Otwórz menu główne

Stańczycy – ugrupowanie polityczne w Galicji, powstałe w latach 60. XIX w. Nazwa ugrupowania wzięta została od pamfletu politycznego Teka Stańczyka[1] (1869), opublikowanego na łamach „Przeglądu Polskiego”.

W formie fikcyjnych listów politycznych rzekomo pisanych przez Stańczyka (błazna Zygmunta Starego) wyrażano poglądy konserwatywne. W Tece Stańczyka konserwatyści obarczali naród polski winą za utratę niepodległości, wytknęli mu rozliczne wady i skłonności do anarchii, dowodzili, że rządy cesarza stanowią kontynuację dawnego państwa polskiego i dlatego należy z nim współdziałać. Jadowita satyra atakująca przeszłość narodową, a zwłaszcza powstania, spotkała się z rozlicznymi protestami.

Jednocześnie byli przeciwko tendencyjnemu przekształcaniu dziejów Polski. Uważali, że przyczyn jej upadku trzeba szukać w jej błędach, a te należy dobrze poznać. Narodowi mówić więc całą o nich prawdę, choćby najbardziej gorzką.

Stańczycy zmierzali do rozszerzenia praw narodowych w Galicji przy zachowaniu lojalności wobec Austrii. Dominowali w Kole Polskim w austriackiej Radzie Państwa. Stańczycy upatrywali w powstaniach narodowych i konspiracji przyczynę największych klęsk półwiecza. Wzywali do współpracy z zaborcą. Zwalczali tendencje rewolucyjne, optując za powolną, kontrolowaną przez elitę ewolucją społeczno-polityczną. Z obawą patrzyli na emancypację polityczną chłopstwa i robotników fabrycznych. W 1907 roku ugrupowanie przekształciło się w Stronnictwo Prawicy Narodowej.

Głównymi działaczami byli: Stanisław Tarnowski, Józef Szujski, Stanisław Koźmian, Michał Bobrzyński, Walerian Kalinka.

Organami prasowymi Stańczyków były „Czas” i „Przegląd Polski”.

Leon Wyczółkowski w obrazie Stańczyk przedstawił Stańczyków jako marionetki[2]. Podobnie negatywnie ocenił stronnictwo Stanisław Wyspiański w Weselu w rozmowie królewskiego błazna z Dziennikarzem. Wyśmiewał ich także satyryk Kazimierz Bartoszewicz.

PrzypisyEdytuj

  1. Teka Stańczyka, nadbitka z Przeglądu Polskiego, polona.pl [dostęp 2018-10-09].
  2. Leszek Lubicki, Matejko i Wyczółkowski – dwa różne przedstawienia Stańczyka, Niezła Sztuka, 24 stycznia 2015.

BibliografiaEdytuj

  • Marcin Król, Stańczycy: antologia myśli społecznej i politycznej konserwatystów krakowskich, Warszawa: Pax, 1982, ISBN 83-211-0345-6.
  • Teka Stańczyka. Kraków: Universitas, 2007. ISBN 97883-242-0716-9.

Zabacz teżEdytuj