Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Złotoryi: Różnice pomiędzy wersjami

m
drobne redakcyjne
m (szablon)
m (drobne redakcyjne)
}}
 
'''Kościół Narodzenia NMP w Złotoryi''' – [[Kościół rzymskokatolickiłaciński|rzymskokatolicka]] [[kościół (budynek)|świątynia]] pod wezwaniem [[Dogmat o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny|Narodzenia]] [[NajświętszaDziewictwo MaryjaMarii Pannaz Nazaretu|Najświętszej Maryi Panny]] w [[Złotoryja|Złotoryi]]. Kościół zajmuje w historii i architekturze Złotoryi miejsce szczególne. Należy do zaledwie około dwudziestu miejskich kościołów parafialnych na Śląsku, których początki sięgają pierwszej połowy XIII wieku. Bardzo prawdopodobne, że jeszcze przed 1211 r., a więc w pierwszym dziesięcioleciu XIII wieku mieszkańcy złotej osady zaczęli budować w jej centrum kościół. Tu najwcześniej w [[Polska|Polsce]] zastosowano kilka elementów architektury, np. [[maswerk]]i. Budowę świątyni patronował [[Henryk I Brodaty|Henryk Brodaty]], który w [[1211]] roku nadał Złotoryi prawa miejskie. Potężny kształt kościół zawdzięcza rycerskiemu zakonowi [[Zakon Maltański|joannitów]]. Zwracają uwagę m.in.: portale (gotycki i romański), renesansowa [[ambona (architektura)|ambona]], [[epitafium|epitafia]] oraz [[empora|empory]] i [[ołtarz]] z [[XVII wiek|XVII]] w. i [[XVIII wiek|XVIII]] w. Ze szczytu wieży podziwiać można panoramę miasta, [[Pogórze Kaczawskie|Pogórza Kaczawskiego]], [[Góry Kaczawskie|Gór Kaczawskich]] i [[Karkonosze|Karkonoszy]], stąd rozlega się hejnał miejski. Do wnętrza zaprasza także wystawa o dziejach kościoła i renesansowym gimnazjum [[Valentin Trozendorf|Valentina Trozendorfa]]. Symboliczny nagrobek tego najwybitniejszego złotoryjanina (pochowanego w [[Legnica|Legnicy]]) znajduje się w prezbiterium.
Tu najwcześniej w [[Polska|Polsce]] zastosowano kilka elementów architektury, np. [[maswerk]]i. Budowę świątyni patronował [[Henryk Brodaty]], który w [[1211]] roku nadał Złotoryi prawa miejskie. Potężny kształt kościół zawdzięcza rycerskiemu zakonowi [[Zakon Maltański|joannitów]]. Zwracają uwagę m.in.: portale (gotycki i romański), renesansowa [[ambona (architektura)|ambona]], [[epitafium|epitafia]] oraz [[empora|empory]] i [[ołtarz]] z [[XVII wiek|XVII]] w. i [[XVIII wiek|XVIII]] w. Ze szczytu wieży podziwiać można panoramę miasta, [[Pogórze Kaczawskie|Pogórza Kaczawskiego]], [[Góry Kaczawskie|Gór Kaczawskich]] i [[Karkonosze|Karkonoszy]], stąd rozlega się hejnał miejski. Do wnętrza zaprasza także wystawa o dziejach kościoła i renesansowym gimnazjum [[Valentin Trozendorf|Valentina Trozendorfa]]. Symboliczny nagrobek tego najwybitniejszego złotoryjanina (pochowanego w [[Legnica|Legnicy]]) znajduje się w prezbiterium.
 
== Architektura kościoła ==
[[Plik:Złotoryja, kościół Narodzenia NMP, wnętrze (7).JPG|thumb|left|Wnętrze kościół Narodzenia NMP w oddali ambona)]]
Kościół zbudowany jest z kamienia – drobnoziarnistego [[piaskowiec|piaskowca]] [[kreda (okres)|górnokredowego]]. Jest on usytuowany na płaszczyźnie wznoszącej się od 231,50 do 232,30 m n.p.m. Od wczesnego średniowiecza rozciągał się wokół niego obwiedziony murem cmentarz. Świątynia była otoczona fosą. Po [[1945]] roku teren wokół kościoła nosił nazwę Placu Zwycięzców. W średniowieczu kościoły chrześcijańskie budowane były wzdłuż osi wschód-zachód, zaś kościół złotoryjski usytuowany jest na osi północny wschód ([[prezbiterium]]) – południowy zachód (portal główny). Górująca nad miastem budowla jest efektem wybitnych umiejętności budowniczych średniowiecza.
Od wczesnego średniowiecza rozciągał się wokół niego obwiedziony murem cmentarz.
Świątynia była otoczona fosą. Po [[1945]] roku teren wokół kościoła nosił nazwę Placu Zwycięzców.
W średniowieczu kościoły chrześcijańskie budowane były wzdłuż osi wschód-zachód, zaś kościół złotoryjski usytuowany jest na osi północny wschód ([[prezbiterium]]) – południowy zachód (portal główny).
Górująca nad miastem budowla jest efektem wybitnych umiejętności budowniczych średniowiecza.
 
Kościoły średniowieczne, określane jako miasta lub domy boże, są modlitwą w kamieniu. Według średniowiecznych wyobrażeń na zewnątrz kościoła mieszkało zło oraz rozpościerał się świat grzechu i chaosu. Czyhające za murami zło symbolizowały maski, które umieszczano na zewnętrznych ścianach, obok wejść. Znajdują się one w głowicach północnego [[transept]]u.
 
Świątynię budowano etapowo i jak podają źródła koncepcję całości oraz fragmentów zmieniano przynajmniej dwa razy. Najpierw powstały fundamenty części wschodniej tj. [[prezbiterium]] i nawy poprzecznej (transeptu), które planowano zakończyć do wschodu trzema półkolistymi [[Apsyda (architektura)|apsydami]], lecz gdy fundamenty podniosły się powyżej poziom terenu, koncepcja została zmieniona i nadano absydzie prezbiterium formę pięciokątną. Taka zmiana nastąpiła również w [[kolegiataKolegiata głogowskaWniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Głogowie|kolegiacie głogowskiej]]. Pozostałe dwie absydy u ramion transeptu nabrały półkolistych kształtów. Prezbiterium przykryto sześciodzielnym sklepieniem żebrowym. Niskie [[arkada|arkady]], świadczą o tym, że początkowo planowano wznieść [[bazylika|kościół typu bazylikowego]].
Świątynię budowano etapowo i jak podają źródła koncepcję całości oraz fragmentów
zmieniano przynajmniej dwa razy. Najpierw powstały fundamenty części wschodniej tj. [[prezbiterium]] i nawy poprzecznej(transeptu), które planowano zakończyć do wschodu trzema półkolistymi [[Apsyda (architektura)|apsydami]], lecz gdy fundamenty podniosły się powyżej poziom terenu, koncepcja została zmieniona i nadano absydzie prezbiterium formę pięciokątną. Taka zmiana nastąpiła również w [[kolegiata głogowska|kolegiacie głogowskiej]]. Pozostałe dwie absydy u ramion transeptu nabrały półkolistych kształtów. Prezbiterium przykryto sześciodzielnym sklepieniem żebrowym.
Niskie [[arkada|arkady]], świadczą o tym, że początkowo planowano wznieść [[bazylika|kościół typu bazylikowego]].
 
W planach uwzględniono jeszcze budowę dwóch wież, ale jak pokazują nam karty historii nie doszło do tego. Wierni mogli korzystać ze świątyni, do której prowadziły dwa portale w transepcie. Takie wejście było bardzo oryginalnym rozwiązaniem. W polskiej [[architektura romańska|architekturze romańskiej]] nie było tego typu zastosowań. Dzięki temu wierni mieli łatwy dostęp do kościoła. Można wywnioskować, że już w I połowie [[XIII wiek|XIII]] wieku znaczna część mieszkańców Złotoryi uczestniczyła w nabożeństwach. Około roku [[1270]] patronat nad kościołem objął rycerski [[Zakon Maltański|zakon Joannitów]], którzy przez wieki mieli ogromny wpływ na rozbudowę i renowację kościoła.
Prace związane z drugiem etapem budowy wznowiono zgodnie z nową koncepcją, w której planowano wznieść [[kościół halowy]].
 
W budowli widoczne są wpływy westfalskie (np. rozeta w transepcie), jak również wpływy turyngijsko- saskie lub heskie. Można zauważyć, iż w kościele są niejednakowe kształty [[maswerk]]ów ([[laskowanie|laskowań]]) w oknach elewacji.
 
Trzeci etap budowy wiązał się z dostawieniem pozostałych przęseł i filarów korpusu, wzniesieniu portalu głównego oraz jednej zachodniej wieży, której kształt nie jest znany. Świątynię przykryto [[sklepienie krzyżowo-żebrowe|sklepieniem krzyżowo-żebrowym]]. W epoce [[renesans]]u i [[reformacja|reformacji]] wykonano istotne zmiany architektoniczne w świątyni.
Świątynię przykryto [[sklepienie krzyżowo-żebrowe|sklepieniem krzyżowo-żebrowym]]. W epoce [[renesans]]u i [[reformacja|reformacji]] wykonano istotne zmiany architektoniczne w świątyni.
 
=== Portal południowy ===
[[Plik:2412viki Złotoryja. Foto Barbara Maliszewska.jpg|thumb|left|Romański portal - wejście do kościoła Narodzenia NMP]]
Kolumny jego trójuskokowych [[ościeże|ościeży]] posiadają kielichowe głowice, podtrzymujące [[gzyms]], na których umieszczona jest półkolista [[archiwolta]]. Bazy kolumn, o talerzowatych kształtach, są podobne do baz filarów skrzyżowania naw we wnętrzu kościoła. Najniższe fragmenty wejścia, czyli bazy kolumn, są bardzo zniszczone. Słabo zarysowane ostre liście u nasad łuków archiwolty oraz nikłych pozostałości żabek o roślinnych kształtach na bazach kolumn. Brak ornamentyki. Powyżej romańskiego portalu znajduje się ogromne okno (7 metrów wysokości, 2,6 metrów szerokości) z czwórdzielnym maswerkiem w kształcie czteroliścia i innych wzorów geometrycznych. Układ ciosów w ościeżach okna odbiega od linii ciosów całej ściany
Brak ornamentyki.
- Powyżej romańskiego portalu znajduje się ogromne okno (7 metrów wysokości, 2,6 metrów szerokości) z czwórdzielnym maswerkiem w kształcie czteroliścia i innych wzorów geometrycznych. Układ ciosów w ościeżach okna odbiega od linii ciosów całej ściany
- Jeszcze wyżej widać [[Rozeta (architektura)|rozety]] o kamiennych ościeżach z półwałkiem na ich krawędziach.
 
 
=== Fasada ===
Wzniesiona została w [[XIII wiek]]u, lecz dzisiejszy wygląd uzyskała w latach [[1914]]-[[1917]] 2 gzymsy przechodzące także przez przypory dzielą się na 3 poziome pasy. W południowej części fasady, wysuniętej naprzód, tworzy się tzw. [[ryzalit]]. Powyżej znajduje się duże okno (8,25 metrów wysokości i 1,10 metrów szerokości). Zakończone ostrołukiem; dwudzielny maswerk okna tworzą m.in. trójliście i ostrołuki. Cokół tej części fasady jest podobny do cokołu północnego ramienia transeptu. Środkową część elewacji zachodniej wypełnia ostrołukowy portal z czwóruskokowymi ościeżami. Wałki ościeży oparte na wysokich cokołach. Po bokach portalu wkomponowano półfilary zakończone sterczynami i żabkami.
Wzniesiona została w [[XIII wiek]]u, lecz dzisiejszy wygląd uzyskała w latach [[1914]]-[[1917]]
2 gzymsy przechodzące także przez przypory dzielą się na 3 poziome pasy. W południowej części fasady, wysuniętej naprzód, tworzy się tzw. [[ryzalit]]. Powyżej znajduje się duże okno (8,25 metrów wysokości i 1,10 metrów szerokości). Zakończone ostrołukiem; dwudzielny maswerk okna tworzą m.in. trójliście i ostrołuki. Cokół tej części fasady jest podobny do cokołu północnego ramienia transeptu. Środkową część elewacji zachodniej wypełnia ostrołukowy portal z czwóruskokowymi ościeżami. Wałki ościeży oparte na wysokich cokołach. Po bokach portalu wkomponowano półfilary zakończone sterczynami i żabkami.
 
W [[tympanon]]ie widoczny jest maswerk z motywami rybich pęcherzy, kół i półkoli. Całość zwieńczona jest [[wimperga|wimpergą]], czyli dekoracyjnym wysmukłym trójkątnym szczytem z kamiennymi żabkami w kształcie liści z kwiatonem. W polu wimpergi znajduje się ślepy maswerk z elementami trójliści i łuków. Portal zrekonstruowany został w latach [[1872]]-[[1874]].