Agawa: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 8224 bajty ,  2 miesiące temu
m
Rozbudowa artykułu
(Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.8)
m (Rozbudowa artykułu)
 
{{Takson infobox
|nazwa = Agawa
|grafika = Agave.americana(01) July 2011-1.jpg
|opis grafiki = [[Agawa amerykańska]]
|alt grafiki =
|nazwa łacińska = Agave
|autor = [[Karol Linneusz|L.]]
|cytat = [[Species Plantarum|Sp. Pl.]]: 323 (1753){{r|kew}}
|typ nomenklatoryczny = ''Agave americana'' L.{{r|ing}}
|synonimy =
* ''Cotocapnia'' Link & Otto
* ''Allibertia'' Marion ex Baker
* ''Bonapartea'' Haw.
* × ''Bravanthes'' Cif. & Giacom.
* ''Bravoa'' Lex.
* ''Coetocapnia'' Link & Otto
* ''Delpinoa'' H.Ross
* ''Ghiesbreghtia'' Roezl
* ''Leichtlinia'' H.Ross
* ''Littaea'' Tagl.
* ''Manfreda'' Salisb.
* × ''Mangave'' D.Klein
* ''Polianthes'' L.
* × ''Polifreda'' W.Ritchie & J.T.Lindstr.
* ''Pothos'' Adans.
* ''Prochnyanthes'' S.Watson
* ''Pseudobravoa'' Rose
* ''Robynsia'' Drapiez
* ''Runyonia'' Rose
* ''Tuberosa'' Heist. ex Fabr.
* ''Zetocapnia'' Link & Otto{{r|kew}}
|wikispecies =
|commons = Category:Agave
|wikisłownik = agawa
}}
'''Agawa''' (''Agave'' [[Karol Linneusz|L.]]) – [[Rodzaj (biologia)|rodzaj]] roślin z rodziny [[szparagowate|szparagowatych]] (podrodziny [[Agawowe|agawowych]]). Liczy około 277 gatunków występujących naturalnie na obszarze od środkowych i południowych stanów [[Stany Zjednoczone|USA]] do północnych rejonów [[Ameryka Południowa|Ameryki Południowej]] i [[Karaiby|Karaibów]]{{r|kew}}. Obszarem największej [[Różnorodność biologiczna|różnorodności]] rodzaju jest [[Meksyk]]{{r|kew}}. Niektóre gatunki agawy, w szczególności [[agawa amerykańska]], zostały [[introdukcja|introdukowane]] na wszystkie kontynenty poza [[Antarktyda|Antarktydą]]. W [[Europa|Europie]] wiele gatunków zostało introdukowanych na [[Wyspy Kanaryjskie]], ponadto [[naturalizacja|naturalizowane]] agawy występują w [[Hiszpania|Hiszpanii]], [[Portugalia|Portugalii]], we [[Włochy|Włoszech]] i na [[Półwysep Bałkański|Półwyspie Bałkańskim]]{{r|kew}}. Wiele gatunków agaw to rośliny włóknodajne, spożywcze, lecznicze i ozdobne. Ze skróconych łodyg agawy niebieskiej produkuje się [[tequila|tequilę]]{{r|fna}}.
[[Plik:Agave attenuata flowering.jpg|thumb|Kwitnąca ''[[Agave attenuata]]'']]
 
[[Plik:Agave sisalana W2 IMG 2377.jpg|thumb|Kwiatostan'' Agave sizalana'']]
Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od [[język grecki|greckiego]] słowa αγαύος (''agavos'' – wspaniały, godny podziwu). W [[mitologia grecka|mitologii greckiej]] [[Agaue]] była królewną [[Teby (Grecja)|tebańską]], córką [[Kadmos]]a i [[Harmonia (mitologia)|Harmonii]]{{r|crc}}.
[[Plik:Agaveespinho2.jpg|thumb|''[[Agave angustifolia]]'']]
[[Plik:Agavecolorata.jpg|thumb|''Agave colorata'']]
'''Agawa''' (''Agave'' [[Karol Linneusz|L.]]) – [[Rodzaj (biologia)|rodzaj]] roślin z rodziny [[szparagowate]] (podrodziny [[Agawowe|agawowych]]). Liczy ponad 100 gatunków, rosnących dziko od południowych części [[Stany Zjednoczone|USA]] do północnych rejonów [[Ameryka Południowa|Ameryki Południowej]].
 
== Morfologia ==
[[Plik:Agave sp Blanco1.96-cropped.jpg|thumb|left|agawa amerykańska]][[Plik:Agave atrovirens, the Maguey del Montana (9170370965).jpg|thumb|''Agave atrovirens'']]
; Pokrój: [[Sukulenty]] liściowe.
[[Plik:Agave sisalanaangustifolia W2Haw. IMG- 23772013 001.jpgJPG|thumb|Kwiatostan'' Agave sizalanaangustifolia'']]
; [[Łodyga]]: Silnie skrócona.
[[Plik:Agave attenuata flowering005.jpg|thumb|Kwitnąca ''[[Agave attenuata]]'']]
; [[Liść|Liście]]:Liście są grube i mięsiste oraz pokryte drobnymi, ale ostrymi kolcami.
[[Plik:AgavecolorataAsparagales - Agave filifera 2.jpg|thumb|''Agave coloratafilifera'']]
; [[Kwiat]]y: Wszystkie gatunki agaw są [[hapaksant]]ami (kwitną tylko jeden raz w życiu)<ref name=E>{{Botanica2005}}</ref>. Zakwitają w wieku 6–15 lat, ale niektóre gatunki później, nawet w wieku ok. 100 lat. Tworzą wówczas pojedynczy pęd kwiatowy o wysokości do 12 m, z ogromną liczbą (do kilkunastu tysięcy) [[kwiatostan]]ów. Po przekwitnieniu roślina ginie, ale większość gatunków wytwarza odrosty korzeniowe, które kontynuują rozwój<ref name=E/>.
; Pokrój: [[Bylina (botanika)|Wieloletnie]], [[rośliny wiecznie zielone|wiecznie zielone]], pachykauliczne (o pędzie grubym i słabo rozgałęzionym), masywne [[roślina zielna|rośliny zielne]], niekiedy o drewniejącej łodydze{{r|fna}}.
 
; [[Łodyga]]: Silnie skrócona lub wydłużona{{r|fna}}.
 
; [[Liść|Liście]]: Rośliny tworzą [[Różyczka liściowa|rozetę]] [[sukulenty|gruboszowatych]] i grubych liści, jędrnych do sztywnych, jasnozielonych do zielonych i sporadycznie z jaśniejszymi białymi wzorami. Blaszki liściowe równowąsko-lancetowate, mieczowate do jajowatych, o brzegach całych, ząbkowanych lub rozdzielających się na nitkowate włókna, z krótkim do długiego, ostrym, kolcowatym wyrostkiem na wierzchołku{{r|fna}}.
 
; [[Kwiat]]y: Rośliny [[Roślina monokarpiczna|monokarpiczne]] (kwitną tylko jeden raz w życiu) lub rzadziej [[roślina polikarpiczna|polikarpiczne]]. Zakwitają w wieku 6–20 lat, a niektóre gatunki nawet później. Kwiaty [[przedprątność|przedprątne]], wyrastające pojedynczo, w parach lub w [[baldach]]okształtnych wiązkach, liczących od 2 do ponad 40 kwiatów, na [[szypułka]]ch a także na bocznych odgałęzieniach szypułek, zebrane w wierzchołkowy, [[kłos]]owaty, [[grono|groniasty]] lub [[wiecha|wiechowaty]] kwiatostan, wyrastający wysoko ponad liście na długim [[głąbik]]u. [[Okwiat]] głównie żółty, rzadziej białawy lub czerwonawy, lejkowaty do rurkowatego, sześciolistkowy. Listki okwiatu równowąskie do podługowatych lub trójkątnych, zrośnięte u nasady w rurkę, szczytowo ze zwężoną szyjką, o wierzchołkach wzniesionych lub wygiętych, często kapturkowatych, często brodawkowatych wierzchołkach. Sześć [[pręcik (botanika)|pręcików]] wyrastających ponad okwiat, osadzonych szczytowo lub wewnątrz rurki okwiatu. Nitki pręcików nitkowate. Pylniki równowąskie, obrotne. [[Zalążnia]] dolna, zielonkawa, trójkomorowa, gruboszowata, grubościenna. Szyjka [[słupek|słupka]] szydłowata, zakończona trójklapowanym, główkowatym, brodawkowatym znamieniem{{r|fna}}.
 
; [[Owoc]]e: Podługowate do jajowatych [[torebka (botanika)|torebki]], grubościenne i mięsiste, pękające podłużnie. [[Nasiono|Nasiona]] czarne, spłaszczone, odwrotnie jajowate i kulistawe dystalnie{{r|fna}}.
 
== Systematyka ==
; Pozycja systematyczna:
; Pozycja i podział według [[System APG IV|systemu APG IV]] (2016) i [[Angiosperm Phylogeny Website|APweb]] (2001...):
Rodzaj należy do podrodziny [[Agawowe|agawowych]] ''Agavoideae'' <small>Herbert</small> w szeroko ujmowanej rodzinie [[Szparagowate|szparagowatych]] ''Asparagaceae''<ref name=apweb/>.
W obrębie rodzinypodrodziny [[Angiosperm Phylogeny Website]] wyróżnia kilka linii rozwojowych:
{{Klad
| style = font-size:100%;line-height:90%
| 1 = agawowate
| 1.1 = ''[[Anemarrhena]]Anemarrheneae''
| 1.2.1.1 = ''[[Agave]]Agaveae'' i in.
| 1.2.1.2.1 = ''[[Hesperocallis]]Behnieae''
| 1.2.2.2.1.1 = ''[[Behnia]]Herrerieae''
| 1.2.2.2.1.12 = ''[[Herreria]]Anthericceae'' i in.
| 1.2.2.2.1.2 = ''[[Anthericum]]'' i in.
}}
 
; Pozycja w [[System Takhtajana|systemie Takhtajana]] (1997):
Gromada [[okrytonasienne]] (''Magnoliophyta'' Cronquist), klasa [[jednoliścienne]] (''Liliopsida'' Brongn.), nadrząd ''Lilianae'' Takht., rząd ''Amaryllidales'' Link, rodzina [[Agawowe|agawowate]] (''Agavaceae'' Endl.), podrodzina ''Agavoideae'' Herb., rodzaj agawa (''Agave'' L.)<ref name=tax>{{Cytuj stronę | url = http://taxonomicon.taxonomy.nl/ | tytuł = The Taxonomicon |autor =Brands, S.J. (ed.) | data dostępu = 2021-07-12 | rok= 1989– | język = en}}</ref>.
 
; Pozycja w [[System Reveala|systemie Reveala]] (1993-1999):
Gromada [[okrytonasienne]] (''Magnoliophyta'' Cronquist), podgromada ''Magnoliophytina'' Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa [[jednoliścienne]] (''Liliopsida'' Brongn.), nadrząd ''Lilianae'' Takht., rząd agawowce (''Agavales'' Hutch.), rodzina [[Agawowe|agawowate]] (''Agavaceae'' Endl.), podrodzina ''Agavoideae'' Herb., plemię ''Agaveae'' Dumort., rodzaj agawa (''Agave'' L.)<ref name=A>James L. Reveal ''System of Classification. PBIO 250 Lecture Notes: Plant Taxonomy.'' Department of Plant Biology, University of Maryland, 1999 [https://web.archive.org/web/20040913084605/http://www.crescentbloom.com/Plants/Genus/A/g/Agave.htm Systematyka rodzaju ''Agave'' według Reveala]</ref>.
 
; Gatunki (wybór):
; Gatunki (występujące w Europie){{r|kew}}:
* [[agawa amerykańska]] (''Agave americana'' L.)
* ''[[agawaAgave arizońskaalbomarginata]] (''Agave arizonica'' <small>Gentry</small> & J.H. Weber)
* ''[[Agave angustifolia]]'' <small>Haw.</small>
* [[agawa ciemnozielona]] (''Agave atrovirens'' Karw. ex Salm-Dyck)
* ''Agave atrovirens'' <small>Karw. ex Salm-Dyck</small> – [[agawa ciemnozielona]]
* [[agawa chisonska]] (''Agave glomeruliflora'' (Engelm.) Berger)
* ''Agave americana'' <small>L.</small> – [[agawa amerykańska]]
* [[agawa henekwen]] (''Agave fourcroydes'' Lemaire)
* ''Agave attenuata'' <small>Salm-Dyck</small> – [[agawa zwężona]]
* [[agawa kantalowa]] (''Agave cantala'' Roxb.)
* ''[[Agave decipiens]]'' <small>Baker</small>
* [[agawa królowej Wiktorii]] (''Agave victoriae-reginae'' T.Moore)
* [[agawa nitkowata]] (''Agave filifera'' <small>Salm-Dyck)</small> – [[agawa nitkowata]]
* ''Agave fourcroydes'' <small>Lemaire</small> – [[agawa henekwen]]
* [[agawa parryi]] (''Agave parryi'' Engelm.)
* ''[[Agave lechuguilla]]'' <small>Torr.</small>
* [[agawa sizalowa]] (''Agave sisalana'' Perrine)
* ''[[Agave macroacantha]]'' <small>Zucc.</small>
* ''[[Agave murpheyi]]'' <small>Gibson</small>
* ''[[Agave oteroi]]'' <small>G.D. Starr & T.J. Davis</small>
* ''[[Agave salmiana]]'' <small>Otto ex Salm-Dyck</small>
* ''Agave sisalana'' '' <small>Perrine</small> – [[agawa sizalowa]]
* ''[[Agave tequilana]]'' <small>F.A.C. Weber</small> – [[agawa niebieska]]
* ''[[Agave vivipara]]'' <small>L.</small>
{{osobny artykuł|Lista gatunków z rodzaju agawa}}
 
== Zastosowanie ==
[[Plik:Agave tequilana cores.jpg|thumb|left|Rdzenie agawy niebieskiej]]
[[Plik:Agave sisalana - Jardim Botânico de São Paulo - IMG 0248.jpg|thumb|left|Produkty z włókien agawy sizalowej]]
; [[Rośliny spożywcze]]: Skrócona łodyga (rdzeń) wielu gatunków agaw jest bogata w [[węglowodany|cukry]] i jest spożywana po upieczeniu. Nasiona agaw są mielone na mąkę i używane jako zagęszczacz do zup lub w mieszankach z mąkami zbożowymi do wypieku pieczywa. Spożywane są także pędy kwiatostanowe. Sok z ciętych pędów kwiatostanowych, bogaty w cukry, używany jest jako syrop. Ze sfermentowanego soku z agaw produkuje się [[pulque]] (''Agave salmiana''), a z soku lub całych rdzeni różnych gatunków (np. ''Agave angustifolia'') [[mezcal]], którego odmianą jest [[tequila]], produkowana z rdzeni agawy niebieskiej (''Agave tequilana''){{r|pfaf}}{{r|fna}}.
 
; [[Rośliny lecznicze]]: Sok z agawy jest od dawna używany w [[Ameryka Środkowa|Ameryce Środkowej]] jako spoiwo dla różnych proszków stosowanych jako okłady na rany. Sok może być również przyjmowany wewnętrznie w leczeniu biegunki i [[dyzenteria|dyzenterii]]. Ma działanie antyseptyczne, napotne, moczopędne i przeczyszczające. Napar z posiekanego liścia ma działanie przeczyszczające, a sok z liści nakłada się na siniaki. Roślinę stosuje się wewnętrznie w leczeniu niestrawności, wzdęć, zaparć, żółtaczki i czerwonki. Sok ma właściwości dezynfekujące i może być przyjmowany wewnętrznie w celu zahamowania wzrostu bakterii gnilnych w układzie pokarmowym. Woda, w której moczono włókna agawy, może być stosowana jako środek odkażający skórę głowy i tonik w przypadku wypadających włosów. Z liści pozyskiwane są również prekursory leków steroidowych. Korzenie i liście stosowane są również do leczenia bólu zębów. Korzenie wykorzystywane są do leczenia [[kiła|kiły]]{{r|pfaf}}.
 
; Inne zastosowania: Agawy zawierają [[saponiny]]. Z liści i korzeni wytwarza się [[mydła]]. Bardzo mocne włókno pozyskiwane z liści agawy sizalowej i ''Agave angustifolia''{{r|fna}}, służy do wyrobu lin i grubych tkanin{{r|pfaf}}. Z liści można też wyprodukować papier. Ciernie na liściach służą jako szpilki i igły. Suszone pędy kwiatostanowe są używane jako wodoodporne strzechy. Rośliny są wykorzystywane w programach rekultywacji gruntów na suchych obszarach świata{{r|pfaf}}.
 
; [[Rośliny ozdobne]]: Wiele gatunków agaw jest uprawianych ze względu na atrakcyjne ulistnienie i niskie wymagania w pojemnikach, ogrodach skalnych, a także jako nasadzenia dróg i wybrzeży. Rośliny wymagają dobrze przepuszczalnej gleby i stanowiska słonecznego. Nie są mrozoodporne{{r|pfaf}}.
 
== Przypisy ==
<ref name="ruggiero">{{Ruggiero |data dostępu = 2020-02-20}}</ref>
<ref name="apweb">{{Angiosperm Phylogeny Website |data dostępu = 2010-02-05}}</ref>
<ref name=ing>{{Cytuj stronę | url = http://botany.si.edu/ing/ |tytuł = Index Nominum Genericorum (Plantarum) | autor = Farr E. R., Zijlstra G. (ed.) | data dostępu = 2021-07-12 |opublikowany = Smithsonian Institution | rok= 1996–| język = en}}</ref>
<ref name=kew>{{cytuj stronę |url= http://www.plantsoftheworldonline.org/ |tytuł= Plants of the World Online |opublikowany= The Royal Botanic Gardens, Kew |rok = 2019| język= en |data dostępu= 2021-07-12}}</ref>
<ref name=crc>{{Cytuj książkę |nazwisko = Quattrocchi |imię = Umberto |tytuł = CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology |tom = 1 (A-C) | rok = 2000 |wydawca = CRC Press |isbn = 0849326737 |język = en}}</ref>
<ref name="fna">{{Cytuj stronę |tytuł=Agave in Flora of North America @ efloras.org |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=100796 |data dostępu=2021-07-12}}</ref>
<ref name="pfaf">{{Cytuj stronę |tytuł=Agave, American century plant |url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Agave |opublikowany=Plants for a Future |data dostępu=2021-07-12}}</ref>
 
}}
 
3141

edycji