Zimna wojna: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 505 bajtów ,  1 miesiąc temu
brak opisu edycji
m (→‎Kryzys berliński 1961 roku: drobne redakcyjne)
]]
[[Plik:US and USSR nuclear stockpiles.svg|thumb|Porównanie arsenałów broni nuklearnej USA i Związku Radzieckiego, widoczna wyraźna przewaga radziecka od lat 80.]]
'''Zimna wojna''' – umowna nazwa (trwającego w latach 1947–1991) stanu napięcia oraz rywalizacji ideologicznej, politycznej i militarnej pomiędzy [[blok wschodni|blokiem wschodnim]], czyli [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]] i jego [[Państwo satelickie|państwami satelickimi]] skupionymi od 1955 roku w [[Układ Warszawski|Układzie Warszawskim]] i państwami pozaeuropejskimi sprzymierzonymi z ZSRR, a ''blokiem zachodnim'', czyli państwami niekomunistycznymi skupionymi od 1949 roku w [[NATO]] i paralelnych blokach obronnych ([[Organizacja Paktu Azji Południowo-Wschodniej|SEATO]], [[Organizacja Paktu Centralnego|CENTO]]) pod przywództwem [[Stany Zjednoczone|Stanów Zjednoczonych]]. Zimnej wojnie towarzyszył [[wyścig zbrojeń]] obu bloków militarnych. Konflikt został rozpoczęty polityką ZSRR dążącego do rozszerzania zasięgu ekspansji terytorialnej i swojej strefy dominialnej oraz narzuceniem siłą [[Komunizm|ustroju komunistycznego]] krajom [[Europa Środkowo-Wschodnia|Europy Środkowo-Wschodniej]]<ref>[http://portalwiedzy.onet.pl/70986,,,,zimna_wojna,haslo.html Zimna wojna].</ref><ref>[[Henry Kissinger]], ''Dyplomacja'', Warszawa 1996, wyd. Philip Wilson, {{ISBN|83-85840-75-3}}, s. 461–515 (rozdz. 17 ''Początek Zimnej Wojny'', rozdz. 18. ''Sukcesy i trudy polityki powstrzymywania'', tamże bibliografia szczegółowa.</ref><ref>[[Paul Johnson (ur. 1928)|Paul Johnson]] ''Historia świata (od roku 1917)'', London 1989, wyd. [[Polonia Book Fund]], {{ISBN|0-902352-80-6}}, s. 466–502 (rozdz. XIII – ''Pokój przez strach''), tamże bibliografia szczegółowa.</ref>.
 
Zimnej wojnie towarzyszył [[wyścig zbrojeń]], wyścig kosmiczny i gospodarczy. Najważniejszymi wydarzeniami okresu konfliktu były: [[praski zamach stanu 1948]], [[blokada Berlina]], [[wojna koreańska]], [[kryzys sueski]], [[Zamach stanu w Iranie (1953)|operacja AJAX]], [[kryzys berliński 1961]], [[kryzys kubański]], [[wojna wietnamska]], [[Sandinistowski Front Wyzwolenia Narodowego|rewolucja sandinistowska]], [[irańska rewolucja islamska]], [[radziecka interwencja w Afganistanie]] i [[Stan wojenny w Polsce (1981–1983)|stan wojenny w Polsce]].
 
== Termin „zimna wojna” ==
Jako pierwszy terminu „zimna wojna” użył w 1945 roku brytyjski pisarz [[George Orwell]] w eseju ''You and the Atomic Bomb,'' który ukazał się na łamach brytyjskiej lewicowej gazety „Tribune”<ref>{{Cytuj |tytuł = George Orwell,: You and the Atom Bomb |data = 2013-03-10 |data dostępu = 2021-09-11 |opublikowany = web.archive.org |url = [http://web.archive.org/web/20130310044800/http://tmh.floonet.net/articles/abombs.html „You and the Atomic Bomb”], „Tribune”.}}</ref>.
 
Termin „zimna wojna” został następnie użyty w 1947 przez Amerykanina [[Bernard Baruch|Bernarda Barucha]]<ref name=autonazwa1>Zimna wojna, w: ''Słownik polityki'', pod redakcją Marka Bankowicza, Wiedza Powszechna, Warszawa 1996.</ref>, by opisać pojawiające się napięcia między dwoma byłymi sojusznikami z czasów [[II wojna światowa|II wojny światowej]]. Popularność zyskał dzięki książce pt. ''Zimna wojna'' znanego [[publicystyka|publicysty]] amerykańskiego [[Walter Lippmann|Waltera Lippmana]]. Stwierdził on w niej, że zakończył się okres [[alianci (II wojna światowa)|koalicji antyhitlerowskiej]], a rozpoczął się okres konfrontacji między mocarstwami zachodnimi i ZSRR.
 
=== Początek konfliktu ===
W lutym 1946 roku [[George Kennan]] wysłał do Moskwy ''długi telegram'', w którym wyraził twarde stanowisko rządu USA wobec rządu ZSRR, które to stało się podstawą strategii USA wobec ZSRR w czasie trwania zimnej wojny<ref>Schecter 2003, s. 152–154.</ref>. We wrześniu strona radziecka wysłała poprzez ambasadora w ZSRR rządowi amerykańskiemu telegram Nowikowa, w którym USA oskarżone zostało o tworzenie monopoli kapitalistycznych dążących do wywołania nowej wojny<ref>Kydd 2005, s. 107.</ref>. 6 września [[James Francis Byrnes]] wygłosił w Niemczech przemówienie, w którym odrzucił [[plan Morgenthaua]] (plan zakładający uczynienie z Niemiec kraju rolniczego) i ostrzegł ZSRR, że Ameryka utrzyma obecność militarną w Europie na czas nieokreślony{{odn|Gaddis|2005|s=30}}. Jak miesiąc później przyznał Byrnes, sednem przemowy było pozyskanie w zimnej wojnie narodu niemieckiego<ref>[https{{Cytuj |tytuł = Deutsch-Amerikanisches-Zentrum / James F. Byrnes-Institut e.V. |data = 2017-10-12 |data dostępu = 2021-09-11 |opublikowany = web.archive.org |url = http://web.archive.org/web/2008070519354120171012060406/http://www.daz.org/enJamesFByrnes.html Morgan, Curtis F. „Southern Partnership: James F. Byrnes, Lucius D. Clay and Germany, 1945–1947”. James F. Byrnes Institute]}}</ref>.</ref>. 9 lutego 1946 roku Józef Stalin wygłosił przemówienie, w którym stwierdził, że „''[[komunizm]] i [[kapitalizm]] nie mogą koegzystować''” oraz ogłosił plan „''przygotowania ZSRR w ciągu pięciu lat na każdą ewentualność''”. Wystąpienie zostało odebrane na zachodzie jako „''deklaracja [[III wojna światowa|III wojny światowej]]''”. Nazwę tej deklaracji ukuł sędzia [[Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych|amerykańskiego Sądu Najwyższego]] [[William Douglas]]<ref name="Dww3">{{cytuj stronę |url = http://web.archive.org/web/20180621070313/http://www.customessaymeister.com/customessays/College%20Papers/527.htm| tytuł =Who’s To Blame For The Cold War?| autor = Karrie Pilgrim| opublikowany = |data = |język = en| data dostępu = 2011-05-06 | archiwum = http://web.archive.org/web/20071017193111/http://www.customessaymeister.com/customessays/College%20Papers/527.htm}}</ref>. Radziecki [[Dyktatura|dyktator]] stwierdził, że komunizm i kapitalizm nie mogą razem współistnieć i pewnego dnia musi nastąpić ich bezpośrednie starcie, stąd też zdecydował o zatrzymaniu wszelkiego handlu z Zachodem oraz o rozpoczęciu budowy nowoczesnej broni, bez względu na to, jak wiele kosztowałoby to Związek Radziecki<ref name="Dww3" />.
 
Kilka tygodni później były premier Wielkiej Brytanii, Churchill, wygłosił przemówienie w [[Fulton (Missouri)|Fulton]] w [[Missouri (stan)|Missouri]]{{odn|Gaddis|2005|s=94}}, w którym wezwał do utworzenie anglo-amerykańskiego sojuszu przeciwko ZSRR<ref>Których oskarżył o ustanowienie „żelaznej kurtyny” [https://web.archive.org/web/20071015163941/http://winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=711 Harriman, Pamela C. (Winter 1987–1988). „Churchill and ... Politics: The True Meaning of the Iron Curtain Speech”. Winston Churchill Centre].</ref>. W wystąpieniu Churchill stwierdził: {{Cytat
==== Geneza ====
{{osobny artykuł|Wojna domowa w Grecji}}
Już 3 i 4 grudnia 1944, po zmasakrowaniu lewicowych demonstrantów<ref group="uwaga">Archiwalne zdjęcia prasowe: [httpshttp://docsweb.googlearchive.comorg/web/20120131140420/viewer?docex=1&url=http://wwk.kathimerini.gr/kath/7days/1994/12/04121994.pdf Artykuły w greckim dzienniku ''Kathimerini''], ilustrowane fotografiami Dimitri Kessela – naocznego świadka i dokumentatora masakr 3 i 4 grudnia 1944. Zdjęcie ze str.7 utrwaliło moment, gdy byłe, kolaboracyjne formacje porządkowe przygotowują się do otwarcia ognia do spokojnie zachowujących się demonstrantów. [https://web.archive.org/web/20111130181938/http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CF%81%CF%87%CE%B5%CE%AF%CE%BF:EAMdemonstratorsKilledOnDecember-3-1044.jpg To zdjęcie], udostępnione greckiemu wydaniu Wikipedii, dokumentuje, że widocznych troje cywili, zostało zastrzelonych w Atenach 3 grudnia 1944, gdy nieśli widoczną na zdjęciu tablicę z żądaniem ''„Szubienica dla Gonatasa”''. Chodziło o polityka, uważanego ze jednego z orędowników utworzenia hitlerowskiej formacji „Bataliony Bezpieczeństwa”. Następnie powojennego, rojalistycznego działacza parlamentarnego.</ref>, według niektórych historyków bez wyjaśnionych do dziś przyczyn<ref name="M.Mazower">M.Mazower str. 400.</ref>, ostrzelanych przez siły różnych formacji, uprzednio kolaboracyjnych<ref name=autonazwa1 /><ref>http://www.athensguide.com/syntagma.html – strona w języku [[język angielski|ang.]], zawiera m.in. opis największej z masakr demonstrantów.</ref> i przy tym jawnie współpracujących z [[Schutzstaffel|''SS'']] przez cały 1944 rok{{r|M.Mazower}} wybuchły gwałtowne, 35-dniowe walki w Atenach zapowiadając niebezpieczeństwo przyszłej wojny domowej. Już 5 grudnia Winston Churchill zlecił brytyjskiemu dowódcy w Atenach potraktowanie stolicy Grecji jak zbuntowanego miasta wroga, a nie miasta sojuszniczego<ref>Richard Clogg „Greece, 1940–1949: occupation, resistance, civil war: a documentary history [http://books.google.com/books?id=0veZdS654aQC&pg=PA17&lpg=PA17&dq=churchill+scobie+document&source=bl&ots=_1eTk1kLtY&sig=JpzBUXr3COam7yP63lVmh82RwKU&hl=pl&ei=fsgFS82jHJ3kmgPoi5XICg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CDUQ6AEwCA#v=onepage&q=churchill%20scobie%20document&f=false].</ref>. Z wielkim trudem, używając także oddziałów byłych [[Bataliony Bezpieczeństwa|greckich hitlerowców]]<ref group="uwaga">Okoliczność, że Bataliony Bezpieczeństwa były wojskiem hitlerowskim, znalazła swe odbicie także w przysiędze żołnierskiej, narzuconej tej formacji przez okupantów. Nie ma w niej mowy o posłuszeństwie wobec kolaboracyjnych władz tzw. [[Państwo Greckie|Państwa Greckiego]], a bezpośrednio o służbie Adolfowi Hitlerowi. [[s:Przysięga Batalionów Bezpieczeństwa (Grecja, 1942-1944)|Tekst przysięgi na Wikiźródłach]].</ref>.
 
Walki przerywane były negocjacjami, w których uczestniczył premier Wielkiej Brytanii. W styczniu 1945 lewica musiała pogodzić się z porażką, partyzanci wycofali się ze stolicy. Churchill zdecydował o opóźnieniu powrotu do Grecji protegowanego przez Wielką Brytanię monarchy greckiego Jerzego II, do czasu odbycia referendum o ustroju. Otworzyło to drogę do porozumienia zgody narodowej, podpisanego 12 lutego 1945 r. w Warkizie. Zostało ono jednak tylko częściowo zrealizowane przez partyzantów – oddziały ELAS, z nielicznymi wyjątkami, rozeszły się do domów, uprzednio przekazując Brytyjczykom posiadane uzbrojenie, w tym całą broń ciężką<ref>{{cytuj książkę |autor = Grigoriadis Solon N. |tytuł = Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974 |wydawca = Polaris| miejsce = Ateny |rok = 2009| tom = II |strony = 23| isbn = 978-960-6829-10-9}}</ref><ref>Wykaz komisyjnie zdanego uzbrojenia zacytowano w haśle [[ELAS#Porozumienie z Warkizy|ELAS – Porozumienie z Warkizy]].</ref>, jednak prawdopodobnie zachowując znaczną część broni osobistej, co ówcześnie było na prowincji naturalne<ref>{{Cytuj książkę |autor = Tanty M. |tytuł = Bałkany w XX wieku |wydawca = Książka i Wiedza |miejsce = Warszawa |rok = 2003 |strony = 265–266 |isbn = 83-05-13311-7}}</ref>. Porozumienia nie realizowała także strona rządowa, gdyż już w kilka tygodni po podpisaniu umowy z Warkizy rozpoczęto masowe prześladowania członków byłego ruchu oporu ELAS<ref group="uwaga">Szczegółowe dane obywatelskiej organizacji „Narodowa Solidarność Grecji” ''„Εθνηκή Αλληλεγγυή Ελλαδος”'', monitorującej przypadki bezprawia w Grecji, założonej w Atenach 28 maja 1941 r. Tabela z tymi danymi i w rozbiciu na województwa, zawarta jest m.in. w ''„Historii Wojny Domowej 1945-49”'' autorstwa Fivosa Neokosmou Grigoriadisa, tom 2, s. 630, wydawnictwo Kam.Chr.Kamarinopoulos, z cytowanego raportu naczelnej rady ww. organizacji solidarnościowej, z 10 maja 1946 roku, nr protokołu organizacji 863.: w okresie od wydarzeń grudniowych 1944/45 r. do 31 Marca 1946 w kraju doszło, przeciw domniemanym komunistom, do 1.289 mordów, 6.671 zranień, 31.632 przypadków tortur, 84.931 aresztowań, 165 gwałtów i 18.767 rabunków oraz skazano na wyroki więzienia ponad 30 tysięcy osób, podejrzanych o sprzyjanie EAM. Dane o aresztowaniach i uwięzieniach, wymienione przez stronę rządową, są jeszcze wyższe.</ref>.
 
==== Utworzenie Kominformu i rozłam ====
We wrześniu 1947 roku z inicjatywy ZSRR utworzono [[Kominform]], czyli Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych, którego celem było egzekwowanie nurtu ortodoksyjnego w ramach międzynarodowego ruchu komunistycznego i zwiększenie koordynacji partii komunistycznych w krajach bloku wschodniego{{odn|Gaddis|2005|s=32}}. W zimie 1948 roku do Związku Radzieckiego przyjechała delegacja z Jugosławii. W rozmowach wziął udział również reprezentant Bułgarii, [[Georgi Dymitrow]]. Na spotkaniu dyskutowano nt. utworzenia ewentualnej Federacji Jugosłowiańsko-Bułgarskiej. Stalin oskarżył przy tym Titę, że chce on zjednoczyć się w jedno państwo z Albanią (dowodem miało być stworzenie projektu połączenia armii dwóch państw, działania armii Jugosławii w Albanii – w obawie przed inwazją grecką czy współpraca gospodarcza między krajami). Stalin potępił tę politykę i stwierdził, że zadaniem Jugosławii powinno być połączenie się Jugosławii i Bułgarii, a następnie utworzenie Federacji Bałkańskiej z udziałem Albanii. Tito nie zgodził się na ten pomysł - uznał natomiast, że Bułgaria powinna stać się republiką związkową Jugosławii. Na to z kolei nie godzili się Bułgarzy, którzy widzieli w tym próbę ograniczenia ich niezależności i byli zdecydowani przystać jedynie na możliwość konfederacji{{r|Woydyłło_Trudna_Próba}}. Na wiosnę Tito wysłał do Stalina list, w którym domagał się naprawy błędów radzieckiej wersji systemu socjalistycznego<ref>[{{Cytuj |tytuł = COMMUNISTS: The Best Years of Our Lives - TIME |data = 2016-03-11 |data dostępu = 2021-09-11 |opublikowany = web.archive.org |url = https://web.archive.org/web/20160311153249/http://wwwcontent.time.com/time/magazine/article/0,9171,799003-1,00.html „The Best Years of Our Lives”. Time Magazine. 23 kwietnia 1948].}}</ref>. Radziecka odpowiedź doszła w dniu 4 maja. Przedstawiciele ZSRR upomnieli Tito i Komunistyczną Partię Jugosławii oraz ogłosili, że nie mają zamiaru naprawiać tego, co Tito nazwał błędami systemowymi. Strona radziecka zauważyła, że duma rządu Jugosławii wywodzi się z sukcesów przeciwko Niemcom, stąd też w liście przypomniano, jakoby to Armia Czerwona uratowała partyzantów przed zniszczeniem. Odpowiedź Broza nadeszła 17 maja. Jugosłowiański przywódca poinformował w niej, że sprawa ta zostanie rozstrzygnięta na czerwonym posiedzeniu Kominformu. Tito w obawie przed frontalnym atakiem na jugosłowiańskich komunistów nie zjawił się jednak na zjeździe. Józef Stalin wysłał kolejne listy 19 i 22 maja, w których ponownie zaatakował KP Jugosławii i oznajmił, że problem jugosłowiański będzie przedyskutowany na zjeździe niezależnie od tego czy pojawią się na niej Jugosłowianie. Dyktator krytycznie odniósł się do zrównania przez Jugosłowian ZSRR z krajami imperialistycznymi i stwierdził, że zasługi KPJ są takie same jak zasługi innych partii bloku wschodniego, a nawet są mniejsze od zasług KP Francji i Włoch{{r|Woydyłło_Trudna_Próba}}. Wiedząc, że Kominform ma wśród członków stosunkowo spore poparcie Tito starał się dojść do porozumienia ze Stalinem. Ponadto zbyt wczesne rozstanie się z blokiem wschodnim nie było korzystne dla Jugosławii ze względu na jej konflikt z mocarstwami zachodnimi. Wśród Czarnogórców i Serbów popularna była opcja prorosyjska, historycznie związana z okresem walk z Turkami. Na jednym z kolejnych spotkań Komitetu Centralnego ustalono, że w lipcu ruszy V Kongres partii, na którym Tito odwoła się do całej partii. Partia natomiast nie miała wziąć udziału w spotkaniu Biura w Bukareszcie. W obliczu kryzysu Tito rozważał podanie się do dymisji. Od pomysłu odciągnęło go jednak jego najbliższe otoczenie{{r|Woydyłło_Trudna_Próba}}.
 
Kominform okazał się porażką po rozłamie Tito-Stalin w czerwcu 1947 roku gdy Kominform wydalił z listy członków partię jugosłowiańską. Jugosławia pozostała krajem demokracji ludowej jednak przyjęła politykę niezaangażowania<ref>Carabott & Sfikas 2004, s. 66.</ref>. Przy usunięciu KPJ powołano się na „nacjonalistyczne elementy”, które miały rzekomo przejąć dominującą pozycję w kierownictwie KPJ. Negowanie radzieckiego przywództwa przyniosło Ticie duży rozgłos na świecie, ale również zapoczątkowało okres niestabilności często zwany okresem Informbiura (Biura Informacyjnego){{r|Kowalewski}}. ZSRR, według rządu Jugosławii, próbował kilkukrotnie wyeliminować Titę drogą zabójstwa. W korespondencji między dwoma przywódcami, Tito otwarcie napisał o tym, że Stalin wysłał na niego pięciu zabójców, w tym jednego z karabinem i bombą. Zagroził przy tym wysłaniem zabójcy do Moskwy w celu zabicia oponenta<ref>Medvedev, Zhores A.; Medvedev, Roy A.; Jeličić, Matej; Škunca, Ivan (2003). The Unknown Stalin. Tauris. s. 61–62 {{ISBN|978-1-58567-502-9}}.</ref>. Oskarżenia Tity nie były bezpodstawne - ZSRR rzeczywiście zorganizowało grupę zamachowców na życie przywódcy Jugosławii.<ref>{{Cytuj |autor = Mobile Madness |tytuł = Nieśmiertelny Tito - Uważam Rze Historia |data dostępu = 2021-01-07 |opublikowany = historia.uwazamrze.pl |url = https://historia.uwazamrze.pl/artykul/1149169/niesmiertelny-tito |język = pl}}</ref> Przed śmiercią Stalina zabójstwem Tity zająć się miał Józeg Grygulewicz, agent, który wcześniej dokonał zamachów na Lwa Trockiego w Meksyku i hiszpańskiego rewolucjonistę [[Andreu Nin]]a{{r|Kowalewski}}.
==== Następstwa rozłamu ====
Stosunkowo duża część komunistów jugosłowiańskich opowiedziała się za polityką Kominformu, np. w Czarnogórze za instytucją opowiedziało się czterech spośród dziewięciu członków tamtejszego komitetu partii komunistycznej. Staliniści w Czarnogórze próbowali nawet utworzyć własny ruch partyzancki. ZSRR prawdopodobnie chciało powołać w Bukareszcie satelicki rząd emigracyjny, co jednak się nie udało{{r|Kowalewski}}. Z inicjatywy titioistów rozpoczęły się represje na miejscowych sympatykach stalinizmu. Duża część stalinistów trafiła do więzienia o zaostrzonym rygorze na wyspie [[Goli otok]]{{r|Woydyłło_Trudna_Próba}}.
Związek Radziecki w odwecie rozpoczął blokadę gospodarczą. Jednocześnie Stalin chciał dokonać przewrotu: liderem kraju miał zostać Andrij Hebranga – lider chorwackich komunistów, odsunięty od władzy z powodu skłonności nacjonalistycznych{{r|Kowalewski}}. W 1949 rozłam niemal przerodził się w wojnę. Zaczęły się wówczas na północnej granicy Jugosławii zbierać wojska Armii Czerwonej i Węgier<ref>[{{Cytuj |tytuł = COMMUNISTS: No Words Left? - TIME |data = 2013-07-21 |data dostępu = 2021-09-11 |opublikowany = web.archive.org |url = http://web.archive.org/web/20130721100519/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,800593,00.html „No Words Left?”] „Time Magazine”.}}</ref>. Po śmierci Stalina w 1953 roku, stosunki między obydwoma państwami zostały znormalizowane, a Jugosławia uzyskała pomoc z ZSRR i RWPG. W ten sposób Tito grał antagonizmami Wschód-Zachód na swoją korzyść. Jesienią 1951 roku podpisał z Amerykanami umowę o pomocy militarnej. Pomoc przekazana przez mocarstwa zachodnie w latach 1951–1954 wyniosła 407 milionów dolarów, z czego 82% tej sumy sponsorowała Ameryka{{r|Woydyłło_Trudna_Próba}}.
 
=== Blokada Berlina ===
W 1968 roku doszło do okresu liberalizacji politycznej w [[Czechosłowacja|Czechosłowacji]] zwanego jaka [[Praska Wiosna]]. Liberalizacja obejmowała zwiększenie [[wolność prasy|wolności prasy]], [[wolność słowa|wolności słowa]], swobody przemieszczenia się, większy nacisk gospodarczy na dobra konsumpcyjne, możliwość wprowadzenia wielopartyjnego rządu i ograniczenie władzy tajnej policji, a także potencjalne wycofanie się z Układu Warszawskiego<ref>Gaddis 2005, s. 150.</ref><ref>Ello (ed.), Paul (kwiecień 1968). ''Control Committee of the Communist Party of Czechoslovakia, „Action Plan of the Communist Party of Czechoslovakia (Prague, April 1968)''” w: Dubcek’s Blueprint for Freedom: His original documents leading to the invasion of Czechoslovakia. William Kimber & Co. 1968, s. 32, 54.</ref>. W odpowiedzi na praską wiosnę wojska części państw Układu Warszawskiego na czele ZSRR dokonał przeprowadzenia [[operacja „Dunaj”|operacji „Dunaj”]] w ramach których wojska bloku zmusiły rząd Czechosłowacji do ustąpienia. Interwencja wywołała protesty Jugosławii, Rumunii i Chin oraz zachodnioeuropejskich partii komunistycznych. Rumunia i Jugosławia udzieliły bezpośredniego wsparcia rządowi Czechosłowacji<ref>Konrad H. Jarausch, Thomas Lindenberger ''Conflicted Memories: Europeanizing Contemporary Histories'', s. 43.</ref><ref name="Gaddis 2005, s. 154">Gaddis 2005, s. 154.</ref><ref>[http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,838544,00.html „Back to the Business of Reform”. Time Magazine.]</ref>. Rumunia rządząca przez [[Nicolae Ceaușescu]] ponadto w praktyce wycofała się z działań Układu Warszawskiego<ref>Julian Hale, ''Ceaușescu’s Romania'', cyt. za: Shelley Klein,''Najgroźniejsi dyktatorzy'' s. 148.</ref> i zaczęła szukać nowych sojuszników poza blokiem wschodnim<ref>''Radio Free Europe Research: Rumania'' s. 251.</ref><ref>David Turnock ''The Economy of East Central Europe, 1815-1989 Stages of Transformation in a Peripheral Region'' s. 584.</ref> w tym bardzo aktywnie pośród państw bloku zachodniego<ref>Martin Sajdik, Michaël Schwarzinger (2008). ''European Union enlargement: background, developments, facts''. New Jersey, USA: Transaction Publishers. s. 10. {{ISBN|978-1-4128-0667-1}}.</ref>.
 
We wrześniu 1968 roku (więc miesiąc po interwencji w Czechosłowacji) Leonid Breżniew w czasie przemówienia na V Kongresie [[Polska Zjednoczona Partia Robotnicza|Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej]] przedstawił tzw. [[doktryna Breżniewa|doktrynę Breżniewa]] w której stwierdził że Układ Warszawski ma prawo naruszyć suwerenność każdego kraju który próbuje zastąpić marksizm-leninizm przez kapitalizm<ref>Gaddis 2005, s. 153.</ref>. Doktrynę potępiły demokratyczne państwa zachodnie oraz niektóre państwa socjalistyczne znajdujące się poza radziecką strefą wpływów (Chiny, Albania, Jugosławia). Nie zaakceptowała jej również Rumunia<ref>{{cytujCytuj |tytuł = Doktryna Breźniewa |data = 2016-03-07 |data dostępu = 2021-09-11 |opublikowany = web.archive.org |url = http://web.archive.org/web/20160307181735/http://stosunki.pl/?q=node/1097|tytuł=Doktryna Breźniewa |język=pl}}</ref>.
 
=== Operacja Gladio ===
 
=== Rozpad bloku wschodniego ===
Rewolucje roku 1989 obaliły rządy partii komunistycznych i spowodowały likwidację ustroju demokracji ludowych w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Rozpad bloku wschodniego przebiegał spokojnie, do jedynych walk doszło w Rumunii gdzie antyrządowe protesty zmieniły się w krwawą rewolucję. 21 listopada 1990 w [[Paryż]]u została podpisana tzw. [[Paryska Karta Nowej Europy|Karta Nowej Europy]], proklamująca koniec trwającej niemal pół wieku konfrontacji dwóch bloków polityczno-wojskowych oraz początek „nowej ery demokracji, pokoju i jedności”<ref name="TKP">{{cytuj stronę |url = http://www.osce.org/mc/39516| tytuł =Tekst Karty Paryskiej Nowej Europy| opublikowany = |data = |język = en| data dostępu = 2012-05-01}}</ref>. 28 czerwca 1991 roku oficjalnemu rozwiązaniu uległa Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej a 1 lipca Układ Warszawski, a więc dwa najważniejsze sojusze dotychczasowego bloku. Tym samym rozpoczął się proces wycofywania wojsk rosyjskich z państw byłego Układu Warszawskiego<ref name="WROP">{{cytujCytuj stronę|tytuł = Wojska rosyjskie opuszczają Polskę |data = 2014-03-06 |data dostępu = 2021-09-11 |opublikowany = web.archive.org |url = http://web.archive.org/web/20140306154727/http://www.tvp.info/magazyn/kartka-z-kalendarza/wojska-rosyjskie-opuszczaja-polske/2701408| tytuł =Wojska rosyjskie opuszczają Polskę| opublikowany = |data = |język = pl| data dostępu = 2012-05-01}}</ref>.
 
Wydarzeniem które na zawsze pogrzebało okres „zimnej wojny” był [[pucz moskiewski]] z sierpnia 1991, po którym odwołano trwające poprzez poprzednie czterdzieści lat stałe pogotowie bojowe sił strategicznych ZSRR i USA<ref name=autonazwa1 /> i który przyśpieszył [[Rozpad ZSRR|rozwiązanie Związku Radzieckiego]] 31 grudnia 1991.
* Johanna Granville, ''Pierwszy Domino'' [http://books.google.com/books?id=RkaWTipqnecC&printsec=frontcover&dq=%22johanna+granville%22&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0&as_pt=ALLTYPES ''The First Domino: International Decision Making During the Hungarian Crisis of 1956''], Texas A & M University Press, 2004. {{ISBN|1585442984}}.
* {{Cytuj|autor = Nicolas Lewkowicz |tytuł = The German Question and the Origins of the Cold War |data = 2008 |isbn = 88-95145-27-5 |miejsce = Milan |wydawca = IPOC |oclc = 247802657}}
* {{cytujCytuj stronę | urlautor = http://www.uniaeuropejska.org/analiza-uniaeuropejskaorg-wspolnoty-europejskie-na-arenie-miedzynarodowej-w-okresie-zimnej-wojnyTomasz Betka | tytuł = Analiza UniaEuropejska.org Wspólnoty Europejskie na arenie międzynarodowej w okresie zimnej wojny| nazwisko = |imięurl =| autor = Tomasz Betka| data = 2011https://docplayer.pl/70191575-02Analiza-uniaeuropejska-22| rok = |opublikowany = UniaEuropejska.org|język = pl| data dostępu = 2011-02wspolnoty-23europejskie-na-arenie-miedzynarodowej-w-okresie-zimnej-wojny.html}}
* Piotr Skórzyński, Wojna światów. Intelektualna historia zimnej wojny, Wydawca W. Muszyński p.p., Warszawa, 2011, {{ISBN|978-83-933980-0-3}}.
* Wojciech Kostecki, Strach i potęga. Bezpieczeństwo międzynarodowe w XXI wieku. Warszawa: Poltext, 2012.
1384

edycje