Kapitalizm: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 2224 bajty ,  3 miesiące temu
merytoryczne i redakcyjne
(→‎Polska: drobne redakcyjne)
(merytoryczne i redakcyjne)
'''Kapitalizm''' – [[system gospodarczy]] oparty na prywatnej [[własność|własności]] [[środki produkcji|środków produkcji]] i w konsekwencji czerpania z nich [[zysk]]u, oraz na swobodnym obrocie dobrami w ramach [[Rynek (ekonomia)|rynku]]; stąd też gospodarka kapitalistyczna nazywana jest również '''[[Gospodarka rynkowa|gospodarką rynkową]]'''. Swoboda działalności na rynku przejawia się w postaci wolnej przedsiębiorczości, wolnego obrotu [[towar]]ami i usługami, swobodnego obrotu prawami własności, istnienia sprawnych [[instytucja finansowa|instytucji finansowych]] oraz na [[Konkurencja doskonała|wolnej konkurencji]] pomiędzy podmiotami<ref name="Milewski">{{Cytuj książkę | nazwisko = Milewski | imię = Roman | tytuł = Elementarne zagadnienia ekonomii | wydawca = PWN | miejsce = Warszawa | data = 1999 | isbn = 978-83-01-14991-8 | strony = 88–89}}</ref>.
 
[[Ekonomia|Ekonomiści]], [[Historia|historycy]], [[Ekonomia polityczna|ekonomiści polityczni]] i [[Socjologia|socjologowie]] w swoich analizach kapitalizmu przyjmują szeroki wachlarz perspektyw i rozpoznają różne jego formy w praktyce. I tak wśród nich znajdują się m.in. [[leseferyzm]] i [[Wolny rynek|wolnorynkowy kapitalizm]], albo [[kapitalizm państwowy]] i [[kapitalizm opiekuńczy]]. Różne formy kapitalizmu, w różnym stopniu traktują takie zagadnienia jak m.in. wolny rynek, własność państwowa<ref>{{Cytuj |autor = Paul R. Gregory, Robert C. Stuart |tytuł = The Global Economy and Its Economic Systems |data = 2013 |isbn = 9781285055350 |wydawca = Cengage Learning}}</ref>, przeszkody dla wolnej konkurencji czy prowadzenie przez państwo [[Polityka społeczna|polityki społecznej]]. Stopień konkurencji na rynkach, rola interwencji i regulacji, a także zakres własności państwowej różnią się w zależności od modelu kapitalizmu<ref>{{Cytuj |autor = D. W. Pearce |tytuł = Macmillan Dictionary of Modern Economics |data = 1986 |isbn = 9780333417485 |wydawca = ‎Palgrave Macmillan}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Richard Bronk |tytuł = Which model of capitalism? |data = 2018-04-06 |data dostępu = 2021-10-05 |opublikowany = OECD Observer |url = https://web.archive.org/web/20180406200423/http://oecdobserver.org/news/archivestory.php/aid/345/Which_model_of_capitalism_.html |język = en}}</ref>. Zakres, w jakim różne rynki są wolne oraz zasady określające własność prywatną są kwestią polityki i przyjętych strategii ekonomicznych. Większość istniejących gospodarek kapitalistycznych to [[Gospodarka mieszana|gospodarki mieszane]], które łączą elementy wolnego rynku z interwencją państwa i w niektórych przypadkach planowaniem gospodarczym<ref>{{Cytuj |autor = Frank Stilwell |tytuł = Political Economy: The Contest of Economic Ideas |data = 2011 |isbn = 9780195575019 |wydawca = Oxford University Press}}</ref>.
Systemy protokapitalistyczne rozwijały się już w [[starożytność|starożytności]]; pierwociny nowożytnego systemu kapitalistycznego pojawiły się w XIII-XIV wieku we Włoszech{{fakt|data=2021-07}}. Podstawową cechą wyróżniającą kapitalizm od poprzednich systemów gospodarowania był sposób wykorzystania nadwyżek produkcji, zamiast bezpośredniej [[konsumpcja|konsumpcji]], były one akumulowane ([[akumulacja kapitału]]), a następnie inwestowane w celu zwiększenia możliwości produkcyjnych w kolejnym cyklu gospodarczym. Cechy takiego obrotu [[Kapitał (ekonomia)|kapitału]] miał [[przemysł włókienniczy]] w nowożytnej Anglii. W nowożytnej Europie pojawiło się kilka czynników sprzyjających rozwojowi kapitalizmu, m.in. wysoka [[inflacja]] wywołana napływem kruszców szlachetnych oraz wzrost roli państwa i centralizacja jego urządzeń. Pierwsze zjawisko wywołało szybko rosnące ceny towarów, gdy płace robotników były relatywnie stałe. Różnica napływała do kapitalistów, przez co mogła być inwestowana. Pojawienie się scentralizowanych, zbiurokratyzowanych absolutystycznych monarchii sprzyjało prowadzeniu polityki protekcyjnej, skupionej na zapobieganiu odpływu kapitału z rynku ([[merkantylizm]]).
 
[[Adam Smith]] w pracy ''[[Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów]]'', wydanej w 1776 roku, opisał podstawowe zasady nowoczesnej gospodarki kapitalistycznej, i stał się teoretykiem gospodarki [[Leseferyzm|leseferystycznej]]. Po [[Rewolucja francuska|rewolucji francuskiej]] i XIX-wiecznych reformach liberalnych w Europie zostały usunięte pozostałości gospodarki feudalnej – takie jak ograniczenia cechowe, ograniczenia w obrocie ziemią i przepływie pracowników. Po kryzysie w latach 30. XX wieku powszechne stało się odchodzenie od gospodarki opartej na czystym [[liberalizm gospodarczy|liberalizmie gospodarczym]], na rzecz gospodarki kapitalistycznej z większą rolą państwa.
 
W kapitalizmie występują dwie podstawowe [[klasa społeczna|klasy społeczne]]: przedsiębiorcy i zatrudniani przez nich pracownicy<ref>{{encyklopedia PWN|id = 3920039|tytuł=kapitalizm|data dostępu=2012-07-06}}</ref>. Stosunki między nimi opierają się na ruchu pieniędzy, dóbr i usług.
== Etymologia ==
Słowo „kapitalizm” pochodzi od „kapitału”, którego źródłosłowem jest [[Łacina|łacińskie]] słowo ''capitale'', utworzone od ''caput'', czyli głowa. Pierwotnie określenie to odnosiło się do ruchomej własności.
 
== Historia ==
Systemy protokapitalistyczne rozwijały się już w [[starożytność|starożytności]]; pierwociny nowożytnego systemu kapitalistycznego pojawiły się w XIII-XIV wieku we Włoszech{{fakt|data=2021-07}}. Podstawową cechą wyróżniającą kapitalizm od poprzednich systemów gospodarowania był sposób wykorzystania nadwyżek produkcji, zamiast bezpośredniej [[konsumpcja|konsumpcji]], były one akumulowane ([[akumulacja kapitału]]), a następnie inwestowane w celu zwiększenia możliwości produkcyjnych w kolejnym cyklu gospodarczym. Cechy takiego obrotu [[Kapitał (ekonomia)|kapitału]] miał [[przemysł włókienniczy]] w nowożytnej Anglii. W nowożytnej Europie pojawiło się kilka czynników sprzyjających rozwojowi kapitalizmu, m.in. wysoka [[inflacja]] wywołana napływem kruszców szlachetnych oraz wzrost roli państwa i centralizacja jego urządzeń. Pierwsze zjawisko wywołało szybko rosnące ceny towarów, gdy płace robotników były relatywnie stałe. Różnica napływała do kapitalistów, przez co mogła być inwestowana. Pojawienie się scentralizowanych, zbiurokratyzowanych absolutystycznych monarchii sprzyjało prowadzeniu polityki protekcyjnej, skupionej na zapobieganiu odpływu kapitału z rynku ([[merkantylizm]]).
 
[[Adam Smith]] w pracy ''[[Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów]]'', wydanej w 1776 roku, opisał podstawowe zasady nowoczesnej gospodarki kapitalistycznej, i stał się teoretykiem gospodarki [[Leseferyzm|leseferystycznej]]. Po [[Rewolucja francuska|rewolucji francuskiej]] i XIX-wiecznych reformach liberalnych w Europie zostały usunięte pozostałości gospodarki feudalnej – takie jak ograniczenia cechowe, ograniczenia w obrocie ziemią i przepływie pracowników. Po kryzysie w latach 30. XX wieku powszechne stało się odchodzenie od gospodarki opartej na czystym [[liberalizm gospodarczy|liberalizmie gospodarczym]], na rzecz gospodarki kapitalistycznej z większą rolą państwa.
 
*
 
== DefinicjeCharakterystyka kapitalizmu ==
 
=== Teorie liberalne ===
 
=== Kapitalizm według Karola Marksa ===
W ujęciu [[Karl Marx|Karola Marksa]] kapitalizm był jednym ze sposobów produkcji, jakie w toku dziejów nastąpił po [[feudalizm]]ie, a w swej dającej się zaobserwować formie rozwinął się najpełniej w krajach Europy zachodniej<ref>[{{Cytuj |autor = J.Lewandowski, W.B.Sztyber |tytuł = Formacje społeczno-ekonomiczne (część I) |data = 2012-06-22 |data dostępu = 2021-10-05 |opublikowany = www.1917.net.pl |url = http://www.1917.net.pl/node/10088 J.Lewandowski,|archiwum W= https://web.Barchive.Sztyberorg/web/20210504111107/http://www.1917.net.pl/node/10088 ''Formacje|język społeczno-ekonomiczne''].= pl}}</ref>. Kapitalizm w tym rozumieniu miał upaść pod ciężarem własnych, wewnętrznych sprzeczności, które miały doprowadzić do rewolucji, a w ostateczności przejścia do socjalizmu, a następnie komunizmu. Według Marksa społeczeństwa kapitalistyczne można było sprowadzić do dwóch zasadniczych klas: osób posiadających kapitał (kapitalistów, burżuazję) i jego nie posiadających, czyli proletariatu. Krytykę kapitalizmu oparł on na rozwinięciu pojęcia wartości dodatkowej. [[wartość dodana|Wartość dodatkowa]] (niem. ''Mehrwert'') jest to różnica pomiędzy rzeczywistą wartością pracy włożonej przez robotnika w wytworzenie produktu, a jego rzeczywistym wynagrodzeniem jakie za tę samą pracę otrzymuje. Wartość dodatkowa jest źródłem zysku kapitalisty, umożliwiającym dalszą akumulację kapitału. Jest jednak również przyczyną nędzy robotnika, gdyż wynagrodzenie jakie on otrzymuje wystarczy zaledwie na przeżycie i ponowne podjęcie pracy.
 
Społeczeństwa kapitalistyczne charakteryzuje [[fetyszyzm towarowy]], to jest skupienie się na przedmiocie jako [[towar]]ze nie zaś jako na produkcie, co według Marksa nieuchronnie prowadzi do pominięcia w społecznej świadomości, wysoce krzywdzącego dla rzeczywistych wytwórców, procesu produkcji. Ponadto fetyszyzacja towaru prowadzi do uprzedmiotowienia stosunków międzyludzkich, odkąd wszelkie interakcje stają się procesem wymiany przedmiotów. Produkt zostaje oderwany od jego wytwórcy, który traci panowaniem nad nim, co więcej staje się od niego zależny, gdyż od ich powodzenia na rynku zależy egzystencja robotników.
15 264

edycje