Otwórz menu główne

Stadler KISS (początkowo Stadler DOSTO) – rodzina piętrowych elektrycznych zespołów trakcyjnych produkowana od 2010 przez szwajcarskie przedsiębiorstwo Stadler Rail. Liczba sprzedanych pojazdów tej rodziny wynosi 290.

Stadler KISS
Stadler KISS szybkiej kolei miejskiej w Zurychu
Stadler KISS szybkiej kolei miejskiej w Zurychu
Producent Szwajcaria Stadler Rail
Lata budowy od 2010
Liczba miejsc siedzących 255–700
Maksymalna prędkość
eksploatacyjna
160–200 km/h
Portal Portal Transport szynowy

Pojazdy początkowo nosiły nazwę DOSTO (od niem. Doppelstock, co znaczy piętrowy)[1]. Nowa nazwa handlowa KISS to akronim mający rozwinięcie w języku niemieckim (Komfortabler Innovativer Spurtstarker S-Bahn-Zug), oznaczające Komfortowy, Innowacyjny Szybki Pociąg Podmiejski[2].

KISS-y powstają w różnych wersjach o różnej liczbie członów (od 3 do 7), dostosowane do różnych rozstawów szyn (1435 lub 1524 mm) i napięć zasilania (3 kV DC, 15 kV AC lub 25 kV AC) oraz różnym przeznaczeniu. Jednostki zostały zamówione przez przewoźników z 10 państw.

HistoriaEdytuj

 
6-członowy RABe 511 SBB
 
ET 445.103 przewoźnika ODEG
 
ESz2-024 dla Aeroexpressu

W 2008 roku Stadler otrzymał pierwsze zamówienie na składy piętrowe – szwajcarskie koleje państwowe SBB zamówiły na potrzeby S-Bahn w Zurychu 50 jednostek 6-członowych, normalnotorowych, zasilanych napięciem 15 kV AC, o prędkości maksymalnej wynoszącej 160 km/h[3][4]. Pojazdy otrzymały nazwę DOSTO[1].

W czerwcu 2009 spółka otrzymała pierwsze zamówienie z Austrii – koleje Westbahn zamówiły 7 sztuk 6-członowych składów, które zostały przystosowane do prędkości 200 km/h i otrzymały przedziały bistro[5]. Jednocześnie zmieniono nazwę jednostkę piętrowych z DOSTO na KISS[6][2]. Pod koniec 2009 Stadler otrzymał pierwsze zamówienie na jednostki 4-członowe i pierwsze zamówienie z Niemiec – BeNEX i Arriva Deutschland, ówcześni właściciele Ostdeutsche Eisenbahn (ODEG) złożyli zamówienie na 16 pociągów[6].

W 2010 roku zostały zamówione pierwsze jednostki 3-członowe i jednocześnie 2-systemowe – luksemburskie koleje państwowe Société Nationale des Chemins de Fer Luxembourgeois zamówiły 8 zespołów dostosowanych do napięcia 15 kV i 25 kV AC[6]. W tym samym roku Stadler otrzymał również kolejne zamówienie ze Szwajcarii – koleje BLS zamówiły 28 składów 4-wagonowych[7], a SBB rozszerzyło zamówienie z 2008 roku o dodatkowe 24 jednostki 4-członowe[3].

W 2013 roku spółka otrzymała kolejne zamówienie z Niemiec – firma leasingowa Alpha Trains zamówiła 13 sztuk 6-członowych pociągów piętrowych dla WestfalenBahn[6]. W tym samym roku producent otrzymał również pierwsze zamówienie na składy szerokotorowe i jednostki zasilane prądem 3 kV DC – rosyjski przewoźnik Aeroexpress zamówił 25 jednostek 4- i 6-członowych[8].

W 2015 roku, po dostarczeniu 2 jednostek do Rosji, doszło do załamania kursu rubla, przez co realizacja zamówienia została zawieszona[9], pomimo tego, że gotowych jednostek było więcej[6]. Z tego powodu Stadler rozpoczął poszukiwania alternatywnych nabywców na gotowe jednostki – 5 jednostek trafiło do azerbejdżańskiego przewoźnika Azərbaycan Dəmir Yolları[10], a kolejne 4 zostały zamówione przez Koleje Gruzińskie[11].

W 2015 roku producent otrzymał pierwsze zamówienie ze Szwecji i jednocześnie pierwsze zamówienie na jednostki 5-członowe – przewoźnik Malab zamówił 33 jednostki[12], w 2016 roku pierwsze zamówienie ze Stanów Zjednoczonych – przewoźnik Caltrain zamówił 16 jednostek 6-członowych[13], a w 2017 pierwsze zamówienie z Węgier[14].

W 2017 roku dla przewoźnika Westbahn Stadler dostarczył pierwszą jednostkę KISS 2 nieznacznie różnicą się od poprzedniej generacji KISS-ów[15].

W 2018 roku pierwsze zamówienie na jednostki KISS złożyły Koleje Słoweńskie[16] oraz zamówiono pierwsze jednostki 7-członowe[17].

KonstrukcjaEdytuj

Elektryczne zespoły trakcyjne z rodziny KISS są pojazdami piętrowymi o budowie modułowej. Producent oferuje pociągi w wersji aglomeracyjnej i regionalnej. Ich prędkość maksymalna wynosi od 160 km/h do 200 km/h. Jednostki dostosowane są do trakcji wielokrotnej, w tym z jednopokładowymi jednostkami FLIRT[6].

Specyfika składów zależy od zamawiającego[6].

Przewoźnik Liczba
członów
Układ osi Miejsca siedzące Wysokość podłogi Masa
służbowa
Długość
całkowita
Liczba i moc
silników
Prędkość
maksymalna
Źródła
2 kl. 1 kl. wejścia dolnego
pokładu
górnego
pokładu
Westbahn 4 Bo’Bo’+2’2’+2’2’+Bo’Bo’ 326 570 mm 440 mm 2515 mm 100 m (4000) kW 200 km/h [18]
6 Bo’Bo’+2’2’+2’2’+2’2’+2’2’+Bo’Bo’ 501 570 mm 440 mm 2515 mm 296 t 150 m 8×500 kW 200 km/h [5]
6 Bo’Bo’+2’2’+2’2’+2’2’+2’2’+Bo’Bo’ 526 570 mm 440 mm 2515 mm 150 m (4000) kW 200 km/h [18]
CFL 3 2’Bo’+2’2’+Bo’2’ 255 29 580 mm 440 mm 2515 mm 170,1 t 79,84 m (2000) kW 160 km/h [19][6]
ODEG 4 2’Bo’+2’2’+2’2’+Bo’2’ 404 24 580 mm 440 mm 2515 mm 205,8 t 105,22 m (2000) kW 160 km/h [20][6]
WestfalenBahn 6 2’Bo’+2’2’+Bo’2’+2’2’+2’2’+Bo’2’ 592 34 600 mm 440 mm 2515 mm 205,8 t 156,45 m 6×750 kW 160 km/h [21]
Aeroexpress,
Azərbaycan Dəmir Yolları
i Koleje Gruzińskie
4 2’2’+Bo’2’+Bo’Bo’+2’2’ 312 84 1285 mm 685 mm 2974 mm 237 t 101,7 m 6×400 kW 160 km/h [8][22][11]
6 2’2’+Bo’Bo’+2’2’+2’2’+Bo’Bo’+2’2’ 616 84 1285 mm 685 mm 2974 mm 349 t 155,1 m 8×400 kW 160 km/h
SBB 4 Bo’Bo’+2’2’+2’2’+Bo’Bov 277 60 555 mm 440 mm 2515 mm 211,9 t 100,36 m 8×500 kW 160 km/h [23]
6 Bo’Bo’+2’2’+2’2’+2’2’+2’2’+Bo’Bo’ 415 120 555 mm 440 mm 2515 mm 297 t 150 m 8×500 kW 160 km/h [4]
BLS 4 Bo’Bo’+2’2’+2’2’+Bo’Bo’ 274 61 570 mm 440 mm 2515 mm 216 t 102,24 mm 8×500 kW 160 km/h [2]
Mälab 5 105 m 200 km/h [12]
Caltrain 6 2'’Bo’+Bo’Bo’+2’2’+Bo’Bo’+2’2’+Bo’2’ 559 mm i 1283 mm 157 m (6000) kW 177 km/h [24]
Magyar Államvasutak 6 600 155,8 m 160 km/h [14]
Slovenske železnice 3 292 79,84 m 160 km/h [25]

EksploatacjaEdytuj

Państwo Przewoźnik Liczba
sztuk
Napięcie
zasilania
Rozstaw
szyn
Liczba członów Oznaczenie serii
przewoźnika
Lata
dostaw
Liczba sztuk
w kraju
Źródła
3 4 5 6 7
  Austria Westbahn 7 z 17 15 kV AC 1435 mm 0 z 9 7 z 8 MeA 4010 od 2011 7 z 17 [26][18][3]
  Azerbejdżan Azərbaycan Dəmir Yolları 5 3 kV DC 1524 mm 5 EŞ2 2015–2016 5 [22][10][6]
  Gruzja Koleje Gruzińskie 4 3 kV DC 1524 mm 4 GRS od 2016 4 [8][11][27][28]
  Luksemburg CFL 8 z 19 25 kV AC
15 kV AC
1435 mm 8 z 19 2300 od 2013 8 z 19 [19][26][6]
  Niemcy ODEG 16 15 kV AC 1435 mm 16 ET 445 2012 29 [20][6]
WestfalenBahn 13 13 ET 600 2015 [21][6]
  Rosja Aeroexpress 11 3 kV DC 1524 mm 2 9 ЭШ2 (ESz2) 2015–2018 11 [8][29][6][30]
  Stany Zjednoczone Caltrain 0 z 19 25 kV AC 1435 mm 0 z 19 2019 0 z 19 [13][24][17]
  Szwajcaria SBB 74 z 93 15 kV AC 1435 mm 24 50 z 69 RABe 511 od 2010 102 z 124 [4][25][3][31]
BLS 28 z 31 28 z 31 RABe 515 od 2012 [2][32]
  Słowenia Slovenske železnice 0 z 10 0 z 10 0 z 10 [16]
  Szwecja Mälab 0 z 33 0 z 33 2017 0 z 33 [12]
  Węgry Magyar Államvasutak 0 z 19 0 z 19 0 z 19 [33][34]
Łączna liczba sztuk: 167 z 290

AustriaEdytuj

 
KISS kolei Westbahn

W czerwcu 2009 austriacki przewoźnik Westbahn Management złożył zamówienie na 7 piętrowych, 6-członowych składów[5]. Pojazdy weszły do eksploatacji w grudniu 2011 na linii WiedeńSalzburg[26].

W maju 2015 przewoźnik zamówił jeszcze jedną jednostkę 6-członową oraz 9 jednostek 4-członowych, których dostawy planowane są na 2017 rok[26][18]. 19 maja 2017 przewoźnik zaprezentował pierwszą gotową jednostkę[15].

AzerbejdżanEdytuj

 
EŞ2-020 należący do Azərbaycan Dəmir Yolları

W maju 2015 podczas targów kolejowych TransCaspian 2015 azerbejdżański państwowy przewoźnik Azərbaycan Dəmir Yolları zamówił 5 sztuk 4-członowych KISS-ów do obsługi linii BakuSumgait[35][6].

Pierwsze 3 jednostki: EŞ2-003, 008 i 009 zostały dostarczone bardzo szybko (dwie w czerwcu, jedna w sierpniu), ponieważ były to nieodebrane przez rosyjski Aeroexpress jednostki ЭШ2 (ESz2), w których zmieniono siedzenia w 2 klasie oraz malowanie zewnętrzne. Pierwsza z nich była gotowa 21 maja i kilka dni później wyruszyła z mińskiego zakładu Stadlera do Azerbejdżanu, zaś w dniach 12–28 czerwca przewoziła gości Igrzysk Europejskich[6][36][37].

Dwa ostatnie składy dostarczono w czerwcu 2016[10].

GruzjaEdytuj

22 kwietnia 2016 Koleje Gruzińskie zamówiły 4 sztuki 4-członowych KISS-ów do obsługi połączeń Tbilisi z nadmorskimi miejscowościami – Batumi, Kobuleti i Ureki[27]. Na początku lipca dostarczono dwie jednostki 4-członowe[38], 22 lipca na stacji w Batumi odbyła się ich oficjalna prezentacja, a kilka dni później rozpoczęły one kursy z pasażerami[11]. Tak szybka dostawa była możliwa, ponieważ przewoźnik otrzymał jednostki pierwotnie przeznaczone dla Rosji[11].

LuksemburgEdytuj

 
Jednostka 2305 przewoźnika CFL

W październiku 2010 luksemburskie koleje państwowe Société Nationale des Chemins de Fer Luxembourgeois zamówiły 8 zespołów 3-wagonowych z rodziny KISS z opcją na dostawę kolejnych 31 pociągów[6].

Składy weszły do eksploatacji w grudniu 2013, skierowano je do obsługi trasy LuksemburgKoblencja[6].

W kwietniu 2015 zamówiono kolejnych 11 jednostek, których początek dostaw zaplanowano na 2018 rok[26].

NiemcyEdytuj

 
ET 607 przewoźnika WestfalenBahn
ODEG

W grudniu 2009 fundusz kapitałowy BeNEX i Arriva Deutschland, ówcześni właściciele Ostdeutsche Eisenbahn (ODEG), złożyli zamówienie na 16 pociągów DOSTO złożonych z 4 wagonów[6].

Produkcję rozpoczęto w połowie 2011 roku[6], a od 18 do 21 września 2012 jeden z zamówionych zespołów był prezentowany podczas targów InnoTrans w Berlinie[39].

W 2012 ODEG rozpoczęło eksploatację KISS-ów w Brandenburgii na trasach: RE 2 WismarWittenberge – Berlin – Cottbus oraz RE 4 StendalRathenow – Berlin – Jüterbog[20].

WestfalenBahn

Na początku 2013 Stadler otrzymał od przedsiębiorstwa leasingowego Alpha Trains zamówienie na 13 sztuk 6-członowych pociągów piętrowych dla WestfalenBahn. Pojazdy zostały wyprodukowane w niemieckim oddziale Stadlera w Pankow, ich dostawy rozpoczęto 7 września 2015, a 13 grudnia weszły one do eksploatacji na liniach RE60 (RheineOsnabrückHanowerBrunszwik) i RE70 (BielefeldHerfordMindenHanowerBrunszwik). Pojazdy zastąpiły piętrowe wagonowe składy DB Regio prowadzone lokomotywami[6].

RosjaEdytuj

 
ESz2-024 dla Aeroexpressu

12 lutego 2013 rosyjski przewoźnik Aeroexpress zamówił u przedsiębiorstwa Stadler Rail 25 pojazdów KISS – 9 składów 6-wagonowych i 16 składów 4-wagonowych na potrzeby trzech linii łączących centrum Moskwy z lotniskami (Moskwa-DomodiedowoDworzec Pawelecki, Moskwa-WnukowoDworzec Kijowski i Moskwa-SzeremietiewoDworzec Białoruski[8][6]. Umowa zawierała opcję na dostawę kolejnych 13 składów[40]

W drugiej połowie listopada 2014 dostarczono i zaprezentowano pierwszy 6-członowy skład[41]. Został on wyprodukowany w zakładach Stadlera w Altenrhein w Szwajcarii i został przetransportowany najpierw rzeką Ren do portu w Amsterdamie, potem drogą morską do Estonii i dalej lądową do Rosji[42][40]. W maju 2015 w Rosji znajdowały się 2 pociągi, które były poddawane testom i procedurze homologacyjnej[9]. Dostawy pozostałych jednostek zostały zawieszone ze względu na dewaluację kursu rubla[42]. W lutym 2016 zdecydowano się zmniejszyć zamówienie z pierwotnie planowanych 25 do 11 sztuk (2 sztuk 4-członowych i 9 sztuk 6-członowych), co pociągnęło za sobą konieczność rezygnacji z planowanej wcześniej obsługi nimi trasy Moskwa-Szeremietiewo – Dworzec Białoruski[43][29]. W czerwcu 2016 wznowiono testy pociągów[11]. 27 października 2017 miał miejsce inauguracyjny przejazd na trasie Dworzec Kijowski – port lotniczy Moskwa-Wnukowo[44], a 22 listopada na trasie Dworzec Pawelecki – port lotniczy Moskwa-Domodiedowo[45]. W czerwcu 2018 wszystkie 11 pociągów było w ruchu, jako ostatnia do ruchu weszła jednostka 001, które wcześniej używana była wyłącznie do testów[30].

We wrześniu 2015 jedna jednostka została zaprezentowano podczas targów Expo 1520 w Szczerbince[46].

SłoweniaEdytuj

W pierwszej połowie 2018 roku państwowy przewoźnik Slovenske železnice podpisały umowę na dostawę 10 KISSów i 16 Flirtów[16].

Stany ZjednoczoneEdytuj

15 sierpnia 2016 amerykański przewoźnik Caltrain złożył zamówienie na dostawę 16 sztuk 6-członowych KISS-ów z opcją na 96 kolejnych. Termin dostawy wyznaczono na 2019 rok, a składy zostały zamówione z myślą o połączeniu San FranciscoSan Jose. Na potrzeby zamówienia fabryka Stadlera w Salt Lake City ma zostać rozbudowana[13]. Pod koniec 2018 roku przewoźnik zdecydował się rozszerzyć zamówienie poprzez domówienie dodatkowych członów do wszystkich jednostek oraz zamówienie 3 kolejnych jednostek 7-członowych[17].

SzwajcariaEdytuj

SBB
 
4-członowy RABe 511-106 SBB

27 czerwca 2008 szwajcarskie koleje SBB rozpisały przetarg na 50 piętrowych składów 6-wagonowych dla szybkiej kolei miejskiej w Zurychu z opcją na kolejne pojazdy[4]. 31 sierpnia 2008 przetarg ten wygrał Stadler Rail, który zaproponował dostawę zespołów DOSTO[47].

4 czerwca 2010 Stadler rozpoczął budowę pierwszego pojazdu z tej rodziny[47]. 30 czerwca przewoźnik skorzystał z opcji rozszerzenia pierwszego zamówienia i zakupił 24 składy 4-wagonowe[3]. We wrześniu pierwsza jednostka została zaprezentowana podczas targów InnoTrans w Berlinie[48].

Dostawy pociągów z zamówienia podstawowego trwały w latach 2010–2015[25]. Jednostki, prócz połączeń w Zurychu, obsługują także całą sieć przewoźnika[4]. Składy kupione jako dodatkowe zostały dostarczone w latach 2012–2013 i skierowano je do obsługi połączeń Regio Express[23].

W marcu 2012 koleje SBB podpisały umowę o współpracy z przedsiębiorstwem Starbucks, na mocy której od 21 listopada 2013 w dwóch pociągach piętrowych KISS kursujących na trasie GenewaSankt Gallen uruchomiono wagony-kawiarnie[49]. Na ich dolnych pokładach można kupić kawę i ciastka na wynos, a na górnych znajdują się stoliki, fotele i kanapy[49].

W lipcu 2014 przewoźnik postanowił skorzystać z opcji na kolejne 19 składów 6-członowych[31].

BLS
 
Seria RABe 515 kolei BLS

Na początku 2010 koleje BLS zamówiły 28 składów 4-wagonowych z rodziny KISS[7].

20 marca 2012 pierwsza gotowa jednostka została zaprezentowana w zakładach w Erlen[50]. Od 18 do 21 września 2012 jeden z zamówionych zespołów był prezentowany podczas targów InnoTrans w Berlinie[39].

W grudniu 2012 wraz ze zmianą rozkładu jazdy rozpoczęto eksploatację pierwszych pociągów[39]. Dostawy zakończono pod koniec 2014 roku[6].

W 2015 roku jednostki obsługiwały linie S1, S3, S6, S31 i S51 szybkiej kolei miejskiej w Bernie oraz linię SpiezInterlaken Ost[6].

Zamówienie miało opcję dokupienia 3 dodatkowych jednostek, z której przewoźnik skorzystał. Ich dostawa została zaplanowana na 2017 rok[32].

SzwecjaEdytuj

Zamówienie ze strony AB Transitio zostało złożone w imieniu spółki Mälab, która organizuje transport dla regionów Sztokholm, Södermanland, Örebro i Västmanland. Pociągi wyprodukowane przez Stadlera będą kursować na liniach: ÖrebroEskilstunaSztokholmUppsala, Sztokholm – KatrineholmHallsberg, Sztokholm – NorrköpingNyköping i SalaLinköping przez Västerås, Eskilstuna i Katrineholm[12].

We wrześniu 2018 jedna z jednostek została zaprezentowana w Berlinie podczas targów InnoTrans[51].

WęgryEdytuj

12 kwietnia 2017 węgierski państwowy przewoźnik Magyar Államvasutak podpisał ze Stadlerem umowę ramową na dostawę 40 sztuk 6-wagonowych zespołów trakcyjnych Kiss[14]. 18 sierpnia podpisano umowę na dostawę pierwszej partii liczącej 11 sztuk[33]. W sierpniu 2018 rząd węgierski zatwierdził finansowanie zakupu kolejnych 8 pociągów[52], a w grudniu podpisana została umowa pomiędzy przewoźnikiem a producentem[34].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Stadler Rail Group verzichtet auf Rekurs, stadlerrail.com, Bussnang , 27 maja 2010 [dostęp 2013-09-27] [zarchiwizowane z adresu 2010-06-13] (niem.).
  2. a b c d KISS Double-Decker Electric Railcar for the BLS AG, suburban railway in Bern, Switzerland (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-05-28)].
  3. a b c d e Ryszard Rusek. Pociągi piętrowe KISS produkcji Stadlera (1). „Świat Kolei”. 12/2015, s. 30-35. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  4. a b c d e Electric Double-Deck train KISS (6-car train) for the Swiss Federal Railways (SBB), Switzerland (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-05-28)].
  5. a b c KISS electrical double-deck railcar for Westbahn Management GmbH, Austria (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-11-25)].
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Ryszard Rusek. Pociągi piętrowe KISS produkcji Stadlera (2). „Świat Kolei”. 1/2016, s. 30-37. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  7. a b Stadler dostarczy piętrowe pociągi dla kolei dojazdowej w Bernie. esiedlce.pl, 2010-04-20. [dostęp 2016-07-06].
  8. a b c d e KISS Double-Decker Electric Railcar for the Aeroexpress, Moscow (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-13)].
  9. a b Wahania kursu rubla opóźniają dostawy Stadlera do Moskwy. kurierkolejowy.eu, 2015-05-26. [dostęp 2015-05-28].
  10. a b c Wszystkie Kissy Stadlera już w Azerbejdżanie. rynek-kolejowy.pl, 2016-06-20. [dostęp 2016-06-20].
  11. a b c d e f Jaromír Pernička. Georgian Railway's KISS EMUs Enter Service. „Railvolution”. 4/2016, s. 18. Praga: M-Presse plus. ISSN 1804-3429 (ang.). 
  12. a b c d Piętrowe pociągi Kiss pojadą także w Szwecji. rynek-kolejowy.pl, 2015-06-21. [dostęp 2015-06-21].
  13. a b c Piętrowe Kissy produkcji Stadlera pojadą w USA. rynek-kolejowy.pl, 2016-08-16. [dostęp 2016-08-18].
  14. a b c Węgierski MAV kupuje piętrowe zestawy Kiss od Stadlera (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2017-04-13. [dostęp 2017-04-13].
  15. a b Kiss 2 Stadlera zaprezentowany. inforail.pl, 2017-05-29. [dostęp 2017-06-01].
  16. a b c Stadler z dużym zamówieniem ze Słowenii (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2018-04-19. [dostęp 2018-11-10].
  17. a b c Amerykańska kolej Caltrain wzmacnia swoją flotę (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2018-12-26. [dostęp 2019-01-14].
  18. a b c d DOSTO electrical double-deck railcar for Westbahn Management GmbH, Austria (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2016-08-26].
  19. a b Elektrischer Doppelstocktriebzug KISS für die Société Nationale Chemins de Fer Luxembourgeois (CFL) (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-24)].
  20. a b c KISS Double-Decker Electric Railcar for BeNEX GmbH/Netiner a Deutschland GmbH (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-02-26)].
  21. a b Elektrischer Doppelstocktriebzug KISS für Alpha Trains (niem.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-02-26)].
  22. a b KISS Double-Decker Electric Railcar for the Azerbaijan Railways (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2015-06-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-06-17)].
  23. a b Electric Double-Deck train KISS (4-car train) for the Swiss Federal Railways (SBB), Switzerland (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2013-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-04-27)].
  24. a b KISS Double-Decker Electric Multiple Unit EMU for Peninsula Corridor Joint Powers Board (CALTRAIN), California, USA (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2016-10-05].
  25. a b c Stadler zakończył duże zamówienie dla Szwajcarii na piętrowe ezt. rynek-kolejowy.pl, 2015-11-19. [dostęp 2015-11-19].
  26. a b c d e Jaromír Pernička. 1,520 mm Gauge KISS EMUs. „Railvolution”. 1/2016, s. 26–37. Praga: M-Presse plus. ISSN 1804-3429 (ang.). 
  27. a b Jaromír Pernička. Most Surplus Aeroexpress KISSes Sold. „Railvolution”. 3/2016, s. 51. Praga: M-Presse plus. ISSN 1804-3429 (ang.). 
  28. Aeroexpress Kiss EMUs enter revenue service. railwaygazette.com, 2017-11-04. [dostęp 2018-05-12].
  29. a b Stadler wspiera Aeroexpress. inforail.pl, 2016-05-31. [dostęp 2016-05-31].
  30. a b Aeroexpress Puts Another Stadler Train into Operation. aeroexpress.ru, 2018-06-18. [dostęp 2018-06-25].
  31. a b SBB orders additional Stadler EMUs. railjournal.com, 2014-07-10. [dostęp 2016-10-04].
  32. a b KISS Double-Decker Electric Railcar for the BLS AG, suburban railway in Bern, Switzerland (ang.). stadlerrail.com. [dostęp 2016-10-04].
  33. a b MAV-Star zamawia pierwsze piętrowe KISS-y od Stadlera (pol.). inforail.pl, 2017-08-21. [dostęp 2017-09-17].
  34. a b Stadler dostarczy na Węgry kolejne osiem jednostek Kiss (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2018-12-23. [dostęp 2018-12-24].
  35. Stadler dostarczy piętrowe zespoły trakcyjne dla Azerbejdżanu. rynek-kolejowy.pl, 2015-05-15. [dostęp 2015-05-18].
  36. Pierwsze Kiss-y Stadlera już w Azerbejdżanie. rynek-kolejowy.pl, 2015-06-06. [dostęp 2015-06-08].
  37. Kolejny pociąg Stadlera już w Azerbejdżanie. rynek-kolejowy.pl, 2015-08-31. [dostęp 2015-09-20].
  38. New Stadler KISS bilevel trains arrive in Tbilisi (ang.). dfwatch.net, 2016-07-07. [dostęp 2016-08-07].
  39. a b c Stadler presents future-orientated innovations on Innotrans 2012, stadlerrail.com, Berlin , 23 lipca 2012 [dostęp 2013-09-27] [zarchiwizowane z adresu 2015-03-15] (niem.).
  40. a b Stadler z coraz mocniejszą pozycją w krajach byłego ZSRR (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2016-10-07. [dostęp 2016-10-08].
  41. Stadler: Stadler dostarczył pierwszy piętrowy pociąg dla moskiewskiego Aeroexpressu. rynek-kolejowy.pl, 2014-11-19. [dostęp 2014-11-20].
  42. a b Dostawa piętrowych Kissów Stadlera do Rosji zawieszona. rynek-kolejowy.pl, 2016-03-10. [dostęp 2016-03-12].
  43. Georgian Railway buys Stadler Kiss EMUs. railwaygazette.com, 2016-04-25. [dostęp 2016-04-29].
  44. Pierwszy Kiss Stadlera w barwach Aeroexpress wyjechał na tory (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2017-10-31. [dostęp 2017-10-31].
  45. Double-Deck Aeroexpress Trains Carry An Estimated 845,000 Passengers. aeroexpress.ru, 2018-02-08. [dostęp 2018-06-25].
  46. David Briginshaw: Stadler demonstrates double-deck train at Expo 1520 (ang.). railjournal.com, 2015-09-04. [dostęp 2015-09-05].
  47. a b Nowości Stadlera. inforail.pl, 2010-06-15. [dostęp 2013-09-27].
  48. Verkehrsmesse InnoTrans: Erster SBB Regio-Dosto heisst «Berlin» (niem.). bahnonline.ch, 2010-09-22. [dostęp 2016-08-27].
  49. a b SBB, Starbucks: Kawiarnia Starbucks w pociągach SBB. kurierkolejowy.eu, 2013-12-01. [dostęp 2013-12-04].
  50. Stadler rolls-out first Kiss double-decker for BLS. railjournal.com, 2012-03-20. [dostęp 2016-10-04].
  51. Stadler Rail AG (ang.). virtualmarket.innotrans.com. [dostęp 2018-11-18].
  52. Więcej pociągów od Stadlera w MAV-Star (pol.). inforail.pl, 2018-08-16. [dostęp 2018-11-01].