Wilk egipski: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 4708 bajtów ,  5 miesięcy temu
drobne merytoryczne, drobne redakcyjne
(drobne merytoryczne)
(drobne merytoryczne, drobne redakcyjne)
{{Tytuł kursywą}}
{{Zwierzę infobox
|nazwa zwyczajowa = Wilk egipski
|nazwa łacińska = ''Canis lupus lupaster''
|TSN = 998422
|zoolog = [[Wilhelm Friedrich Wilhelm Hemprich|Hemprich]] i& [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], 1833{{r|Hemprich&Ehrenberg}}
|okres istnienia =
|grafika = EgyptianCanis Wolfanthus Atbea FayoumNgorongoro By Hatem Moushir 1Crater.jpg
|opis grafiki = Wilk''Canis zanthus państwabea'' Egipskiegow pobliżu [[Ngorongoro]], [[Tanzania]]
|typ = [[strunowce]]
|podtyp = [[kręgowce]]
|infragromada = [[łożyskowce]]
|rząd = [[drapieżne]]
|podrząd = [[psokształtne]]
|rodzina = [[psowate]]
|rodzaj = [[Wilk (rodzaj ssaka)|wilk]]
|gatunek = [[wilk szary]]?egipski
|podgatunek = '''wilk egipski'''
|synonimy =
* ''Canis anthus'' {{small|[[Frédéric Cuvier|Cuvier]], 1820}}
|mapa występowania = Present distribution of gray wolf subspecies-pl.gif
|status IUCN = LC
|opis mapy występowania = Zasięg podgatunków wilka. {{legenda|red|wilk egipski}}
|IUCN id = 118264888
|mapa występowania = Canis anthus range.svg
|opis mapy występowania =
|wikispecies =
|commons = Category:Canis anthus bea
}}
'''Wilk egipski'''{{r|Cichocki&inni}} (''Canis lupaster''<ref name="Viranta&inni">{{Cytuj pismo |autor=Suvi Viranta, Anagaw Atickem, Lars Werdelin i Nils Chr. Stenseth |tytuł=Rediscovering a forgotten canid species |czasopismo=BMC Zoology |rok=2017 |oznaczenie=2:6 |doi=10.1186/s40850-017-0015-0 |język=en}}</ref>) – [[gatunek (biologia)|gatunek]] [[drapieżne]]go [[ssaki|ssaka]] z [[rodzina (biologia)|rodziny]] [[psowate|psowatych]], do 2015 uważano go za [[szakal złocisty|szakala złocistego]].
'''Wilk egipski'''{{r|miiz}} (''Canis lupus lupaster'') – krytycznie zagrożony podgatunek wilka o niepewnej przynależności gatunkowej (klasyfikowany przez różnych autorów jako podgatunek [[Wilk szary|wilka szarego]], [[Szakal złocisty|szakala złocistego]] lub [[Canis lupaster]]; Koepfli i współpracownicy (2015) zaliczyli go do wyodrębnionego przez autorów gatunku ''Canis anthus''<ref>{{Cytuj pismo |autor=Klaus-Peter Koepfli, John Pollinger, Raquel Godinho, Jacqueline Robinson, Amanda Lea, Sarah Hendricks, Rena M. Schweizer, Olaf Thalmann, Pedro Silva, Zhenxin Fan, Andrey A. Yurchenko, Pavel Dobrynin, Alexey Makunin, James A. Cahill, Beth Shapiro, Francisco Álvares, José C. Brito, Eli Geffen, Jennifer A. Leonard, Kristofer M. Helgen, Warren E. Johnson, Stephen J. O’Brien, Blaire Van Valkenburgh i Robert K. Wayne |tytuł=Genome-wide Evidence Reveals that African and Eurasian Golden Jackals Are Distinct Species |czasopismo=Current Biology |rok=2015 |wolumin=25 |wydanie=16 |strony=2158–2165 |doi=10.1016/j.cub.2015.06.060 |język=en}}</ref>), drapieżnego [[ssaki|ssaka]] z rodziny [[psowate|psowatych]] (Canidae), występujący w północnym [[Egipt|Egipcie]], północno-wschodniej [[Libia|Libii]] i w środkowej [[Etiopia|Etiopii]]<ref>{{Cytuj pismo |autor=Eli Knispel Rueness, Maria Gulbrandsen Asmyhr, Claudio Sillero-Zubiri, David W. Macdonald, Afework Bekele, Anagaw Atickem, Nils Chr. Stenseth |tytuł=The Cryptic African Wolf:</em> Canis aureus lupaster <em>Is Not a Golden Jackal and Is Not Endemic to Egypt |czasopismo=PLoS ONE |rok=2011 |wolumin=6 |wydanie=1 |strony=e16385 |doi=10.1371/journal.pone.0016385 |język=en}}</ref>, prawdopodobnie także w [[Algieria|Algierii]], [[Mali]] i [[Senegal]]u<ref>{{Cytuj pismo |autor=Philippe Gaubert, Cécile Bloch, Slim Benyacoub, Adnan Abdelhamid, Paolo Pagani, Chabi Adéyèmi Marc Sylvestre Djagoun, Arnaud Couloux i Sylvain Dufour |tytuł=Reviving the African Wolf</em> Canis lupus lupaster <em>in North and West Africa: A Mitochondrial Lineage Ranging More than 6,000 km Wide |czasopismo=PLoS ONE |rok=2012 |wolumin=7 |wydanie=8 |strony=e42740 |doi=10.1371/journal.pone.0042740 |język=en}}</ref>. Jeśli jest to podgatunek wilka szarego, to stanowi najmniejszy z podgatunków (waży ok. 10–15 kg) i ma proporcjonalnie największe uszy i najdłuższe nogi spośród wszystkich podgatunków.
 
== Taksonomia ==
Do 2015 roku gatunek ten był uważany za [[afryka]]ńskie populacje [[szakal złocisty|szakala złocistego]]. Badania przeprowadzone przez Koepfliego i współpracowników wykazały jednak, że populacje szakala złocistego zamieszkujące Afrykę nie tworzą z szakalami złocistymi zasiedlającymi Eurazję [[klad]]u, do którego nie należałyby także: [[wilk szary]], [[kojot preriowy]] i [[kaberu etiopski|szakal etiopski (kaberu etiopski)]]. Na tej podstawie afrykańskie podgatunki szakala złocistego zostały przeniesione do gatunku ''Canis anthus''<ref>{{Cytuj pismo |autor=Klaus-Peter Koepfli, John Pollinger, Raquel Godinho, Jacqueline Robinson, Amanda Lea, Sarah Hendricks, Rena M. Schweizer, Olaf Thalmann, Pedro Silva, Zhenxin Fan, Andrey A. Yurchenko, Pavel Dobrynin, Alexey Makunin, James A. Cahill, Beth Shapiro, Francisco Álvares, José C. Brito, Eli Geffen, Jennifer A. Leonard, Kristofer M. Helgen, Warren E. Johnson, Stephen J. O’Brien, Blaire Van Valkenburgh i Robert K. Wayne |tytuł=Genome-wide Evidence Reveals that African and Eurasian Golden Jackals Are Distinct Species |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982215007873|czasopismo=Current Biology |rok=2015 |wolumin=25 |wydanie=16 |strony=2158–2165 |doi=10.1016/j.cub.2015.06.060 |język=en}}</ref>{{r|Burgin&inni}}. Viranta i współpracownicy w 2017 roku wykazali również że nazwa ''Canis anthus'' stanowi ''[[nomen dubium]]'' i poprawną nazwą tego gatunku powinna być ''Canis lupaster''{{r|Viranta&inni}}.
 
=== Podgatunki ===
Wyróżnia się 6 podgatunków ''Canis lupaster'':
 
* ''C. l. anthus'' F. Cuvier, 1820 – [[podgatunek nominatywny]], zamieszkuje [[Senegal]]
* ''C. l. algiriensis'' Wagner, 1841 – zamieszkuje [[Algieria|Algierię]], [[Maroko]] i [[Tunezja|Tunezję]]
* ''C. l. bea'' Heller, 1914 – zamieszkuje [[Kenia|Kenię]] i północną [[Tanzania|Tanzanię]]
* ''C. l. lupaster'' Hemprich & Ehrenberg, 1833 – [[wilk egipski]]; zamieszkuje [[Egipt]], [[Mali]], [[Algieria|Algierię]], [[Wyżyna Abisyńska|Wyżynę Abisyńską]] i [[Senegal]]
* ''C. l. riparius'' Hemprich & Ehrenberg, 1832 – zamieszkuje [[Somalia|Somalię]], [[Etiopia|Etiopię]] i [[Erytrea|Erytreę]]
* ''C. l. soundanicus'' Thomas, 1903 – zamieszkuje [[Sudan]] i [[Somalia|Somalię]]
 
== Charakterystyka ogólna ==
Zwierzęta tego gatunku są bardzo podobne do [[szakal złocisty|szakala złocistego]], z którym są blisko spokrewnione: mają złote futro, które zmienia zabarwienie w zależności od pory roku i regionu zamieszkania. ''Canis lupaster'' są jednak większe i mają większe kły niż szakale złociste. Na równinach Alseringta w północnej [[Tanzania|Tanzanii]] futro wilków jest żółto-brązowe w [[pora deszczowa|porze deszczowej]], a w [[pora sucha|porze suchej]] jest jasnozłociste. Masa ciała osobników obu płci osiąga 7–15 kg, przy wymiarach: 40 cm wysokości i 20 cm długości{{wątpliwe}}. Jak wszystkie [[psowate]] mają dobry [[wzrok]], [[słuch]] i [[węch]], co pozwala im wyczuć [[padlina|padlinę]] z dużej odległości.
 
== Tryb życia ==
=== Odżywianie ===
Są wszystkożerne, żywią się głównie [[padlina|padliną]]. Czasami polują na małą zdobycz: [[gryzonie]], [[zajęczaki]], [[jaszczurki]], [[węże]], [[francolinus|frankoliny]], afrykańskie [[dropie]], żywią się także [[owady|owadami]], m.in. [[termity|termitami]] i [[chrząszcze|chrząszczami]]. Wilki złociste polują także na nieco większą zdobycz: [[dujkery]], [[gazelopka sawannowa|gazelopki sawannowe]], [[guziec|guźce]], oraz noworodki [[gnu]] i [[zebra|zebr]]. W przypadku braku pokarmu mięsnego żywią się [[owoc]]ami i [[Bulwa (botanika)|bulwami]] [[rośliny|roślin]]. W [[Senegal]]u zdarza się, że ''Canis lupaster'' atakuje [[owca domowa|owce]] i [[bydło domowe|bydło]].
 
=== Rozród ===
Są to zwierzęta monogamiczne. W Afryce wschodniej rozród przypada głównie na styczeń i luty, a w południowo-zachodniej Afryce trwa od kwietnia do maja. Ciąża trwa 63 dni, tak jak u [[szakal złocisty|szakala złocistego]]. Do wychowu młodych korzystają z nor wykopanych przez [[mrównik afrykański|mrówniki]] i [[guziec|guźce]]. Tam na świat przychodzi od 2 do 4 szczeniąt. Ważą one 200–240 g. Młode rodzą się ślepe, otwierają oczy po 10 dniach. Do 3 miesiąca życia karmione są mlekiem matki. Po tym okresie dołączają do stada, w którym uczą się szukać pokarmu stałego.
 
=== Wrogowie ===
Gatunek ten konkuruje o padlinę z [[szakal pręgowany|szakalami pręgowanymi]] i [[szakal czaprakowy|czaprakowymi]], zabija także ich szczenięta. Często obserwuje się wilki próbujące odebrać zdobycz [[likaon pstry|likaonom]] i [[Krokuta cętkowana|hienom]]. Także [[człowiek rozumny|człowiek]] należy do wrogów ''Canis lupaster'', gdyż poluje na te zwierzęta dla futra.
 
=== Choroby ===
Są nosicielami [[wścieklizna|wścieklizny]] i kilku innych [[choroby wirusowe|chorób wirusowych]].
 
== W kulturze ==
[[Plik:Anubis jackal.svg|thumb|left|200px|[[Anubis]] jako ''Canis anthus'']]
''Canis lupaster'' był czczony przez starożytnych [[Egipt|Egipcjan]]. Zwierzę pojawiało się w wielu motywach, np. bogowie egipscy posiadali niektóre cechy wilka (np. głowę). W wierzeniach tych zwierzęta te nazywane były [[szakal]]ami. Kojarzony był z cmentarzami, ponieważ miał wykopywać z piasku i pożerać zwłoki ludzi.
 
== Przypisy ==
{{Przypisy|
# <ref name="Hemprich&Ehrenberg">{{cytuj książkę| autor = W. Hemprich & Ch.G. Ehrenberg| tytuł = Symbolae Physicae seu Icones et Descriptiones Mammalium quae ex itinere per Africam Borealem et Asiam Occidentalem|url = https://biodiversitylibrary.org/page/48508425|rok = 1833|wydawca = Ex Officina Academica, venditur a Mittlero|miejsce = [[Berlin|Berolini]]|część = 1 |strony = |język = la}}</ref>
* <ref name="miiz">Systematyka i nazwy polskie za: {{Cytuj książkę | autor = Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz| tytuł = Polskie nazewnictwo ssaków świata | wydawca = Muzeum i Instytut Zoologii PAN | miejsce = Warszawa | rok = 2015 | isbn = 978-83-88147-15-9| strony = 148}}</ref>
# <ref name="iucn">{{IUCN |id = 118264888 |nazwa = Canis lupaster |autor = M. Hoffmann, A. Atickem |data dostępu = 2019-06-30}}</ref>
*# <ref name="miizCichocki&inni">Systematyka i nazwyNazwy polskiezwyczajowe za: {{Cytuj książkę | autor = WłodzimierzW. Cichocki, AgnieszkaA. Ważna, JanJ. Cichocki, EwaE. Rajska-Jurgiel, ArturA. Jasiński, Wiesław& W. Bogdanowicz| tytuł = Polskie nazewnictwo ssaków świata | wydawca = Muzeum i Instytut Zoologii PAN | miejsce = Warszawa | rok = 2015 | isbn = 978-83-88147-15-9| strony = 148| język = pl en}}</ref>
# <ref name="Burgin&inni">{{cytuj książkę| autor = C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest| tytuł = Illustrated Checklist of the Mammals of the World|url = https://www.lynxeds.com/product/illustrated-checklist-of-the-mammals-of-the-world/| rok = 2020|wydawca = Lynx Edicions|miejsce = Barcelona|część = 2|tytuł części = Eulipotyphla to Carnivora|isbn = 978-84-16728-35-0|strony = 432|język = en}}</ref>
}}
 
[[Kategoria:Psowate]]
[[Kategoria:Ssaki Afryki]]