Sułtanat mameluków: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 677 bajtów ,  3 miesiące temu
m
rozbudowa definicji, poprawa linków
(lit.)
m (rozbudowa definicji, poprawa linków)
|wikisłownik =
}}
'''Sułtanat mameluków''' – muzułmańskie państwo istniejące w [[Egipt|Egipcie]] i [[Lewant|Lewancie]] w latach 1250–1517, ze stolicą w [[Kair]]ze, rządzone przez [[sułtan]]ów wywodzących się z niewolniczego korpusu gwardii [[mamelucy|mameluków]]. Władcy mameluccy zazwyczaj nie byli ze sobą spokrewnieni, choć w historiografii łączy się ich w dwie „dynastie”: Bahrytów i Burdżytów, które reprezentują panujących wywodzących się z dwóch dominujących wśród mameluków grup etnicznych: [[Kipczacy|Kipczaków]] i [[Czerkiesi|Czerkiesów]]. Państwo miało charakter [[Oligarchia|oligarchicznej]] [[Monarchia elekcyjna|monarchii elekcyjnej]], gdzie o wyborze nowego władcy decydowała wąska klika gwardii sułtańskiej. Upadło na początku XVI wieku wraz z podbojem tureckim, gdy uległo nowocześniejszej armii [[Imperium Osmańskie|Imperium Osmańskiego]].
 
== Bahryci (1250–1382) ==
As-Salih zmarł w listopadzie 1249 roku, w krytycznym momencie ataku [[VI wyprawa krzyżowa|VI wyprawy krzyżowej]] na Egipt. Bezpośrednio po jego śmierci faktyczną władzę przejęła wdowa po nim, [[Szadżar ad-Durr]] (1250), działająca w porozumieniu z Bahrytami, którzy pokonali krzyżowców i zmusili ich do odwrotu z Egiptu w maju 1250 roku. W międzyczasie sukcesor As-Saliha, [[Al-Mu’azzam Turan Szah]] (1249–1250), zdążył przybyć z [[Górna Mezopotamia|Al-Dżaziry]] do Egiptu i przejąć władzę, jednak wkrótce został zabity przez niezadowolonych z utraty wpływów Bahrytów. W tym momencie objawiło się prawdziwe znaczenie reform As-Saliha, który: „Innych ajjubidzkich książąt traktował nie jak krewnych, ale jak wrogów [...] i stąd dał początek osobistemu reżimowi nie różniącemu się od rządów mameluckich sułtanów, którzy po nim nastąpili. Oficerowie i żołnierze jego nowego korpusu mameluków nie odczuwali żadnej lojalności w stosunku do rodu Ajjubidów, lecz jedynie w stosunku do swoich własnych dowódców; i gdy ich pozycja została zakwestionowana niezwłocznie pozbyli się królewskiej władzy w swoim własnym interesie”{{odn|Gibb|1969|s=712}}.
 
Mamelucy początkowo obwołali sułtanem Szadżar ad-Durr, rządy kobiety były jednak sprzeczne z muzułmańską tradycją i po niespełna trzech miesiącach Szadżar ad-Durr ustąpiła z tronu, na który powołano mameluka [[Ajbak]]a (1250–1257). Ajbak zawarł małżeństwo z wdową po As-Salihu i w roku 1251 odparł atak syryjskich Ajjubidów pod wodzą [[An-Nasir Jusuf|An-Nasira Jusufa]] (1236–1260). W obliczu zagrożenia [[Imperium Mongolskiemongolskie|mongolskiego]] w 1253 Ajjubidzi i Mamelucy zawarli pokój. Od początku jego istnienia reżimem mameluków wstrząsały walki frakcyjne i po odparciu Ajjubidów Ajbak rozprawił się z opozycją, doprowadzając do śmierci swojego głównego rywala, emira [[Aktaj al-Dżamadar|Aktaja]], oraz ucieczki wielu Bahrytów, na czele z [[Bajbars]]em (1260–1277), do Syrii. Kiedy następnie Ajbak próbował uniezależnić się od Szadżar ad-Durr został przez nią zamordowany, tylko po to, by dwa tygodnie później to ona straciła życie z rąk dawnych mameluków swojej ofiary. W ten sposób w 1257 nominalnym sułtanem został piętnastoletni syn Ajbaka, [[Al-Mansur Ali]] (1257–1259), za którego plecami natychmiast wybuchły walki o władzę. Zwycięsko wyszedł z nich dawny protegowany Ajbaka, [[Kutuz]] (1259–1260), który w 1259 objął sułtanat, podczas gdy Mongołowie rozpoczęli podbój ajjubidzkich posiadłości w Syrii, czego ukoronowaniem było zdobycie w 1260 [[Aleppo]] i [[Damaszek|Damaszku]]. W sytuacji zewnętrznego zagrożenia Kutuz porozumiał się z syryjskimi Bahrytami Bajbarsa i wspólnie z nimi pokonał Mongołów w decydującej [[Bitwa pod Ajn Dżalut|bitwie pod Ajn Dżalut]] 3 września 1260. Niedługo potem został jednak zamordowany przez Bajbarsa, który przejął sułtanat{{odn|Holt|1993|s=103–105, 107–108}}.
 
=== Panowanie Bajbarsa ===
 
[[Plik:Enameled and Gilded Bottle MET DT478.jpg|thumb|upright=0.8|[[Emalia|Emaliowana]] i inkrustowana szklana butla ze sceną bitwy. Egipt, koniec XIII w. [[Metropolitan Museum of Art]]<ref>{{cytuj stronę| url = https://www.metmuseum.org/art/collection/search/450409 | tytuł = Enameled and Gilded Bottle | data dostępu = 20 lipca 2021 r. | autor = | opublikowany = Metropolitan Museum of Art | język = en}}</ref>]]
Zajęcie Al-Karaku było tylko jednym z przejawów dążenia Bajbarsa do przejęcia kontroli nad najważniejszymi twierdzami regionu. Sułtan obawiał się nowej wyprawy krzyżowej i jej współdziałania z Mongołami, żeby uprzedzić to zagrożenie dążył zatem do zlikwidowania przyczółków krzyżowców na wybrzeżu [[Palestyna|Palestyny]]. Począwszy od 1263 niemal każdego roku Bajbars wyprawiał się przeciwko Frankom, w roku 1265 zdobywając [[Cezarea (Izrael)|Cezareę]], [[Hajfa|Hajfę]] i [[Arsuf]], w 1266 [[Safed]], w 1268 [[Jafa|Jafę]] i [[Antiochia|Antiochię]] (co zakończyło istnienie [[Księstwo Antiochii|Księstwa Antiochii]]), zaś w 1271 [[Krak des Chevaliers]]. Bajbars rozmyślnie niszczył miasta na wybrzeżu, tak by nie mogły służyć jako bazy dla krzyżowców zza morza, jednocześnie pieczołowicie odbudowując położone w głębi lądu fortece, takie jak Safed i Krak des Chevaliers (arab. Hisn al-Akrad). Szczęśliwie dla Bajbarsa początek jego panowania zbiegł się z rozpadem [[Imperium mongolskie]]go, co doprowadziło do powstania odrębnych państw [[Ilchanidzi|Ilchanidów]] w [[Iran]]ie i [[Złota Orda|Złotej Ordy]] w [[Europa Wschodnia|Europie Wschodniej]] i na zachodnich obrzeżach [[Syberia|Syberii]] i [[Azja Środkowa|Azji Środkowej]]. Państwa te znalazły się w stanie wojny i [[chan (władca)|chan]] Złotej Ordy [[Berke-chan|Berke]] (1257–1266) zawarł sojusz z Bajbarsem. Ten alians był szczególnie ważny dla Mameluków także dlatego, że Złota Orda panowała nad stepem kipczackim, który był głównym terenem rekrutacji mameluków. Przymierze ze Złotą Ordą miało się okazać trwałym elementem polityki Mameluków. Skoncentrowani na walce ze swoimi mongolskimi pobratymcami Ilchanidzi za panowania Bajbarsa nie przedsięwzięli kolejnego wielkiego najazdu na Syrię. Chcąc przełamać impas w wojnie z nimi w 1277 sułtan zaatakował znajdujący się pod mongolskim protektoratem [[Sułtanat Rumu|Sułtanat Rum]], jednak pomimo zwycięstwa [[Bitwa pod Abulustajn|pod Abulustajn]] ostatecznie Mamelucy musieli się wycofać{{odn|Holt|1993|s=113–117, 185–186}}.
 
Bajbars doprowadził do [[Restauracja (historia)|restauracji]] [[kalif]]atu [[Abbasydzi|Abbasydów]] z nową siedzibą w Kairze co dodatkowo [[Legitymizacja władzy|legitymizowało]] reżim mameluków. Wprowadził też zasadniczą zmianę w administracji, przekazując kontrolę nad nią mameluckim emirom "i tak ustanowiona struktura zachowała się aż do schyłku sułtanatu mameluków"{{odn|Holt|1993|s=117}}.
 
=== Pierwsi Kalawunidzi ===
[[Plik:Siria, bacile detto battistero di s.luigi, 1320-40 ca, firmato muhammad ibn al-zayn, con restauri del 1821, ottone incr. d'oro, arge e pasta nera 02.JPG|thumb|upright=0.8|Tzw. [[Baptysterium świętego Ludwika|Baptysterium św. Ludwika]], mosiężna misa inkrustowana srebrem i złotem wykonana pod rządami Mameluków, datowana na lata pomiędzy 1290 - 1310, która od XVII w. służyła jako [[chrzcielnica]] [[Królestwo Francji (987–1791)|królów Francji]]. [[Luwr]]{{odn|Blair|Bloom|2012|s=101}}]]
Pomimo jego sukcesów Bajbarsowi nie udało się założyć własnej dynastii, bowiem po efemerycznych rządach jego synów [[Baraka Chan|Baraki Chana]] (1277–1279) i [[Salamisz]]a (1279) władzę przejął emir [[Kalawun]] (1279–1290). To za jego panowania Ilchanidzi powtórnie najechali Syrię, w październiku 1281 zostali jednak pokonani w [[Bitwa pod Himsem (1281)|bitwie pod Himsem]]. W następnym roku zmarł ilchan [[Abaka-chan|Abaga]] (1265–1282) i tron przejął muzułmanin [[Ahmad Tokudar]] (1282–1284), który szukał porozumienia z Mamelukami. Uwolniony od mongolskiego zagrożenia Kalawun resztę swojego życia poświęcił wojnie przeciwko Frankom. W roku 1289 sułtan zdobył [[Trypolis (Liban)|Trypolis]] zaś jego syn i następca [[Al-Aszraf Chalil]] (1290–1293) w 1291 zakończył dzieło ojca, [[Zdobycie Akki przez mameluków|zdobywając Akkę]] oraz pozostałe miasta i twierdze Franków, takie jak [[Tyr (miasto)|Tyr]], [[Sydon]], [[Bejrut]] i [[Tartus|Tortosa]]. Był to koniec istnienia państw krzyżowców w Lewancie. Po tym triumfie Al-Aszraf zwrócił się przeciwko [[Armenia Mała|Armenii Mniejszej]], jednak po pierwszych porażkach Orrmianie szybko zawarli z nim rozejm, oddając Mamelukom [[Besni|Bahasnę]], [[Kahramanmaraş|Marasz]] i [[Rusahinili|Tall Hamdan]]. Kalawun był pierwszym sułtanem mameluków, który rekrutował jako mameluków [[Czerkiesi|Czerkiesów]], od nazwy zajmowanych przez nich koszar nazywanych Burdżytami. Za panowania Al-Aszrafa nasilający się werbunek Czerkiesów zaalarmował tureckich mameluków i ostatecznie w grudniu 1293 doprowadzili oni do zamordowania sułtana{{odn|Holt|1993|s=118–127}}.
 
Morderstwo Al-Aszrafa zainaugurowało okres 17 lat politycznej niestabilności, podczas którego emirowie stojący na czele poszczególnych frakcji mameluków zdominowali sułtanat. W tym czasie dwa razy, w latach 1293 do 1294 i 1299 do 1309, sułtanem został ustanowiony inny syn Kalawuna, [[An-Nasir Muhammad]] (1293–1294, 1299–1309, 1310–1341). Mający mniej niż 10 lat gdy po raz pierwszy obejmował tron był on marionetką w rękach emirów, dwa razy odsuwaną od władzy przez uzurpatorów - po raz pierwszy przez [[Al-Adil Kitbugha|Kitbughę]] (1294–1296) i [[Ladżin]]a (1296–1299), zaś po raz drugi przez Czerkiesa [[Al-Muzaffar Bajbars|Al-Muzaffara Bajbarsa]] (1309–1310). Najważniejszym wydarzeniem tego okresu był kolejny najazd mongolski. W grudniu 1299 armia ilchana [[Mahmud Ghazan|Ghazana]] rozgromiła Mameluków [[Bitwa pod Wadi al-Chazindar|pod Wadi al-Chazindar]] i Mongołowie zajęli Damaszek. Po kilku miesiącach wojska Ilchanidów wycofały się z Syrii, by ponownie zaatakować ją następnej zimy. Do kolejnego wielkiego starcia obu armii doszło jednak dopiero w 1303 w [[Bitwa pod Mardż alas-Saffar|bitwie pod Szakhabem]] i tym razem górą byli Mamelucy. Ghazan zmarł w następnym roku, zaś okres politycznego zamętu w sułtanacie zakończył się gdy w 1310 An-Nasir, politycznie doświadczony i z własnym regimentem mameluków powrócił z wygnania z [[Al-Karak]]u i obalił Al-Muzaffara Bajbarsa{{odn|Holt|1991|s=322–323}}{{odn|Holt|1993|s=128–133}}.
 
=== Autokracja An-Nasira Muhammada i późniejsi Kalawunidzi ===
 
[[Plik:Mihrab (marking the direction of the Kaaba in Mecca) - Madrasa of Sultan al-Zahir Barquq (14803204015).jpg|thumb|left|Wnętrze [[Zespół grobowy sułtana Barkuka|Zespołu grobowego sułtana Barkuka]], z widocznym [[mihrab]]em i [[minbar]]em{{odn|Blair|Bloom|2012|s=89}}]]
Na początku swojego istnienia sułtanat Czerkiesów spotkał się z zagrożeniem porównywalnym z niegdysiejszym najazdem Mongołów, kiedy został zaatakowany przez [[Timur Chromy|Timura]] (1370–1405). Barkuk w 1394 udzielił schronienia uciekającemu przed Timurem [[Soltan Ahmad|Soltanowi Ahmadowi]] z dynastii (1382-1394, 1401-1410) [[Dżalajirydzi|Dżalajirydów]], tworząc wspólny antytimurydzki front z [[Imperium osmańskieOsmańskie|Osmanami]] i Złotą Ordą. Atak Timura nastąpił w roku 1400/1401, krótko po śmierci Barkuka w 1399, kiedy Mamelucy byli pogrążeni w walkach o sukcesję, i w rezultacie Syria została zajęta i zdewastowana przez najeźdźcę. Timur, dla którego głównym przeciwnikiem byli Osmanowie, nie próbował jednak atakować Egiptu i szybko wycofał się z okupowanych terenów{{odn|Holt|1991|s=324}}{{odn|Holt|1993|s=205–206}}.
 
W momencie przejęcia rządów przez Czerkiesów sułtanat znajdował się w stanie głębokiego kryzysu, co było spowodowane przede wszystkim ekonomicznym upadkiem zapoczątkowanym przez epidemię czarnej śmierci. W latach 1347 do 1349 doprowadziła ona do śmierci od jednej czwartej do jednej trzeciej populacji Egiptu i Syrii. Szesnaście wybuchów kolejnych epidemii w Egipcie i piętnaście w Syrii od lat sześćdziesiątych XIV wieku do końca panowania Mameluków uniemożliwiało jakąkolwiek demograficzną i gospodarczą odbudowę. W trakcie tych kolejnych fal zarazy największą śmiertelność odnotowywano wśród mameluków, mniej odpornych na chorobę niż ludność miejscowa. Wydatki na ciągłe uzupełnianie liczby mameluków znacznie obciążyły skarb sułtana i emirów, mimo to szacuje się że ich liczba w okresie czerkieskim znacznie zmalała. Podczas gdy za An-Nasira Muhammada sułtan miał dysponować 12 tys. mameluków, to za panowania sułtanów czerkieskich ta liczba zmniejszyła się o ponad połowę. Najważniejszym skutkiem epidemii była jednak utrata rzeszy robotników rolnych i przemysłowych. W rezultacie wsie opustoszały, zaniedbano prace irygacyjne, a ziemie uprawne leżały odłogiem. Wpływy z podatku gruntowego w Egipcie spadły z ponad dziewięciu milionów dinarów w 1315 do niespełna dwóch w 1517. [[Aleksandria]], będąca ośrodkiem przemysłu tekstylnego, została szczególnie dotknięta epidemią dżumy, a dalszy jej upadek pogłębił się w okresie czerkieskim. Upadek administracji i brak bezpieczeństwa wewnętrznego sprzyjały coraz to śmielszym wystąpieniom plemion koczowniczych. W szczególności [[Górny Egipt]] stał się polem rywalizacji plemion [[Beduini|beduinów]] i kontrola mameluków nad tym regionem stała się wątpliwa. Chcąc przeciwstawić się wpływom miejscowych plemion Barkuk przesiedlił do Górnego Egiptu [[Berberowie|berberskie]] plemię [[Hawwara]]. Ostatecznie doprowadziło to tylko do tego, że zarabizowani Hawwara stali się dominującą siłą w Górnym Egipcie{{odn|Levanoni|2011|s=256, 262}}{{odn|Holt|1993|s=159–160, 222–224}}.
 
[[Plik:Barsbay gold ashrafi 1422 1438.jpg|thumb|upright=0.7|Złoty [[dinar]] Barsbaja. Te wybijane w standardzie [[Dukat wenecki|weneckiego dukata]] monety powszechnie nazywano [[aszrafi]] i były one w użyciu na terytorium [[Imperium Osmańskie|Imperium Osmańskiego]]go jeszcze na początku XIX w.{{odn|Darley-Doran|2004|s=592}}]]
W sytuacji zmniejszenia się dochodów z ziemi sułtan i emirowie zainteresowali się handlem i rzemiosłem. Sprowadzało się to z reguły do uzyskiwania dodatkowych dochodów poprzez zmuszanie kupców do zakupu towarów po zawyżonych cenach (''tarh'' lub ''rimaja''). To w tym kontekście należy postrzegać politykę najwybitniejszego sułtana wywodzącego się z gwardii Barkuka, [[Barsbaj]]a (1422–1438), który wprowadził państwowy monopol w wielu dziedzinach handlu i wytwórczości. W 1428 w Aleksandrii wprowadzono monopol na handel pieprzem, zmuszając europejskich kupców do zakupu przypraw od agentów sułtana po urzędowo ustalonej cenie. Ustanowiono także państwowy monopol w zakresie tekstylii, cukru i innych dóbr. Jednocześnie doprowadzono do tego, że kupców [[Karimi]], którzy tradycyjnie obsługiwali egipski handel na [[Ocean Indyjski|Oceanie Indyjskim]], stopniowo zastąpili agenci sułtana. Wzrost dochodów w wyniku tej polityki był tylko przejściowy i na dłuższą metę jej skutki były katastrofalne dla mameluckiego handlu. W tej sytuacji w coraz większym stopniu uciekano się do wymuszeń i konfiskat. W 1425 Barsbaj wysłał ekspedycję do [[Dżudda|Dżuddy]], która to wówczas zaczęła odgrywać coraz większą rolę jako port pośredniczący w handlu z [[Indie|Indiami]] i ustanowił nad nią mamelucką kontrolę celną, dzieląc się opłatami z [[szarif]]em [[Mekka|Mekki]]. By ochronić handel, sułtan rozbudował mamelucką flotę i zaczął aktywnie zwalczać [[Katalonia|katalońskich]] i [[Republika Genui|genueńskich]] piratów. Przedsięwziął także trzy wyprawy na [[Cypr (wyspa)|Cypr]], będący schronieniem dla piratów, w 1426 podbijając wyspę i sprowadzając króla [[Janus Cypryjski|Janusa]] (1398–1432) do roli swojego wasala{{odn|Levanoni|2011|s=266–267}}{{odn|Holt|1993|s=213–216, 223}}.
 
 
=== Próby reform i upadek ===
[[Plik:Cairo, wikala di al-ghouri 02.jpg|thumb|Dziedziniec ''[[Wakala al-Ghauriego|Wakali]]'' ([[karawanseraj|zajazdzajazdu]]u i kompleksu mieszkalnego) zbudowanej przez sułtana [[Kansuh al-Ghauri|Al-Ghauriego]] w latach 1504-1505. Dochody z tego kompleksu przeznaczano na utrzymanie jego [[Zespół grobowy sułtana Al-Ghauriego|zespołu grobowego]]{{odn|Blair|Bloom|2012|s=96}}]]
Czternastoletni syn Ka'itbaja, [[An-Nasir Muhammad II]] (1496–1498), był pierwszym sułtanem mameluków, który utworzył oddział [[arkebuz]]erów, rekrutujący się spośród czarnych niewolników. Ten eksperyment wywołał oburzenie mameluków, a oficerowie z gwardii Ka'itbaja wykorzystali okazję by zemścić się na synu swego byłego przywódcy i zamordowali go 31 października 1498. Przez następne trzy lata wstrząsanym wewnętrznymi walkami państwem mameluków miało rządzić trzech kolejnych sułtanów, dopóki sytuacji nie opanował [[Kansuh al-Ghauri]] (1501–1516), stosujący w stosunku do swoich rywali bezwzględną politykę eliminacji i wygnania{{odn|Levanoni|2011|s=271–272}}{{odn|Holt|1993|s=226–227}}.
 
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Blair |imię = Sheila S. | nazwisko2 = Bloom |imię2 = Jonathan M. |tytuł = Sztuka i Architektura Islamu 1250 – 1800 |data = 2012 |wydawca = [[Wydawnictwo Akademickie „Dialog”|Wydawnictwo Akademickie Dialog]] |miejsce = Warszawa |isbn = 978-83-63778-13-2 |strony =| odn=tak}}
* {{Cytuj książkę | autor r=R. Darley-Doran | rozdział=Mamlūks (iv) Numismatics | nazwisko=Bearman | imię=P.J. | nazwisko2=Bianquis | imię2=Th. | nazwisko3=Bosworth | imię3=C.E. | nazwisko4=Van Donzel | imię4=E. | nazwisko5=Heinrichs | imię5=W.P. | autor link= | inni= | tytuł=The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Volume XII. Supplement | data=2004 | wydawca=E.J. Brill | miejsce=Leiden | isbn=90-04-13974-5 | strony=591-594 | odn={{odn/id|Darley-Doran|2004}}}}
* {{Cytuj książkę | autor r=[[Hamilton Alexander Rosskeen Gibb|Sir Hamilton A. R. Gibb]] | rozdział=The Aiyūbids | nazwisko= Wolff, R. L.; Hazard, H. W. (red.) | imię= R. L.| tytuł= The later Crusades, 1189-1311 (A History of the Crusades, Volume II) | data=1969 | wydawca=University of Wisconsin Press | miejsce=Madison, Wisconsin | isbn= | strony=693 - 714 | odn={{odn/id|Gibb|1969}}}}
* {{Cytuj książkę | autor r=[[Peter M. Holt]] | rozdział=Mamlūks | nazwisko=Bosworth | imię=C.E. | nazwisko2=Van Donzel | imię2=E. | nazwisko3=Lewis | imię3=B. | nazwisko4=Pellat | imię4=Ch. | autor link= | inni= | tytuł=The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Volume VI | data=1991 | wydawca=E.J. Brill | miejsce=Leiden | isbn=90-04-08112-7 | strony=321–330 | odn={{odn/id|Holt|1991}}}}
* {{Cytuj książkę | odn=tak | nazwisko= Holt | imię=Peter Malcolm | autor link= | inni= (przeł.) Barbara Czarska | tytuł= Bliski Wschód od wypraw krzyżowych do 1517 roku | data=1993 | wydawca=Państw. Instytut Wydawniczy | miejsce=Warszawa | isbn=83-06-02290-4}}