Wikipedysta:Nikosiowe/brudnopis: Różnice pomiędzy wersjami

brak opisu edycji
Nie podano opisu zmian
Nie podano opisu zmian
Znaczniki: VisualEditor Link do ujednoznacznienia
{{Władca infobox
|władca = Jan I Liechtenstein
|imiona = Johann I Baptist Josef Adam Johann Nepomuk Aloys Franz de Paula
|tytulatura = Jego Najjaśniejsza Wysokość książę Liechtensteinu, książę opawski i karniowski, hrabia Rietbergu, suweren Domu Liechtenstein
|grafika = Johann Josef I von Liechtenstein.jpg
|opis grafiki = Portret pędzla [[Giovanni Battista Lampi|Giovanniego Lampi]].
|herb = Staatswappen-Liechtensteins.svg
|opis herbu =
|opis faksymile =
|dewiza =
|1. tytuł = [[Lista książąt Liechtensteinu|Książę Liechtensteinu]]{{u|uwaga1}}
|1. od = 24 marca 1805
|1. do = 20 kwietnia 1836
|1. koronacja =
|1. poprzednik = [[Alojzy I]]
|1. następca = [[Alojzy II]]
|dynastia = [[Liechtensteinowie]]
|data urodzenia = 27 czerwca 1760
|miejsce urodzenia = [[Wiedeń]]
|data śmierci = 20 kwietnia 1836
|miejsce śmierci = [[Wiedeń]]
|przyczyna śmierci =
|data pogrzebu =
|miejsce spoczynku = Krypta rodowa Liechtensteinów w [[Vranov (powiat Brno)|Vranov]]
|ojciec = [[Franciszek Józef I Liechtenstein]]
|matka = [[Leopoldyna von Sternberg]]
|rodzeństwo =
|1. związek z = [[Józefa von Fürstenberg-Weitra]]
|1. związek od = 12 kwietnia 1792
|1. związek do = 20 kwietnia 1836
|1. dzieci = Leopoldyna Maria, [[Alojzy II]], Zofia Maria, Maria Józefina, Franciszek Joachim, [[Karol Jan Liechtenstein|Karol Jan]], Henrietta, Fryderyk, Edward Franciszek, August Ludwik, Rudolf
|1. dzieci =
|odznaczenia = {{order|MMTO|KM}} {{order|MMTO|KK}} {{order|MMTO|KW}} {{order|OZR|A}} {{order|ŚJ|3}}
|odznaczenia =
|commons = Category:Johann I Joseph, Prince of Liechtenstein
|wikiźródła =
|wikicytaty =
}}
'''Jan I Liechtenstein''', właśc. '''Johann I Baptist Josef Adam Johann Nepomuk Aloys Franz de Paula von Liechtenstein''' (ur. [[27 czerwca]] [[1760]] w [[Wiedeń|Wiedniu]], zm. [[20 kwietnia]] [[1836]] tamże) – [[Lista książąt Liechtensteinu|książę Liechtensteinu]] w latach 1805-1836, tytularny książę [[Księstwo karniowskie|karniowski]] i [[Księstwo opawskie|opawski]], hrabia Rietbergu, zasłużony austriacki [[marszałek polny]], uczestnik m.in. bitew [[Bitwa nad Trebbią|nad Trebbią]], [[Bitwa pod Novi|pod Novi]], [[Bitwa pod Hohenlinden|Hohenlinden]], [[Bitwa pod Austerlitz|Austerlitz]], [[Bitwa pod Aspern|Aspern]] i [[Bitwa pod Wagram|Wagram]].
 
== Życiorys ==
Jan Józef przyszedł na świat [[27 czerwca]] [[1760]] roku w [[Wiedeń|Wiedniu]] jako czwarty syn księcia [[Franciszek Józef I Liechtenstein|Franciszka Józefa I]] i jego żony [[Leopoldyna von Sternberg|Marii Leopoldyny von Sternberg]]. Dwaj najstarsi bracia Jana – Józef i Franciszek zmarli w pierwszypierwszych latach życia, a jedynie [[Alojzy I|Alojzy]] dożył dorosłości.
 
Już jako młody książę Jan wykazywał zainteresowania [[Militaria|militariami]] i [[Wojskowość|wojskowością]], które potęgowała bliska znajomość z austriackim [[Marszałek polny|marszałkiem polowym]] [[Franz Moritz von Lacy|Franzem Moritzem von Lacy]]<ref name=":0">{{Cytuj |tytuł = Liechtenstein, Johann I. Josef von – Historisches Lexikon |data dostępu = 2021-08-27 |opublikowany = historisches-lexikon.li |url = https://historisches-lexikon.li/Liechtenstein,_Johann_I._Josef_von |język = de}}</ref>. W 1782 roku jako dwudziestodwulatek wstąpił do [[Armia Cesarstwa Austriackiego|armii cesarskiej]] jako porucznik (niem. ''Leutnant'')., a Ponieważponieważ należał do jednego z najważniejszych [[Arystokracja|arystokratycznych]] rodów [[Austria|Austrii]] jego kariera rozwijała się dość szybko<ref name=":0" />. Jeszcze w 1783 roku awansował do rangi ''rotmistrza'' (niem. ''Rittmeister''), a w 1787 ''majora'' (niem. ''Major'')<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cytuj |tytuł = Johannes Joseph, Fürst zu Lichtenstein, 1760-1836 |data dostępu = 2021-08-27 |opublikowany = www.historyofwar.org |url = http://www.historyofwar.org/articles/people_lichtenstein_jj.html}}</ref>. W 1788 roku dołączył do pułku szwoleżerów w randze ''podpułkownika'' (niem. ''Oberstleutnants''). Tam wsławił się w walkach podczas [[VIII wojna austriacko-turecka|wojny z Turcją]], m.in. podczas oblężenia [[Zamek Cetin|twierdzy Cetin]] w 1790 roku.<ref Zostałname=":0" wtedy/><ref odznaczonyname=":1" Krzyżem/><ref Kawalerskimname=":2">{{Cytuj [[Order Wojskowy Marii Teresy|Orderutytuł Wojskowego= MariiCentury: Teresy]] i awansowany na pułkownika (niem19. ''Oberst'').Jahrhundert W|data następnychdostępu latach= uczestniczył2021-08-27 w walkach na frontach [[Wojny napoleońskie|wojenurl napoleońskich]]= whttps://fuerstenhaus.li/die-biographien-aller-fuersten/19-jahrhundert/ [[Niderlandy|Niderlandach]]język (1792-1794)= i [[Niemcy|Niemczech]] (1796de-1797)DE}}</ref>. WZostał 1794wtedy rokuodznaczony zostałKrzyżem mianowany ''generałem majorem'' (niem. ''Generalmajor''). Był oceniany jako najzdolniejszy przeciwnikKawalerskim [[NapoleonOrder Bonaparte|Napoleona]].Wojskowy WMarii roku 1799 uczestniczył w walkach na terenie [[WłochyTeresy|Włoch]],Orderu m.in.Wojskowego wMarii [[Bitwa nad Trebbią|bitwie nad TrebbiąTeresy]] i w obronie twierdzy Cuneo. Pod koniec roku został awansowany na [[Feldmarschalleutnant|''Feldmarschalleutnantapułkownika'']]. W 1800 powrócił na front w [[Austria|Austrii]], gdzie wsławił się m.in(niem. podczas''Oberst'')<ref [[Bitwaname=":0" pod Hohenlinden|bitwy pod Hohenlinden]]/>. W następnym roku został odznaczony najwyższej klasy orderem wojskowym w Austrii, czyli [[Order Wojskowy Marii Teresy|Krzyżem Wielkim Orderu Wojskowego Marii Teresy]].
 
[[12 kwietnia]] [[1792]] roku ożenił się z hrabiną [[Józefa von Fürstenberg-Weitra|Józefą von Fürstenberg-Weitra]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Fürstenberg-Weitra, Josepha Sophie Landgräfin zu – Historisches Lexikon |data dostępu = 2021-08-27 |opublikowany = historisches-lexikon.li |url = https://historisches-lexikon.li/F%C3%BCrstenberg-Weitra,_Josepha_Sophie_Landgr%C3%A4fin_zu |język = de}}</ref> i doczekał się z nią trzynaściorga dzieci, w tym siedmiu synów<ref>{{Cytuj |tytuł = Johann I. Josef von Liechtenstein |data dostępu = 2021-08-27 |opublikowany = geneee.org |url = https://geneee.org/johann+josef/von+liechtenstein?lang=pl}}</ref>:
 
* księżniczka Leopoldyna Maria (1793-1808)
* książę [[Alojzy II]] (1796-1858) – książę Liechtensteinu w latach 1836-1858.
* księżniczka Zofia Maria (1798-1869)
* księżniczka Maria Józefina (1800-1884)
* książę [[Franciszek Joachim Lichtenstein|Franciszek Joachim]] (1802-1887) – pradziadek księcia [[Franciszek Józef II|Franciszka Józefa II]])
* książę [[Karol Jan Liechtenstein|Karol Jan]] (1803-1871) – formalny książę Liechtensteinu w latach 1806-1814.
* księżniczka Henrietta (1806-1876)
* książę Fryderyk (1807-1885)
* książę Edward Franciszek (1809-1864)
* książę August Ludwik (1810-1884)
* książę Rudolf (1816-1848)
 
W następnych latach uczestniczył w walkach na frontach [[Wojny napoleońskie|wojen napoleońskich]] w [[Niderlandy|Niderlandach]] (1792-1794) i [[Niemcy|Niemczech]] (1796-1797)<ref name=":0" /><ref name=":1" />. W 1794 roku został mianowany ''generałem majorem'' (niem. ''Generalmajor''). Był oceniany jako najzdolniejszy przeciwnik [[Napoleon Bonaparte|Napoleona]]. W roku 1799 uczestniczył w walkach na terenie [[Włochy|Włoch]], m.in. w [[Bitwa nad Trebbią|bitwie nad Trebbią]] i w obronie twierdzy Cuneo ([[bitwa pod Novi]])<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Pod koniec roku został awansowany na [[Feldmarschalleutnant|''Feldmarschalleutnanta'']]. W 1800 powrócił na front w [[Austria|Austrii]], gdzie wsławił się m.in. podczas [[Bitwa pod Hohenlinden|bitwy pod Hohenlinden]]<ref name=":1" />. W następnym roku został odznaczony najwyższej klasy orderem wojskowym w Austrii, czyli [[Order Wojskowy Marii Teresy|Krzyżem Wielkim Orderu Wojskowego Marii Teresy]]<ref name=":0" /><ref name=":2" />.
 
24 marca 1805 roku w wieku 45 lat zmarł [[Alojzy I]], nie pozostawiając męskiego [[Potomek|potomka]], w związku z czym władzę w [[Liechtensteinowie|Domu Książęcym]] i samym [[Liechtenstein|Liechtensteinie]] przejął książę Jan Józef, jako ''Jan I<ref name=":0" />''. Zostanie głową rodziny oraz pogarszające się zdrowie nie przeszkodziły księciu w udziale w [[Bitwa pod Austerlitz|bitwie pod Austerlitz]]<ref name=":1" />. W tym czasie sprawdził się także w roli [[Dyplomata|dyplomaty]], mianowicie w nocy z 2 na 3 grudnia 1805 roku udał się do kwatery głównej [[Napoleon Bonaparte|Napoleona]] aby zaaranżować spotkanie z cesarzem austriackim [[Franciszek II Habsburg|Franciszkiem II]]<ref name=":0" />. Odegrał również kluczową rolę w samych negocjacjach dwóch cesarzy i przyczynił się do podpisania [[Pokój w Preszburgu|pokoju w Preszburgu]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Za te działania został odznaczony przez imperatora [[Order Złotego Runa|Orderem Złotego Runa]]<ref name=":0" />. W 1806 roku został komendantem głównym miasta [[Wiedeń|Wiednia]], a w 1808 dowódcą generalnym w [[Dolna Austria|Dolnej Austrii]]. Jego kariera wojskowa osiągnęła punkt kulminacyjny podczas [[Wojna polsko-austriacka|wojny austriacko-francuskiej w 1809]]<ref name=":0" />. Wziął udział w zwycięskiej [[Bitwa pod Aspern|bitwie pod Aspern]] i w [[Bitwa pod Wagram|bitwie pod Wagram]]<ref name=":1" />. 12 września 1809 roku przejął władzę w randze [[Marszałek polny|marszałka polowego]] nad całą [[Armia Cesarstwa Austriackiego|armią austriacką]]. Po nieudanych [[Negocjacje|negocjacjach]], które doprowadziły do podpisania [[Pokój w Schönbrunn|pokoju w Schönbrunn]], relację księcia z cesarzem się pogorszyły. To wraz z coraz słabszym zdrowiem przyczyniło się do zakończenia kariery wojskowej Jana Liechtensteina w 1810 roku<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />.
 
W 1806 roku [[Księstwo Liechtenstein|Księstwo Liechtensteinu]] zostało wcielone przez [[Napoleon Bonaparte|Napoleona]] do [[Związek Reński|Związku Reńskiego]]<ref name=":0" />. Działania te miały na celu sprowadzenie utalentowanego generała na swoją stronę. Jan I przyjął taki przebieg wydarzeń, ale nie podpisał aktu [[Konfedracja Reńska|Konfederacji Reńskiej]], formalnie także nie rezygnując z propozycji. Władza cesarska w [[Wiedeń|Wiedniu]] z niepokojem obserwowała wydarzenia wokół księstwa. W trudnej sytuacji aby udowodnić lojalność wobec [[Habsburgowie|Habsburgów]] przekazał formalnie władzę w Księstwie swojemu trzyletniemu wówczas synowi Karolowi Janowi<ref>{{Cytuj |tytuł = Liechtenstein, Karl von (1803–1871) – Historisches Lexikon |data dostępu = 2021-08-27 |opublikowany = historisches-lexikon.li |url = https://historisches-lexikon.li/Liechtenstein,_Karl_von_(1803%E2%80%931871) |język = de}}</ref>, utrzymując ''[[de facto]]'' rządy, ale i gwarantując państwu [[suwerenność]]<ref name=":0" /><ref name=":2" />. Po [[Kongres wiedeński|kongresie wiedeńskim]] w 1815 roku [[Liechtenstein]] trafił do [[Związek Niemiecki|Związku Niemieckiego]], jako suwerenne księstwo, a Jan I przejął ponownie formalną władzę<ref name=":0" />.
 
Jan I wprowadził w [[Liechtenstein|Liechtensteinie]] [[obowiązek szkolny]], zniósł [[Pańszczyzna|pańszczyznę]], zreorganizował system medyczny, ale przed wszystkim wprowadził pierwszą [[Konstytucja Liechtensteinu z 1818 roku|konstytucję w 1818 roku]], która powoływała [[Landtag (Liechtenstein)|Landtag]], którego uprawnienia były jednak bardzo ograniczone<ref name=":2" /><ref>{{Cytuj |tytuł = Verfassung – Historisches Lexikon |data dostępu = 2021-08-27 |opublikowany = historisches-lexikon.li |url = https://historisches-lexikon.li/Verfassung#Landstaendische_Verfassung_1818 |język = de}}</ref><ref>{{Cytuj |tytuł = Landtag – Historisches Lexikon |data dostępu = 2021-08-27 |opublikowany = historisches-lexikon.li |url = https://historisches-lexikon.li/Landtag#Absolutismus:_der_Staendelandtag_1818.E2.80.931862 |język = de}}</ref>.
 
Po zakończeniu kariery wojskowej Jan Liechtenstein zaangażował się w rozwój majątku Liechtensteinów, odkupując liczne ziemie i posiadłości, ale także rozwijając gospodarkę na już posiadanych dobrach. Wykupił m.in. [[zamek Liechtenstein]] w [[Mödling]]<ref name=":0" />.
 
Zmarł [[20 kwietnia]] [[1836]] roku w [[Wiedeń|Wiedniu]] i przekazał władzę swojemu najstarszemu synowi [[Alojzy II|Alojzemu II]]<ref name=":0" />.
 
Jego imieniem został nazwany austriacki [[10 Pułk Dragonów (austro-węgierski)|10. Pułk Dragonów]].
 
== Uwagi ==
{{Uwagi|* <ref name="uwaga1">Według M.Klimaszewskiego</ref>}}
 
== Przypisy ==
<references />
{{Książęta Liechtensteinu}}
{{Kontrola autorytatywna}}