Piwonia (roślina): Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 113 bajtów ,  9 miesięcy temu
grupowanie przypisów
(drobne redakcyjne)
(grupowanie przypisów)
|autor = [[Karol Linneusz|L.]]
|cytat = [[Species Plantarum|Sp. Pl. 530. 1753]]
|synonimy = ''Moutan'' Rchb.<ref name="powo" />
|wikispecies =
|typ nomenklatoryczny = ''[[piwonia lekarska|Paeonia officinalis]]'' L.<ref>{{Cytuj stronę |url=http://botany.si.edu/ing/ |tytuł=Index Nominum Genericorum|data dostępu =2009-02-20}}</ref>
[[Plik:Paeonia lactiflora 'La Perle' (Pivoine de Chine) - 116.jpg|thumb|Piwonia chińska 'La Perle']]
[[Plik:Pivoine Japanese peony Jdp.jpg|thumb|[[Piwonia drzewiasta]]]]
'''Piwonia''' (''Paeonia'' L.) – jedyny rodzaj należący do [[rodzina (biologia)|rodziny]] '''piwoniowatych''' (''Paeoniaceae''). Obejmuje 32<ref name="mabb">{{Cytuj książkę | autor = David J. Mabberley | tytuł = Mabberley's Plant-Book | wydawca = Cambridge University Press | data = 2017 | strony = 668 | isbn = 978-1-107-11502-6}}</ref>–35<ref name="powo" /> gatunków. Pochodzą głównie z obszarów Europy i Azji o umiarkowanym klimacie. Centrum zróżnicowania stanowią [[Chiny]], gdzie rośnie 15 gatunków, z czego 10 to [[endemit]]y<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10646 | tytuł = Paeoniaceae F. Rudolphi | autor = Deyuan Hong, Kai-yu Pan & Nicholas J. Turland | praca = Flora of China | opublikowany = eFloras.org | data dostępu = 2021-05-06}}</ref>. Do flory Europy południowej i wschodniej należy 7 gatunków<ref name="Dan">Danesch Edeltraud, Danesch Othmar: ''Le monde fascinant de la flore alpine'', Editions M.P.A, Saint-Sulpice (Suisse), b. r. (1984), s. 69, {{ISBN|2-88090-009-3}}</ref>, jedynie dwa gatunki pochodzą z zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej<ref name="E" />. Rośliny te występują głównie w miejscach skalistych, na słonecznych zboczach wśród muraw i w zbiorowiskach wysokich bylin<ref name="philips" /><ref name="encyk">{{cytuj książkę |tytuł=Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2 |rok=1998 |wydawca= Muza SA |miejsce=Warszawa |strony=16-17 |isbn = 83-7079-779-2}}</ref>, gatunki krzaczaste rosną w formacjach zaroślowych i w widnych, świetlistych lasach w [[Himalaje|Himalajach]] i w zachodnich oraz środkowych Chinach<ref name="philips">{{cytuj książkę |autor = Roger Philips, Martyn Rix |tytuł = The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs |wydawca = Macmillan |miejsce = London |data = 2002 |strony = 133 |isbn = 0333730038}}</ref><ref name="encyk" />, często na skałach wapiennych<ref name="mabb" />. Kwiaty zapylane są zwykle przez żywiące się [[pyłek|pyłkiem]] [[chrząszcze]]<ref name="encyk" />.
 
Liczne gatunki, mieszańce i odmiany piwonii są uprawiane jako rośliny ozdobne, przy czym w Chinach jako takie znane są od co najmniej IV w. ([[piwonia drzewiasta]])<ref name="philips" />. Rośliny te wykorzystywane są także jako lecznicze<ref name="mabb" />.
 
== Morfologia ==
; Pokrój: Większość gatunków to [[bylina (botanika)|byliny]], ale część z nich to niewysokie [[półkrzew]]y i [[krzew]]y do 2,5 m wysokości<ref name="E">{{Botanica2005}}</ref><ref name="philips" /><ref name="encyk" />, czasem [[piwonia Ludlowa]] osiąga nawet 3,5 m wysokości<ref name="maarten" />. Są to rośliny [[kłącze|kłączowe]] (kłącze często drewniejące)<ref name="maarten" />, zwykle o [[Bulwa korzeniowa|korzeniach bulwiastych]]<ref name="encyk" /> i mięsistych pędach<ref name="philips" />. [[Łodyga|Łodygi]] są proste, pojedyncze lub rozgałęziające się<ref name="maarten" />.
; [[Liść|Liście]]: Sezonowe<ref name="E>{{Botanica2005}}<" /ref>, długoogonkowe i skrętoległe<ref name="maarten" /><ref name="philips" />, zwykle skupione w szczytowej części pędów<ref name="philips" />, często nieco skórzaste i mięsiste<ref name="encyk" />. Blaszka liściowa jest kilkukrotnie trójdzielna lub pierzasta, z końcowymi odcinkami lancetowato klapowanymi, czasem z cienkimi, równowąskimi łatkami (piwonia delikatna)<ref name="philips" /><ref name="encyk" />.
; [[Kwiat]]y: Okazałe, osiągające ponad 15 cm średnicy<ref name="encyk" />, u piwonii drzewiastej i odmian przekraczające czasem ponad 30 cm<ref name="philips" />. Białe, różowe, purpurowe, rzadziej żółte, często pachnące. Mieszańce mają też kwiaty dwubarwne i pełne. Efektowny okwiat tworzą spiralnie rozwijające się płatki [[korona kwiatu|korony]] zwykle w liczbie 5–9 (rzadziej płatki są tylko cztery, a czasem bywa ich znacznie więcej, zwłaszcza u odmian uprawnych do ok. 25<ref name="maarten" />), które otoczone są przez 5 nierównej wielkości działek [[kielich (botanika)|kielicha]] i od 1 do 12 liściopodobnych [[przysadka (botanika)|przysadek]]<ref name="philips" />. [[Pręcik (botanika)|Pręciki]] są bardzo liczne – jest ich od 50 do 200 i są one wolne. Nitki pręcików dochodzą do nasady [[pylnik]]ów, które są prosto ku górze wzniesione i otwierają się podłużnymi pęknięciami<ref name="maarten" />. Pręciki dojrzewają i uwalniają pyłek równocześnie<ref name="encyk" />. Między pręcikami znajdują się gruczoły, interpretowane czasem jako [[prątniczki]]<ref name="maarten" />, wydzielające słodki sok i tworzące czasem pierścień wokół nasady górnego [[słupek|słupkowia]]. To tworzone jest przez wolne [[owocolistek|owocolistki]] w liczbie od jednego do ośmiu<ref name="philips" />, przy czym najczęściej jest ich pięć<ref name="maarten" />. Są one zwykle owłosione i zwieńczone krótką, szeroką szyjką słupka<ref name="philips" />.
; [[Owoc]]e: Pękające [[Mieszek (botanika)|mieszki]], zawierające liczne, zwykle jaskrawo zabarwione [[nasiono|nasiona]] zaopatrzone w [[osnówka (botanika)|osnówkę]]. Nasiona są czerwono-czarne lub niebieskie, między nimi znajdują się często sterylne nasiona czerwonej barwy<ref name="philips" /><ref name="encyk" />.
 
== Systematyka ==
; Pozycja systematyczna:
Rodzaj piwonia ''Paeonia'' należy do [[takson monotypowy|monotypowej]] rodziny piwoniowatych ''Paeoniaceae''. Piwoniowate zajmują pozycję [[klad bazalny|bazalną]] w kladzie obejmującym poza tym rodziny: [[altyngiowate|altyngiowatych]], [[oczarowate|oczarowatych]], [[grujecznik]]owatych i ''[[Daphniphyllaceae]]'' w obrębie [[skalnicowate|skalnicowców]]<ref name="apweb" />.
 
W przeszłości ze względu na podobieństwa morfologiczne rodzaj włączany bywał do [[jaskrowate|jaskrowatych]] ''Ranunculaceae''<ref name="philips" /> i uznawany za najbliżej spokrewniony z [[Glaucidium dłoniaste|glaucidium]] ''Glaucidium''<ref name="maarten">{{Cytuj książkę | autor = Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase | tytuł = Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants | wydawca = Kew Publishing, The University of Chicago Press | miejsce = Richmond, Chicago | data = 2017 | strony = 232-233 | isbn = 978-1-84246-634-6}}</ref>. Później piwonie łączono z [[Ukęślowce|ukęślowatymi]] ''Dilleniaceae''. Ostatecznie przynależność do skalnicowców potwierdziły badania molekularne<ref name="maarten" />.
 
Powiązania filogenetyczne rodziny w obrębie rzędu skalnicowców:
}}
 
; Podział rodzaju na sekcje i gatunki (uwzględniono wybrane podgatunki z utrwalonymi zwyczajowymi nazwami gatunkowymi)<ref name="powo">{{Cytuj stronę | url = http://plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:329475-2 | tytuł = Paeonia L. | praca = Plants of the World online | opublikowany = Royal Botanic Gardens, Kew | data dostępu = 2021-05-06}}</ref><ref name="gawrys">{{Cytuj książkę | autor = Wiesław Gawryś | tytuł = Słownik roślin zielnych | wydawca = Officina botanica | miejsce = Kraków | data = 2008 | strony = 135–136 | isbn = 978-83-925110-5-2}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = https://www.peonysociety.eu/species/ | tytuł = Species | opublikowany = The Peony Society | data dostępu = 2021-05-06}}</ref>:
'''Sekcja ''Mountan''''' <small>D.C.</small> – piwonie krzewiaste
* podsekcja ''Delavayanae'' <small>F.C. Stern</small>
 
== Zastosowanie i uprawa ==
Wiele gatunków z rodzaju piwonia to [[rośliny ozdobne]]. Uprawiane są w krajach, w których występują mroźne zimy, jedynie bowiem po przejściu takiego okresu spoczynku zawiązują obficie pąki kwiatowe<ref name="E" />. Najlepiej rosną na stanowisku słonecznym i na żyznej glebie. Wymagają częstego nawożenia. Wskazane jest ściółkowanie, które zapewnia większą wilgoć w glebie. Rozmnaża się je głównie przez podział późną jesienią, a piwonie drzewiaste przez odrosty. W szkółkach zwykle rozmnaża się piwonie drzewiaste przez szczepienie na podkładkach, jednakże tak otrzymane rośliny są zwykle krótkowieczne.
 
Jako rośliny lecznicze wykorzystywanych jest kilka gatunków, w Chinach zwłaszcza ''[[Paeonia qiui]]'' (surowcem leczniczym jest kora korzeni)<ref name="mabb" />. Południowoeuropejska [[piwonia lekarska]] wykorzystywana jest do leczenia chorób reumatycznych. Surowcem są płatki, ale też kłącze i nasiona<ref name="encyk" />. Nasiona tego gatunku jadano w średniowiecznej Anglii<ref name="maarten" />.
 
== Przypisy ==
201 470

edycji