywalny w skali całej [[Europa|Europy]].
 
Największą [[Liczba ludności|populację]] Łódź odnotowała w 1988 r. – według danych [[Główny Urząd Statystyczny|GUS]] 854003854&nbsp;003 mieszkańców<ref group="uwaga">854003854&nbsp;003 według szacunku GUS, 854261854&nbsp;261 według danych z [[Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2002|Narodowego Spisu Powszechnego]] z 6 grudnia 1988; Włodzimierz Obraniak: ''Ludność Łodzi i innych wielkich miast w Polsce w latach 1984–2006''. Łódź: [[Główny Urząd Statystyczny|Urząd Statystyczny]] w Łodzi, 2007.</ref>. Rok później, po [[Wybory parlamentarne w Polsce w 1989 roku|wyborach parlamentarnych w Polsce]] i wprowadzeniu [[Gospodarka rynkowa|gospodarki wolnorynkowej]] nastąpiła likwidacja wielu zakładów pracy<ref>{{Cytuj stronę |url = http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3630548,leszek-balcerowicz-plakalismy-nad-lodzia-ale-musielismy-uciekac-z-socjalizmu,id,t.html |tytuł = Leszek Balcerowicz: Płakaliśmy nad Łodzią, ale musieliśmy uciekać z socjalizmu |autor = Piotr Brzózka |opublikowany = dzienniklodzki.pl |data = 2014-11-02 |język = |data dostępu = 2016-10-30}}</ref>. Ujemne [[Saldo migracji|saldo]] [[Migracja ludności|migracji]]<ref>{{Cytuj książkę |nazwisko = Szukalski |imię = Piotr |autor link = |tytuł = Sytuacja demograficzna Łodzi. Zapaść demograficzna Miasta i jej skutki dla przyszłości Łodzi |wydawca = Wydawnictwo Biblioteka |miejsce = Łódź |rok = 2012 |strony = 27–29 |isbn =}}</ref> w połączeniu z występującym od 1985 ujemnym [[Przyrost naturalny|przyrostem naturalnym]]<ref>P. Szukalski, op.cit., s. 22–23.</ref> skutkuje systematycznym spadkiem liczby ludności<ref>P. Szukalski, op.cit., s. 30–33.</ref>.
 
Według corocznego zestawienia [[Główny Urząd Statystyczny|GUS]], m.in. wszystkich miast Polski, Łódź jest trzecim miastem w kraju pod względem [[Dane statystyczne o miastach w Polsce|liczby ludności]] i czwartym pod względem [[Dane statystyczne o miastach w Polsce|powierzchni]]{{r|stat|pow}}.
* [[Kościół w skansenie łódzkiej architektury drewnianej]]
* [[Synagoga Reicherów w Łodzi|Synagoga Reicherów]], 1902 – ul. Rewolucji 1905 r. 28
{{osobnyOsobny artykuł|Synagogi w Łodzi}}
{{Kategoria główna|Zabytkowe kościoły w Łodzi}}
 
162 336

edycji