Dowiastka: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 26 bajtów ,  2 miesiące temu
m
drobne redakcyjne
(+zgłoszenie AnM)
m (drobne redakcyjne)
|commons = Category:Dianella
}}
'''Dowiastka'''{{r|karpowiczowa}} (''Dianella'' <small>Lam. ex Juss.</small>) – [[Rodzaj (biologia)|rodzaj]] roślin należący do rodziny [[złotogłowowate|złotogłowowatych]] (''Asphodelaceae''), obejmujący 40 gatunków, występujących na obszarze od południowo-wschodniej [[Afryka|Afryki]] do [[Azja Południowo-Wschodnia|Azji Południowo-Wschodniej]], [[Australazja|Australazji]] i [[Oceania|Oceanii]]. Ze względu na swoje walory ozdobne i wytrzymałość wiele gatunków i [[kultywar|odmian uprawnych]] dowiastek uprawianych jest w krajach o [[Klimaty ciepłe|ciepłym]] klimacie w ogrodach i pojemnikach, a także wykorzystywanych do nasadzeń obrzeżnych i jako [[Roślina okrywowa|rośliny okrywowe]]. Na obszarze naturalnego występowania rośliny te znalazły wiele zastosowań. Dzięki zawartości [[substancja czynna|substancji czynnych]], w tym o działaniu [[leki przeciwwirusowe|przeciwwirusowym]], niektóre gatunki stosowane są w medycynie tradycyjnej w [[Leczenie|terapii]] [[choroba|chorób]]. Niebieskie jagody kilku gatunków uznawane są za jadalne, a obecne w nich barwniki z grupy [[Antocyjanidyny|antocyjanidynów]] wykorzystywane są jako [[substancje barwiące]]. Rośliny są też źródłem [[włókna naturalne|włókien]], wykorzystywanych od dawna do produkcji koszy i sznurów, których (fragmenty odkryto na jednym ze [[Stanowisko archeologiczne|stanowisk archeologicznych]] w Australii). Rośliny wykorzystywane są też w komponowaniu [[perfumy|perfum]], do produkcji [[kadzidło|kadzidła]] oraz w obrzędach rytualnych.
 
== Zasięg geograficzny ==
; Pokrój: [[Bylina (botanika)|Wieloletnie]], [[rośliny wiecznie zielone|wiecznie zielone]]{{r|foc}}, [[roślina zielna|rośliny zielne]] lub [[półkrzew|podkrzewy]], tworzące kępy lub [[darń]]{{r|rev}}; także [[rośliny poduszkowe]]{{r|fna}}.
 
; [[Pęd (botanika)|Pędy]]: Ze względu na rodzaj pędów podziemnych rośliny z tego rodzaju możnadzielą podzielićsię na tworzące [[kłącze]] lub [[bulwa korzeniowa|bulwy korzeniowe]]{{r|rev}}. Kłącza są żółtawe i pokryte łuskowatymi katafilami{{r|rev}}, zazwyczaj są grube i rozgałęzione{{r|foc}}. W ich węzłach rozwijają się pąki wegetatywne, które mogą przekształcić się w łodygę (głąbik) lub [[liście odziomkowe]]{{r|rev}}. Rośliny kłączowe tworzą gęste skupiska, kępiaste lub darniowe, nierzadko o szerokości wielu metrów. Bulwy korzeniowe są białawe do kremowych; w przypadku tego typu roślin z wierzchołka bulwy wyrastają liście odziomkowe, a roślina tworzy gęstą kępę o średnicy do 75 cm{{r|rev}}. [[Głąbik]] o wysokości do 2 metrów{{r|foc}}, zwykle z kilkoma niewielkimi liśćmi łodygowymi{{r|foc}}, zakończony jest kwiatostanem{{r|foc}}.
 
; [[Korzeń|Korzenie]]: Zarówno z kłączy jak i bulw korzeniowych wyrastają włókniste korzenie pokryte kosmkowatymi włoskami{{r|rev}}.
 
; [[Liść|Liście]]: [[Liście odziomkowe]] o blaszkach równowąskich do mieczowatych{{r|fna}} i taśmowatych{{r|rev}}, osiągających długość do 2 metrów{{r|rev}}, całobrzegich lub drobno piłkowanych i wąskim wierzchołku{{r|fna}}. U niektórych gatunków na powierzchni doosiowej blaszki obecne są brodawki{{r|rev}}. U wielu gatunków liście odziomkowe zachodzą na siebie u nasady i zebrane są w dwuszeregowy wachlarz{{r|rev}}. U nasady liście tworzą pochwę liściową, o brzegach zagiętych do góry, w odcieniach czerwieni, różu, zieleni lub bieli{{r|rev}}. U wszystkich gatunków, z wyjątkiem ''D. incollata'', w pobliżu wierzchołka pochwy występuje strefa, w której powierzchnie doosiowe brzegów blaszek liściowych i pochew są zrośnięte (co wygląda na zwężenie, zwane strefą okluzji pochwy liściowej){{r|fau}}{{r|rev}}. Specyficzne cechy tej strefy są charakterystyczne dla poszczególnych gatunków{{r|rev}}. [[Użyłkowanie liścia|Użyłkowanie]] równoległe, wyraźnie widoczne na powierzchni odosiowej{{r|rev}}. Liście łodygowe niewielkie, równowąskolancetowate{{r|foc}}, niekiedy łuskowate{{r|fau}}.
 
; [[Kwiat]]y: Zebrane w [[kwiatostan]] złożony, wąsko stożkowaty, stożkowaty lub podługowaty{{r|rev}}, określany jako [[grono]]{{r|rev}}, [[wiecha]]{{r|fna}} lub [[wierzchotka]]{{r|fau}}, luźno rozgałęziony, zwykle duży, w którym naprzemianległe osie boczne zakończone są [[skrętek|skrętkami]]{{r|fau}}, gronami{{r|fna}}{{r|foc}}{{r|rev}} lub mniejszymi wiechami{{r|foc}}. [[Szypułka|Szypułki]] smukłe, członowane dystalnie{{r|fna}}. Kwiaty są zwykle zwisające{{r|foc}}. U niektórych gatunków każda oś boczna kwiatostanu wsparta jest [[podsadka|podsadką]], a szypułka kwiatu [[przysadka (botanika)|przysadką]]{{r|rev}}. [[Okwiat]] złożony z białych, niebieskich lub fioletowych{{r|fau}}{{r|rev}}, a także zielonych{{r|rev}} listków położonych w dwóch [[okółek (botanika)|okółkach]], które u niektórych gatunków są różnobarwne (np. u ''D. bambusifolia'' i niektórych [[odmiana (biologia)|odmian]] ''D. caerulea'' zewnętrzny okółek jest fioletowy, a wewnętrzny biały){{r|rev}}. U niektórych gatunków wierzchołki listków okwiatu są zakończone kępką rzęsowatych [[włosek|włosków]]{{r|rev}}. Listki okwiatu są wolne{{r|fau}}, wąsko podługowate do jajowatych{{r|fna}}. Użyłkowanie listków okwiatu jest równoległe i składa się z od 3 do 7{{r|fna}} żyłek, których liczba może być różna w wewnętrznym i zewnętrznym okółku{{r|rev}}. Sześć [[pręcik (botanika)|pręcików]], osadzonych jest u nasady listków okwiatu{{r|foc}}. Między gładką nitką a główką pręcika obecne jest orzęsione zgrubienie (''struma''){{r|rev}}{{r|kub}}{{r|fau}}. Główki pręcików osadzone są u nasady{{r|fna}}{{r|foc}}. [[Pylnik]]i skierowane są na zewnątrz i pękają przez wierzchołkowe otworki, które rozwijają się w szczeliny{{r|fau}}{{r|rev}}. [[Zalążnia]] jest górna, kulistawa{{r|fau}}, zwykle trójkomorowa{{r|fau}}{{r|rev}}, u niektórych gatunków z przegrodowymi [[miodnik]]ami{{r|fna}}. Każda komora zawiera od 2 do 12{{r|rev}}{{r|fau}} (od 4 do 8{{r|foc}}) zalążków, osadzonych kątowo w dwóch szeregach{{r|fau}}. Szyjka słupka jest nitkowata i zakończona drobnym, główkowatym [[znamię (botanika)|znamieniem]]{{r|fau}}.
; Anatomia: Ziarna [[pyłek|pyłku]] z bruzdą trychotomiczną, trójramienną{{r|pollen}}{{r|pyłek}}{{r|rev}}, rzadko jednobruzdowe{{r|rev}}, wielkości 28–36 μ{{r|pollen}}. [[Egzyna]] bardzo drobno siatkowata (''D. revoluta'') lub rowkowana i dziurkowana (''D. intermedia'', ''D. ensifolia'' i ''D. montana''){{r|rev}}. Funkcja ''strumy'' w pręcikach nie jest poznana; nie są w niej obecne [[osmofory]]. Według niektórych hipotez może być adaptacją ewolucyjną i wizualnym atraktantem dla zapylaczy{{r|rev}}. Wewnętrzna i zewnętrzna [[epiderma]] [[owocolistek|owocolistków]] ''D. caerulea'' składa się z jednego rzędu szerokich i płaskich komórek oddzielonych [[miękisz]]em zbudowanym z relatywnie dużych, [[Komórka izodiametryczna|izodiametrycznych]] komórek i [[wiązki przewodzące|wiązkami przewodzącymi]], które oddzielone są od wewnętrznej epidermy 4–6 warstwami komórek miękiszowych. W [[mezokarp]]ie zalążni, w pobliżu jej środka, obecne są szczeliny przegrodowe, wskazujące na obecność miodników. U ''D. caerulea'' [[egzokarp]] składa się z pojedynczej warstwy komórek z cienkimi ściankami i pokryty jest cienką [[kutykula|kutykulą]]. Zewnętrzny mezokarp składa się z 7–9 warstw, a wewnętrzny z 5–6 warstw izodiametrycznych komórek [[miękisz]]u. [[Endokarp]] składa się z pojedynczej warstwy małych, sześciennych komórek. W młodych owocach zewnętrzny [[Integument (botanika)|integument]] ma grubość 3–5 warstw komórek, a wewnętrzny ma grubość 2 warstw. Gdy owoce dojrzewają, komórki egzokarpu stają się grubsze na ich zewnętrznych ścianach [[Podziały peryklinalne|podziałowych]]; mogą też dzielić się i powiększać [[podziały antyklinalne|antyklinalnie]]. Komórki w zewnętrznym mezokarpie dzielą się peryklinalnie, tworząc warstwę o grubości 10 komórek, podczas gdy wewnętrzny mezokarp ma grubość 5–6 warstw komórek. Zewnętrzne komórki mezokarpu rozszerzają się izodiametrycznie. W dojrzałych owocach brak jest przestrzeni międzykomórkowych. Endokarp dzieli się peryklinalnie i antyklinalnie, tworząc dwurzędowy endokarp, który ostatecznie ulega pogrubieniu na obu ścianach peryklinalnych. Gdy owoce dojrzewają, zewnętrzny integument rozwija się w [[fitomelatonina|fitomelatoninową]] [[łupina nasienna|łupinę nasienną]], podczas gdy wewnętrzny pozostaje miękiszowy i rozwija się w wewnętrzną powłokę nasienną (''tegmen'') o grubości 2–5 warstw komórek{{r|anatowoc}}.
 
; Rozwój: [[Bylina (botanika)|Wieloletnie]] [[hemikryptofity]], [[chamefity]] lub nano[[fanerofity]]{{r|wcspl}}. Rośliny kwitną wiosną i latem{{r|rev}}. W przypadku ''D.Dianella ensifolia'' rośliny kwitną i owocują najbardziej obficie w ciepłych miesiącach roku, jednak kwiaty i owoce mogą być obecne przez cały rok{{r|florida}}. Kwiaty większości gatunków otwierają się rano i kwitną do późnego popołudnia, jednak w przypadku ''DianellaD. tarda'' kwiaty otwierają się popołudniu i kwitną do wieczora (co odzwierciedla epitet gatunkowy, który po [[łacina|łacinie]] oznacza wolno, późno). Prawdopodobnie dzięki temu mechanizmowi roślina ta przyciąga innych zapylaczy i nie konkuruje z powszechną w jej zasięgu występowania ''D. revoluta''{{r|sprinter}}. Kwiaty ''Dianella''dowiastek są zapylane wibracyjnie, przez pszczoły, na przykład z rodzajów ''[[Exoneura]]'', ''[[Lasioglossum]]'', ''[[Nomia]]'', ''[[Homalictus]]'' i ''[[Lipotriches]]''{{r|rev}}{{r|poli}}. U gatunku ''D. tasmanica'' zaobserwowano [[apomiksja|apomiksję]]{{r|rev}}. Jagody tych roślin są spożywane przez ptaki, co umożliwia rozprzestrzenianie nasion ([[ornitochoria]]){{r|rev}}.
 
; Cechy fitochemiczne: Z owoców ''D.Dianella nigra'' i ''D. tasmanica'' wyizolowano niebieskie barwniki z grupy [[Antocyjanidyny|antocyjanidynów]], będące [[acylowanie|acylowanymi]] [[delfinidyna]]mi, a także [[glikozydy|glikozyd]] [[naftalen]]owy{{r|barwa}}.
 
: Z części naziemnych ''Dianella ensifolia'' wyizolowano [[olejek eteryczny]], zawierający [[terpeny]], w tym 7,3% [[allo-aromadendren|''allo''-aromadendrenu]], 6,2% acetonu [[geranyl]]u, 4,4% acetonu [[perhydrofarnesyl]]u, 4,2% [[longifolen]]u i 4% [[beta-kariofilen]]u. Olejek wykazuje dobre działanie przeciwbakteryjne na bakterie [[Bakterie Gram-dodatnie|gram-dodatnie]] ([[gronkowiec złocisty]], [[laseczka sienna]]) i [[Bakterie Gram-ujemne|gram-ujemne]] ([[pałeczka okrężnicy]], [[pałeczka ropy błękitnej]]) oraz umiarkowane działanie antyoksydacyjne i cytotoksyczne{{r|med}}. W organach podziemnych tej rośliny obecne są [[triterpeny]] [[cykloartenol]]owe{{r|artan}} oraz [[flawonoidy|flawany]], wykazujące [[cytotoksyczność]] przeciwko liniom komórkowym [[rak sutka|raka sutka]] (MDA-MB-231), [[Czerniak (nowotwór)|czerniaka]] (B16-F10), [[rak jelita grubego|raka jelita grubego]] (HCT116) i [[rak płuca|raka płuca]] (A549){{r|flawany}}. W częściach naziemnych roślin z tego gatunku obecne są flawany, biflawan, [[amentoflawon]], [[tetralon]], β-orcynolokarboksylan metylu, [[glikozydy|glikozyd]] naftalenowy dianelloza, związek aromatyczny, [[stygmasterol]] i [[β-sitosterol]]{{r|nhung}}. Ekstrakt [[octan etylu|octanu etylu]] z owoców roślin tego gatunku hamuje [[neuraminidaza|neuraminidazę]] wirusów typu A ([[H1N1]]) o 31,5% w stężeniu 40 μg/mL{{r|wiart2}}. Ekstrakty z ''DianellaD. ensifolia'' zawierają pochodne [[propan]]u, hamujące [[rodniki]] i [[utlenianie]] [[lipidy|lipidów]] indukowane przez [[ultrafiolet|promieniowanie ultrafioletowe]]; po zastosowaniu miejscowym kosmetyków z dodatkiem tego związku, następuje zmniejszenie [[hiperpigmentacja|hiperpigmentacji]] skóry{{r|skin}}. ''D. ensifolia'' zawiera również [[Antrachinony|antrachinon]] [[chryzofanol]] o słabym działaniu przeciwbakteryjnym{{r|wiart2}}.
 
: W organach podziemnych ''Dianella callicarpa'' obecne są glikozydy naftalenowe [[dianellina]] i [[dianelloza]], a także [[chinony|2,2’-binafto-1,4-chinon]] [[dianellidyna]]{{r|dianellidyna}}, [[dianellinon]] i [[stellalderol]]. Dianellidyna wykazuje właściwości przeciwwirusowe i łagodne przeciwbakteryjne, natomiast stellalderol i dianellina umiarkowaną aktywność przeciwnowotworową{{r|callicarpa}}. Dianellina i dianellidyna obecnaobecne są też w organach podziemnych ''D. caerulea'' i ''D. laevis''{{r|callicarpa}}. W organach podziemnych ''D. revoluta'' obecne są dianellidyna, dianellinon oraz toksyczny naftaleno-1,4-chinon ([[stypandron]]), wywołujący u zwierząt [[Methemoglobinemia|methemoglobinemię]], zmniejszając zdolność do przenoszenia tlenu. Zatrucie tą rośliną wywołuje osłabienie i paraliż kończyn, prowadzący do [[Prostracja (medycyna)|prostracji]] i śmierci{{r|callicarpa}}. Z rośliny ''DianellaD. longifolia'' wyizolowano [[kwas chryzofanowy]] o działaniu hamującym replikację [[wirus polio|wirusa polio]] typu 2 i 3 ''in vitro''{{r|wiart}}.
 
; Genetyka: Podstawowa liczba [[chromosom]]ów x wynosi 8. Większość gatunków ''Dianella'' zawiera chromosomy w liczbie 2n = 16 ([[diploid]]y). Nierzadko zdarzają się też [[tetraploid]]y (2n = 32) i [[poliploidalność|heksaploidy]] (2n = 48), w tym w ramach jednego gatunku. Do wyjątków należą oktaploidalne ''D. adenanthera'' i ''D. intermedia'' (2n = 64), a także gatunki, u których oprócz poliploidalności zaobserwowano [[aneuploidia|aneuploidię]]: ''D. ensifolia'' (2n = 28, 32, 34, 40), ''D. longifolia'' (2n = 16, 30, 32, 48), ''D. sandwicensis'' (2n = 32, 40, 70) i ''D. tasmanica'' (2n = 16, 64, 76, 80, 84){{r|rev}}.
== Ekologia ==
[[Plik:CSIRO ScienceImage 219 Fertile Clumps of Scrub in Savannas.jpg|thumb|left|Australijska sawanna, siedlisko wielu gatunków dowiastek]]
; [[Siedlisko (biologia)|Wymagania siedliskowe]]: Rośliny te zasiedlają różnorodne habitaty i glebysiedliska. Zmienność form morfologicznych wśród gatunków tego rodzaju wynika z adaptacji do zróżnicowania środowiska na obszarze ich występowania{{r|rev}}. W swoim naturalnym zasięgu ''D.Dianella ensifolia'' występuje w otwartych formacjach zaroślowych, [[lasy deszczowe|wiecznie zielonych lasach deszczowych]], wilgotnych [[bór sosnowy|borach sosnowych]], na [[wydma nadmorska|wydmach nadmorskich]], piaszczystych [[Ławica (geomorfologia)|ławicach]], [[formacje trawiaste|formacjach trawiastych]] i otwartych lasach nizinnych, na wysokości od poziomu morza do 3000 m [[n.p.m.]] Toleruje szeroki zakres temperatur, światła, wilgoci, gleby i wysokości. Występuje w wielu różnych niszach, zarówno w [[klimat umiarkowany|klimacie umiarkowanym]], jak i [[klimat zwrotnikowy|tropikalnym]], i rozmnaża się zarówno w siedliskach otwartych, nasłonecznionych, jak i zacienionych. Na Florydzie zanotowano, że występuje on jako [[epifit]] na [[Palma kabaczkowa|palmie kabaczkowej]]{{r|florida}}.
 
: W Australii dowiastki występują najczęściej na [[gleby wulkaniczne|glebach wulkanicznych]] i [[piaskowiec|piaskowcowych]]. Gatunki ''D. longifolia'', ''D. porracea'' i ''D. tarda'', o liściach odziomkowych dość miękkich i elastycznych, mięsisto-włóknistych korzeniach i raczej [[Soliter (botanika)|soliterowe]], występują w siedliskach suchych, na [[sawanna|sawannie]], [[sawanna drzewiasta|sawannie drzewiastej]] i w [[las świetlisty|lasach świetlistych]]. ''D. revoluta'' występuje w podobnych siedliskach, jednak tworzy kępy i skupiska o szerokości wielu metrów. Niektóre odmiany ''D. caerulea'' są szeroko rozpowszechnione na całym wschodnim wybrzeżu Australii, gdzie występują na [[wrzosowisko|wrzosowiskach]], w suchych i wilgotnych [[Las zawsze zielony twardolistny|lasach zawsze zielonych twardolistnych]] oraz [[lasy deszczowe|lasach deszczowych]]. Gatunek ten charakteryzuje się wydłużonymi i ulistnionymi łodygami nadziemnymi oraz tworzy kępy i wielometrowe skupiska. Podobny do niego jest gatunek ''D. pavopennacea'', który występuje w północnej Australii w otwartych lasach eukaliptusowych i na [[sawanna drzewiasta|sawannie drzewiastej]]. ''DianellaD. odorata'' i ''D. amoena'' występują w [[las kserofityczny|lasach kserofitycznych]], przy czym ''D. odorata'' zasiedla również tropikalne, eukaliptusowe sawanny drzewiaste. ''D. incollata'' i ''D. fruticans'' zasiedlają [[wychodnia|wychodnie]] [[piaskowiec|piaskowcowe]]. Na glebach piaskowcowych w [[Góry Błękitne (Australia)|Górach Błękitnych]] występuje endemicznie ''D. tenuissima''. Z kolei ''D. congesta'' zasiedla [[wybrzeże wydmowe]] w [[Nowa Południowa Walia|Nowej Południowej Walii]]. ''D. tasmanica'' występuje w lasach zawsze zielonych twardolistnych, a także na wybrzeżu i [[wrzosowisko|wrzosowiskach]], z kolei ''D. intermedia'' i ''D. brevicaulis'' występują na wybrzeżu, a także sawannie i w formacjach leśnych. W wilgotnej [[strefa międzyzwrotnikowa|strefie międzyzwrotnikowej]] ''D. atraxis'', ''D. caerulea'' var. ''Theresa Creek'' i var. ''assera'' oraz ''D. bambusifolia'' występują na obrzeżach [[Wilgotny las równikowy|puszczy tropikalnej]]{{r|rev}}.
 
: Na Hawajach gatunek ''D. lavarum'' zasiedla suche [[gleby wulkaniczne]], a ''D. sandwicensis'' odsłonięte grzbiety i zbocza górskie{{r|rev}}.
 
[[Plik:Crithagra gularis on Dianella.jpg|thumb|left|[[afrokulczyk paskogłowy]] żerujący na owocach dowiastki]]
; Interakcje międzygatunkowe: Gatunki z tego rodzaju są rośliną żywicielską dla [[Powszelatkowate|powszelatkowatych]] z gatunku ''[[Ocybadistes walkeri]]'' i ''[[Toxidia peron]]''{{r|motyle}}. Na pędach żerują także [[pryszczarkowate]] z gatunku ''[[Resseliella xanthorrhoeae]]''{{r|globi}}. NaOwocami owocachżywią żerująsię między innymi: [[afrokulczyk paskogłowy]], [[brunatniczka]], [[brodal czubaty]], [[wróbel blady]], [[kur bankiwa]], [[synogarlica perłoszyja]], [[bilbil zbroczony]], [[szklarnik japoński]] i [[pekińczyk czerwonodzioby]]{{r|globi}}. Na roślinach [[pasożytnictwo|pasożytują]] też [[rdzowce]] z gatunkugatunków: ''Uredo dianellae'' i ''[[Puccinia hemerocallidis]]'', ''[[Alternaria]]'' z gatunku ''[[Alternaria novae-zelandiae|A. novae-zelandiae]]'', [[próchnilcowce]] z gatunków: ''[[Pestalotia dianellicola]]'', ''[[Pestalotiopsis heucherae]]'', ''[[Glomerellaceae]]'' z rodzaju ''[[Glomerella]]'' i gatunku ''[[Colletotrichum intermedium]]'', ''[[Mycosphaerellaceae]]'' z gatunkugatunków: ''[[Zasmidium dianellae]]'', ''[[Pseudocercospora dianellae]]'', ''[[Mycosphaerella dianellincola]]'' i ''[[Mycosphaerella dianellae]]'', ''[[Meliolomycetidae]]'' z gatunku ''[[Meliola gregoriana]]'', a także [[nicienie]] ''[[Hemicriconemoides]]''{{r|globi}}. Na kwiatach i dojrzałych pąkach tych roślin żerują [[pchełki ziemne]] z rodzaju ''[[Arsipoda]]''{{r|poli}}.
 
: Kwiaty roślin z tego rodzaju są atakowane przez [[wciornastki]]{{r|poli}}, które powodują różne wady rozwojowe. Gdy owady żerują w młodych kwiatach, pręciki, zalążnie i zalążki mogą przekształcić się w wyrostki przypominające listki okwiatu, nadając kwiatom osobliwy wygląd{{r|fau}}. Według ''Flora of Australia'' nazwa ''Dianella congesta'' została nadana tak zniekształconym roślinom innych gatunków{{r|fau}}.
 
: Samce [[Altannik lśniący|altannika lśniącego]] dekorują dojrzałymi jagodami dowiastki swoje altany{{r|kub}}.
; Pozycja systematyczna: Rodzaj z podrodziny liliowcowych (''Hemerocallidoideae'') z rodziny [[złotogłowowate|złotogłowowatych]] (''Asphodelaceae''){{r|grin}}. Jest [[Takson monofiletyczny|taksonem monofiletycznym]] i stanowi [[grupa siostrzana|klad siostrzany]] dla występującego w [[Ameryka Południowa|Ameryce Południowej]] rodzaju ''[[Excremis coarctata|Excremis]]''{{r|rev}}{{r|muscat}}. Według jednej z hipotez tłumaczących bliskie pokrewieństwo między tymi rodzajami, o współcześnie odrębnych i oddalonych od siebie zasięgach, są one [[wikarianty|wikariantami]] pochodzącymi od wspólnego przodka, który zasiedlał południowoamerykańsko-antarktydzko-australiską część [[Gondwana|Gondwany]]{{r|muscat}}. W dzisiejszej Australii [[lasy deszczowe]] w północno-wschodnim [[Queensland]] ([[Gondwana Rainforests of Australia]]) zawierają [[relikt]]ową florę Gondwany, w tym gatunki z rodzaju ''Dianella''. Inne gatunki ''Dianella'', występujące w Australii w podszycie suchych lasów eukaliptusowych, ewoluowały, gdy Australia dryfowała na północ od Antarktydy, co wpłynęło na zmianę klimatu. Następnie rodzaj rozprzestrzenił się z Australii do Azji, Afryki i na wyspy oceaniczne w wyniku roznoszenia nasion przez ptaki{{r|muscat}}.
 
: HistorycznieRodzaj historycznie zaliczany był do rodzin ''Hemerocallidaceae'' (np. w systemie Kubitzkiego z 1998 roku{{r|kub}}), [[liliowate|liliowatych]] lub [[tęgoszowate|tęgoszowatych]] {(''Phormiaceae''){{r|grin}}. W [[system Takhtajana|systemie Takhtajana]] z 1997 roku zaliczony został do rodziny ''Dianellaceae'' <small>Salisb.</small>{{r|tax}}.
 
: Na wyspie [[Pagan (Mariany)|Pagan]] odkryto [[skamieniałości]], opisane jako ''Dianella ensifolia'', zachowane w osadach [[Materiał piroklastyczny|piroklastycznych]] szacowanych na późny [[czwartorzęd]]. W okolicach [[Eyre (jezioro)|jeziora Eyre]] w Australii odkryto skamieniałość z okresu [[eocen]]u, uważaną za blisko spokrewnioną z rodzajem ''Dianella'' i opisaną jako gatunek [[rośliny kopalne]]j ''Dienallophyllum eocenicum''{{r|rev}}. W osadach wydobytych z obecnie zalanego krateru wulkanicznego [[Rano Raraku]] odkryto nasiona i pyłek ''Dianella'', prawdopodobnie pochodzący z okresu środkowego [[holocen]]u{{r|rev}}.
; [[Etymologia]] nazwy naukowej: Nazwa naukowa rodzaju jest zdrobnieniem imienia rzymskiej boginii łowów i przyrody [[Diana (mitologia)|Diany]]{{r|crc}}. Francuski przyrodnik [[Pierre Sonnerat]] nazwał roślinę z gatunku typowego, zaobserwowaną na [[Maskareny|Maskarenach]], ''Reine des Bois'' (królowa lasu). Następnie [[Philibert Commerson]] zastosował do niej synonimiczne imię Diana, podjęte przez [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarcka]] – autora rodzaju – w zdrobnionej formie ''Dianella''{{r|fau}}.
 
; Nazwy zwyczajowe w [[język polski|języku polskim]]: Rodzaj ''Dianella'' został wymieniony przez [[Jakub Ignacy Waga|Jakuba Wagę]] we ''Florze Polskiej'' z 1848 roku pod nazwą dowiastka{{r|waga}}. Tę samą nazwę wskazał [[Ignacy Rafał Czerwiakowski]] w wydanej w 1852 roku pracy ''Botanika szczególna: Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych''. Autor podał również polską nazwę gatunków: ''D. odorata'' (dowiastka wonna) i ''D. triandra'' (dowiastka trzypręcikowa){{r|czerw}}. Ten drugi gatunek współcześnie jest uznany za synonim gatunku ''[[Palisota hirsuta]]''{{r|kew}}. Pod nazwą dowiastka rodzaj ten był wymieniony również przez [[Erazm Majewski|Erazma Majewskiego]] w ''Słowniku nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich'' z 1894 roku{{r|majewski}} oraz przez [[Józef Rostafiński|Józefa Rostafińskiego]] w wydanym w 1900 roku ''Słowniku polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin'', w którym dodatkowo wskazane zostały nazwy dyanela, dyanella i dyanka{{r|rostafinski}}. Nazwa dowiastka wymieniona jest również w [[Słownik języka polskiego|Słowniku języka polskiego]] [[Aleksander Zdanowicz (historyk)|Zdanowicza]] i [[Maurycy Orgelbrand|Orgelbranda]] z 1861 roku{{r|slownik}} i Słowniku języka polskiego [[Jan Aleksander Karłowicz|Jana Karłowicza]], [[Adam Kryński|Adama Kryńskiego]] i [[Władysław Niedźwiedzki|Władysława Niedźwiedzkiego]] z 1900 r.{{r|slownik2}} W ''Słowniku nazw roślin obcego pochodzenia'' pod redakcją [[Ludmiła Karpowiczowa|Ludmiły Karpowiczowej]] z 1973 roku podana została polska nazwa gatunku ''Dianella nemorosa'' – dowiastka gajowa{{r|karpowiczowa}}. W wydanym w 2008 roku ''Słowniku roślin zielnych łacińsko-polskim'' Wiesława Gawrysia rodzaj nie został ujęty{{r|gawrys}}.
 
; [[Synonim (taksonomia)|Synonimy taksonomiczne]]{{r|wcspl}}:
[[Plik:WS-outdoor-west-gallery-16 (33593541535).jpg|thumb|left|Nasadzenia ogrodowe z ''D. revoluta'']]
[[Plik:Dianella tasmanica var. variegata 8zz.jpg|thumb|left|Ozdobne liście ''D. tasmanica'' 'Variegata']]
; [[Rośliny ozdobne]]: Wiele gatunków dowiastek, a także uzyskanych na ich bazie [[kultywar|odmian uprawnych]]{{r|cult}}, szczególnie ozdobnych form z pasiastymi lub barwnymi (modrymi lub fioletowoszarymi) liśćmi, wykorzystywanych jest jako rośliny ozdobne w [[Ogród skalny|ogrodach skalnych]]{{r|ogr}}, a także do sadzenia w pojemnikach i na rabatach{{r|ogr2}}. Z uwagi na zwarty pokrój nadają się też do nasadzeń obrzeżnych, przy granicach działek, a także na trawnikach i podjazdach{{r|ogr2}}. Gatunki i odmiany tworzące kępy nadają się do sadzenia jako [[Roślina okrywowa|rośliny okrywowe]] pod krzewami lub drzewami{{r|ogr2}}. Dowiastki dobrze prezentują się w masowych nasadzeniach, zwłaszcza w pełnym kwitnieniu. Mogą być uprawiane solo lub wraz z innymi roślinami o podobnym pokroju, takimi jak [[liriope szafirkowata]], ''[[Lomandra]]'' czy [[konwalnik]]{{r|ogr2}}. Są to rośliny łatwe w uprawie, niewymagające zabiegów pielęgnacyjnych, tolerancyjne, odporne na przesuszenie{{r|ogr2}}. Znoszą spadek temperatury do -6 °C{{r|ogr}}. Są łatwo rozmnażalnerozmnażane przez podział kęp{{r|ogr}}.
 
: Wybór gatunków i odmian spotykanych w uprawie:
 
== Obecność w kulturze ==
W 2014 roku [[Republika Chińska]] wydała w ramach serii „Owoce III” [[znaczek pocztowy]] o nominale 5 [[dolar tajwański|dolarów tajwańskich]] przedstawiający [[owocostan]]owoce ''Dianella ensifolia'' na tle jej liści{{r|znaczek}}.
 
== Przypisy ==
88 062

edycje