Tyran: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 104 bajty ,  6 miesięcy temu
drobne redakcyjne
[wersja przejrzana][wersja przejrzana]
(link do "Periander")
(drobne redakcyjne)
[[Plik:Dionysius I of Syracuse.jpg|thumb|200px|Tyran ([[Dionizjos I]])]]
'''Tyran''' ([[językJęzyk grecki|gr.]] {{grc|τύραννος}} ''tyrannos'') – osoba sprawująca nieograniczoną władzę, często zdobytą niezgodnie z prawem. Rządy tyrana (lub tyranów) noszą nazwę '''tyranii'''.
 
== Historia ==
Termin ma pochodzenie [[Azja Mniejsza|małoazjatyckie]] i został zapożyczony przez Greków z [[język luwijski|luwijskiego]] ''tarwana'' „sędzia” lub [[język ugarycki|ugaryckiego]] ''zuranu'' „książę”<ref>{{Cytuj książkę| autor = Ilya Yakubovich| tytuł = Sociolinguistics of the Luvian Language| język = en| wydawca = Brill| miejsce = Leiden| rok = 2010| isbn = 978-90-04-17791-8| strony = 184}}</ref><ref>[[Benedetto Bravo]], [[Ewa Wipszycka]] ''Historia starożytnych Greków'' t. 1, s. 197n. Słowo to nie było tytułem, w przeciwieństwie np. do „króla” (gr. βασιλεύς). Jeszcze w sztukach [[Ajschylos]]a i [[Sofokles]]a ''tyrannos'' jest używany zamiennie z ''basileus''.</ref>. Pierwotne znaczenie słowa nie nosiło obecnego znaczenia i oznaczało jednostkę, która dokonywała przewrotu w [[miasto-państwo|mieście-państwie]] i obejmowała pełnię władzy. Pierwsze znane użycie pojawia się w VII wieku p.n.e. w wierszach poety [[Archiloch]]a z [[Paros]], a dotyczyło [[Gyges]]a<ref>Aleksander Krawczuk (red.): ''Wielka historia świata. Świat okresu cywilizacji klasycznych'', tom 3, 2005, s. 55, Oficyna Wydawnicza Fogra, {{ISBN|83-85719-84-9}}</ref><ref>[http://www.archiloch.com/index.htm Portal dotyczący Archilocha]</ref>. Tyran był zazwyczaj przywódcą ludu w walce z [[oligarchia|oligarchami]] i cieszył się jego poparciem. Wielu tyranów było prawodawcami lub kodyfikatorami istniejących praw, a [[Starożytna Grecja|państwa greckie]] przeżywały pod ich rządami rozkwit gospodarczy i kulturalny.
 
Jednym z pierwszych tyranów był [[Kypselos]], władca [[Korynt]]u w VII w. p.n.e., który obalił rządy [[oligarchia|oligarchów]], a następnie przekazał władzę [[Periander|synowi]]. Dziedziczenie władzy w tyraniach było jednak wyjątkiem. Rozkwit tyranii to VI w. p.n.e.: [[Klejstenes (tyran Sykionu)|Klejstenes]] rządził [[Sykion]]em i uniezależnił to miasto od [[Argos (Grecja)|Argos]], [[Polikrates]] doprowadził do rozkwitu [[Samos]], [[Pizystrat]] objął władzę w [[Ateny|Atenach]] w roku 560 p.n.e., po nim rządy przejmowali jego synowie.
 
Rozwój [[demokracja ateńska|demokracji w Atenach]] sprawił, że określenie ''tyran'' nabrało negatywnych [[konotacja (logika)|konotacji]]. Rządy [[Trzydziestu Tyranów]], ustanowione przez [[Sparta|Spartę]] po klęsce Aten w [[wojny peloponeskie|wojnie peloponeskiej]], nie były tyranią w dosłownym znaczeniu słowa. Tyrani [[Syrakuzy|Syrakuz]] rządzili jeszcze w czasie rozkwitu demokracji w Atenach, trwanie ich rządów spowodowane było zagrożeniem ze strony [[Kartagina|Kartaginy]]. [[Gelon]], [[Hieron I]], [[Dionizjos I|Dionizjos Starszy]], [[Dionizjos II|Dionizjos Młodszy]] i [[Hieron II]] utrzymywali wystawne dwory i byli patronami kultury. Dionizjos Starszy przez jakiś czas gościł u siebie [[Platon]]a i [[Arystyp]]a.
Rozkwit tyranii to VI w. p.n.e.: [[Klejstenes (tyran Sykionu)|Klejstenes]] rządził [[Sykion]]em i uniezależnił to miasto od [[Argos (Grecja)|Argos]], [[Polikrates]] doprowadził do rozkwitu [[Samos]], [[Pizystrat]] objął władzę w [[Ateny|Atenach]] w roku 560 p.n.e., po nim rządy przejmowali jego synowie.
 
W mowie którą [[Herodot]] włożył w usta [[Otanes]]a zawarł potępienie rządów jednostki : ''Jakżeż mogłoby jedynowładztwo być dobrą instytucją, skoro mu wolno bez odpowiedzialności czynić co zechce? Wszak nawet najlepszego ze wszystkich ludzi, jeśli osiągnie takie panowanie, odwiodłoby ono od zwyczajnego mu sposobu myślenia.'' <ref>''Dzieje'' III, 80 (tłum. [[Seweryn Hammer]])</ref>. Po wygnaniu z Aten [[Hippiasz Pizystratyda|Hippiasza]] ''[[Lacedemończycy]]'' (...) ''widząc, jak Ateńczycy rosną w siłę i bynajmniej nie są skłonni ich słuchać, doszli do przekonania, że lud attycki, gdyby był wolny, dorównałby ich własnej potędze, uciskany zaś tyranią będzie słaby i gotowy do posłuszeństwa''. Na naradzie [[Związek Peloponeski|Związku Peloponeskiego]] Sosikles z Koryntu powiedzieć miał wówczas: nad tyranię ''nie ma wśród ludzi nic bardziej niesprawiedliwego i krwią zbroczonego.'' <ref>Tamże V, 92. Z uznaniem pisze Herodot o Kadmosie z [[Kos (wyspa)|Kos]]: ''otrzymał był od swego ojca tyranię nad Kos, w dobrym stanie, lecz dobrowolnie, choć nie groziło mu żadne niebezpieczeństwo, jedynie gwoli sprawiedliwości złożył władzę w ręce mieszkańców Kos i wyemigrował na Sycylię.'' (VII, 164)</ref>.
Rozwój [[demokracja ateńska|demokracji w Atenach]] sprawił, że określenie ''tyran'' nabrało negatywnych [[konotacja (logika)|konotacji]]. Rządy [[Trzydziestu Tyranów]], ustanowione przez [[Sparta|Spartę]] po klęsce Aten w [[wojny peloponeskie|wojnie peloponeskiej]], nie były tyranią w dosłownym znaczeniu słowa.
 
Według [[Arystoteles]]a tyran: ''samSam nieodpowiedzialny, panuje nad wszystkimi, równymi jak i lepszymi od siebie, ku swej jedynie korzyści, a nie ku pożytkowi podwładnych. Toteż nie ma oparcia w ich zgodzie, bo żaden wolny człowiek nie znosi dobrowolnie takiej władzy.'' <ref>''Polityka'' 4,8,3 (tłum. [[Ludwik Piotrowicz]])</ref>.
Tyrani [[Syrakuzy|Syrakuz]] rządzili jeszcze w czasie rozkwitu demokracji w Atenach, trwanie ich rządów spowodowane było zagrożeniem ze strony [[Kartagina|Kartaginy]]. [[Gelon]], [[Hieron I]], [[Dionizjos I|Dionizjos Starszy]], [[Dionizjos II|Dionizjos Młodszy]] i [[Hieron II]] utrzymywali wystawne dwory i byli patronami kultury. Dionizjos Starszy przez jakiś czas gościł u siebie [[Platon]]a i [[Arystyp]]a.
 
[[Ajsymneta|Ajsymneci]] byli określani jako ''obieralni tyrani''. <ref>''Piastowali tę władzę jedni dożywotnio, drudzy do pewnego określonego czasu lub dla załatwienia pewnych określonych zadań.'' Arystoteles ''Polityka'' 3,9,5.</ref> .
W mowie którą [[Herodot]] włożył w usta [[Otanes]]a zawarł potępienie rządów jednostki : ''Jakżeż mogłoby jedynowładztwo być dobrą instytucją, skoro mu wolno bez odpowiedzialności czynić co zechce? Wszak nawet najlepszego ze wszystkich ludzi, jeśli osiągnie takie panowanie, odwiodłoby ono od zwyczajnego mu sposobu myślenia.'' <ref>''Dzieje'' III, 80 (tłum. [[Seweryn Hammer]])</ref> Po wygnaniu z Aten [[Hippiasz Pizystratyda|Hippiasza]] ''[[Lacedemończycy]]'' (...) ''widząc, jak Ateńczycy rosną w siłę i bynajmniej nie są skłonni ich słuchać, doszli do przekonania, że lud attycki, gdyby był wolny, dorównałby ich własnej potędze, uciskany zaś tyranią będzie słaby i gotowy do posłuszeństwa''. Na naradzie [[Związek Peloponeski|Związku Peloponeskiego]] Sosikles z Koryntu powiedzieć miał wówczas: nad tyranię ''nie ma wśród ludzi nic bardziej niesprawiedliwego i krwią zbroczonego.'' <ref>Tamże V, 92. Z uznaniem pisze Herodot o Kadmosie z [[Kos (wyspa)|Kos]]: ''otrzymał był od swego ojca tyranię nad Kos, w dobrym stanie, lecz dobrowolnie, choć nie groziło mu żadne niebezpieczeństwo, jedynie gwoli sprawiedliwości złożył władzę w ręce mieszkańców Kos i wyemigrował na Sycylię.'' (VII, 164)</ref>
 
Według [[Arystoteles]]a tyran
 
''sam nieodpowiedzialny, panuje nad wszystkimi, równymi jak i lepszymi od siebie, ku swej jedynie korzyści, a nie ku pożytkowi podwładnych. Toteż nie ma oparcia w ich zgodzie, bo żaden wolny człowiek nie znosi dobrowolnie takiej władzy.'' <ref>''Polityka'' 4,8,3 (tłum. [[Ludwik Piotrowicz]])</ref>
 
[[Ajsymneta|Ajsymneci]] byli określani jako ''obieralni tyrani''. <ref>''Piastowali tę władzę jedni dożywotnio, drudzy do pewnego określonego czasu lub dla załatwienia pewnych określonych zadań.'' Arystoteles ''Polityka'' 3,9,5.</ref>
 
== Zobacz też ==
 
== Przypisy ==
 
{{Przypisy}}