Otwórz menu główne

Język standardowy

ponadregionalna postać języka, używana w sytuacjach oficjalnych i publicznych; forma mowy, która przeszła proces standaryzacji
(Przekierowano z Standaryzacja językowa)

Język standardowy, język ogólnonarodowy, standard językowy (ang. standard language, linguistic standard) – odmiana językowa stawiana w opozycji do form wernakularnych (w tym zarówno terytorialnych, jak i środowiskowych), przyjęta przez dane społeczeństwo do celów komunikacji publicznej i oficjalnej. Stanowi ona „neutralne” narzecze, w którym porozumiewa się ogół użytkowników języka bez względu na pochodzenie regionalne lub społeczne[1][2]. Od dialektów nieliterackich standard odróżnia się funkcjonalnością, zasięgiem geograficznym, a także faktem, że jest realizowany w różnych wariantach stylistycznych[3][4]. Język ogólnonarodowy spełnia szereg funkcji w różnych dziedzinach życia społecznego, gdzie przybiera różne formy ukształtowania[5].

Według innego ujęcia język standardowy to jakakolwiek forma mowy, która została poddana procesowi standaryzacji i której unormowaną postać ujęto w wydawnictwach gramatycznych i słownikach[1]. Ustanowienie języka standardowego wiąże się zwykle ze skodyfikowaniem normy językowej, wypracowaniem systemu ortograficznego oraz akceptacją tych konwencji przez społeczeństwo[6][7].

Sporadycznie spotyka się również definicję, zgodnie z którą język standardowy to mowa, której można przypisać jedną lub więcej znormalizowanych postaci. Termin odnosi się wówczas do języka jako całości, nie zaś do jego samej formy standardowej[8].

Choć język standardowy przeciwstawia się zasadniczo elementom mowy o ograniczonym zasięgu geograficznym, regionalizmy jako formy terytorialne używane przez ludność wykształconą (formy „języka kulturalnego”) uznawane są w polskiej tradycji normatywistycznej za mieszczące się w obrębie jego warstwy użytkowej[9].

Spis treści

Funkcje języka standardowegoEdytuj

Paul L. Garvin, odzwierciedlając tradycję Praskiego Koła Lingwistycznego, wyróżnia pięć następujących funkcji języka standardowego[10]:

  • unifikacyjna – umożliwia swobodną komunikację w społeczności językowej i buduje tożsamość kulturalno-polityczną tej wspólnoty;
  • separacyjna – przeciwstawia społeczność językową innym, jednocześnie tworząc więzi między użytkownikami różnych odmian językowych;
  • prestiżowa – pełni rolę nośnika prestiżu społeczno-kulturowego, zarówno dla całej wspólnoty, jak i dla osoby nim operującej;
  • partycypacyjna – umożliwia użytkownikom języka czerpianie z korzyści wynikających ze znajomości standardu (mobilność społeczna, możliwość udziału w dyskursie publicznym itp.);
  • ramy odniesienia – służy jako miara dla oceny środków językowych.

CharakterystykaEdytuj

Język standardowy jest systemem językowym wypracowanym w sposób świadomy i celowy, charakteryzującym się ściśle ustalonymi i skodyfikowanymi zasadami poprawnościowymi. Język standardowy nie rozwija się zatem w pełni naturalnie, lecz stanowi raczej produkt kultury. Jego normy poznawane są na etapie edukacji szkolnej, za pośrednictwem gramatyk i słowników. Za ich ustalanie odpowiedzialne są gremia cieszące się szczególnym autorytetem społecznym i kulturalnym na danym terytorium. Choć język standardowy podlega formalnej kodyfikacji, nie jest on formą całkowicie jednolitą i niezmienną, gdyż z natury musi pełnić różnorakie funkcje w komunikacji międzyludzkiej. Jako że język standardowy używany jest również ustnie, na jego kształt wywiera wpływ także żywa mowa[11].

Z punktu widzenia socjolingwistyki język standardowy stanowi jeden z wielu dialektów danego języka. Odróżnia się on jednak od innych odmian tym, że jest akceptowany na szerszym obszarze geograficznym, pełni więcej funkcji i ma stosunkowo trwały charakter. W przeciwieństwie do dialektów regionalnych język standardowy jest wspólną mową danej wspólnoty, dlatego jego zadaniem jest umożliwienie swobodnej komunikacji międzyregionalnej w obrębie większego terytorium[12]. Język standardowy reprezentuje także cały język w odniesieniu do innych języków, na przykład gdy teksty o charakterze oficjalnym są tłumaczone z jednej mowy na inną[13].

Język standardowy uchodzi za nośnik kultury narodowej[12]. Pełni on również rolę ważnego symbolu jedności i tożsamości narodowej, zwłaszcza dla małych nacji[13].

Proces standaryzacjiEdytuj

Standaryzacja językowa wiązana jest z powstawaniem państw narodowych i umotywowana koniecznością ustanowienia ponadregionalnej normy komunikacyjnej[14]. Język standardowy powstaje na gruncie pokrewnych odmian językowych – do wypracowania jego kształtu może dojść wskutek wypromowania jednego dialektu, np. lektu używanego przez ośrodek rządzący lub kulturowy; istnieje również możliwość zdefiniowania nowej odmiany, kumulującej właściwości różnych narzeczy[15]. Wraz z utworzeniem języka standardowego następuje zwykle uformowanie jednolitego systemu ortograficznego, który może być skodyfikowany w formalnych wydawnictwach preskryptywnych (słowniki i gramatyki normatywne) lub zastosowany w uzgodnionym zbiorze wzorcowych tekstów[15]. Niezależnie od tego, czy publikacje te są opracowywane przez osoby prywatne czy też przez instytucje państwowe, zaczynają one pełnić rolę standardu językowego, jeśli są traktowane przez społeczeństwo jako rama odniesienia dla formułowania ocen i poprawek językowych[16]. Unormowana forma pisana i późniejsza kodyfikacja czynią lekt standardowy bardziej stabilnym i tworzą fundament dla jego dalszego rozwoju (Ausbau)[15]. Język standardowy pełni rolę normy języka pisanego, funkcjonuje jako środek komunikacji oficjalnej, jest stosowany przez nadawców i z zasady stanowi formę języka poznawaną przez cudzoziemców[17].

Podczas tego procesu standard językowy nabiera większego prestiżu kulturalnego i znaczenia funkcjonalnego niż narzecza ludowe[17]. Narzecza te określa się jako zależne (heteronomiczne) względem języka standardowego, ponieważ ich użytkownicy traktują standard jako normę języka pisanego, odnoszą się do niego jako autorytetu, używają terminologii specjalistycznej formowanej na jego gruncie, a wszelkie tendencje standaryzacyjne w ich mowie zbliżają ją do tego standardu[18]. W przypadku niektórych języków, takich jak angielszczyzna, proces ten może przebiegać przez dłuższy czas bez interwencji zewnętrznej, w innych wypadkach zaś jest nadzorowany i ukierunkowywany przez autorytatywne gremia, takie jak Akademia Francuska, przez co następuje w znacznie szybszym tempie[17].

Jako że na kształtowanie standardu główny wpływ mają nie czynniki lingwistyczne, lecz panujące uwarunkowania polityczno-historyczne, języka standardowego nie należy traktować jako formy wyższej naukowo względem innych, nieskodyfikowanych odmian językowych[19][20]. Językoznawcy uznają, że standard ma z natury charakter arbitralny i konwencjonalny, podkreślając, że jego funkcjonowanie opiera się na ogólnej akceptacji społecznej[21][22].

W zachodniej tradycji językoznawczej wypracowane standardy językowe określa się także mianem dialektów[23][24]. Zbiór typowych poglądów i postaw towarzyszących powstaniu standardu językowego nazywany jest przez socjolingwistów ideologią języka standardowego[25][26].

Konwencje terminologiczneEdytuj

Jako tożsame z terminem «język standardowy» mogą być traktowane takie określenia jak: «język literacki»[27][2], «język ogólny»[28] «standard literacki», «standard»[27], «dialekt literacki»[27], «dialekt standardowy»[29][30], «dialekt kulturalny»[31], «narzecze ogólne»[31]. Nazwa «dialekt standardowy» (ang. standard dialect) bywa stosowana przez językoznawców, którzy chcą podkreślić, że standard jest lingwistycznie równy mowom ludowym, argumentując, że rezerwowanie terminu «język» dla standardu może sugerować, iż to tylko on jest pełnoprawną formą języka, godną takiego miana[29][32]. W podobnym użyciu funkcjonuje również termin «odmiana standardowa (języka)» (ang. standard variety)[33].

Miano języka ogólnego bywa także odnoszone do powszechnej warstwy funkcjonalnej języka, niezwiązanej z konkretną tematyką. W takim rozumieniu język ogólny odróżnia się od wariantów specjalnych[34], takich jak język naukowy[35][36] czy książkowy[37].

W zależności od przyjętej tradycji język literacki może być rozumiany jako forma języka przeciwstawiana mowom ludowym i regionalnym (w tym znaczeniu funkcjonuje jako synonim języka standardowego) bądź jako odmiana opozycyjna także wobec mowy potocznej[38]. W slawistyce mianem mikrojęzyków literackich określa się etnolekty, które cieszą się pewną tradycją literacką i stopniem normalizacji, ale współistnieją z szerzej rozpowszechnionym, ogólnonarodowym standardem[39][40].

Policentryzm lingwistycznyEdytuj

W przypadku niektórych języków można wyróżnić więcej niż jedną realizację standardową; wynika to z dużego rozprzestrzenienia się danej mowy na świecie. Terminem język policentryczny określa się mowę, której można przypisać wiele skodyfikowanych odmian, używanych zwykle przez różne narody. Przykłady obejmują angielski, francuski, portugalski, malajski, niderlandzki, niemiecki, norweski, koreański, serbsko-chorwacki, szwedzki i hiszpański[41][42]. Języki monocentryczne, takie jak polski, rosyjski czy japoński, mają tylko jedną ustandaryzowaną formę.

O policentryzmie mówi się z zasady w odniesieniu do standaryzacji opartych na identycznych lub prawie identycznych podstawach materialnych[43][44]. Standardy językowe wywodzące się z dalej spokrewnionych narzeczy, wciąż przynależących do tego samego kontinuum dialektalnego, otrzymują często miano osobnych języków (np. czeski/słowacki/polski), choć nieuwzględnienie czynników polityczno-kulturowych mogłoby zadecydować o zakwalifikowaniu ich jako składowych jednej mowy[45].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Edward Finegan, Language: Its Structure and Use, Boston: Cengage Learning, 2007, s. 14, ISBN 1-4130-3055-6 (ang.).
  2. a b Mate Kapović, Čiji je jezik, wyd. 1, Zagrzeb: Algoritam, 2010, s. 55–74, ISBN 978-953-316-282-9 (serb.-chorw.).
  3. Jan Patrick Zeller, Socjolingwistyczne aspekty języka śląskiego, 19 stycznia 2019 [dostęp 2019-06-19].
  4. Mistrík 1993 ↓, s. 404.
  5. Kordić 2010 ↓, s. 70, 73–74.
  6. M. Victoria Escandell Vidal i inni, Claves del Lenguaje Humano, Editorial Universitaria Ramon Areces, 2014, s. 277–279, ISBN 978-84-9961-159-4 (hiszp.).
  7. Kordić 2010 ↓, s. 62.
  8. Словарь социолингвистических терминов, Moskwa: Российская академия наук. Институт языкознания. Российская академия лингвистических наук, 2006, s. 217 (ros.).
  9. Halina Karaś, Regionalizm [w:] Dialektologia polska [online], dialektologia.uw.edu.pl [dostęp 2018-11-17].
  10. Garvin 1993 ↓, s. 37–54.
  11. Sajavaara 2000 ↓, s. 81.
  12. a b Sajavaara 2000 ↓, s. 82.
  13. a b Sajavaara 2000 ↓, s. 83.
  14. Mate Kapović, Jezik i konzervatizam [w:] Tvrtko Vuković, Maša Kolanović, Komparativni postsocijalizam: slavenska iskustva, Zagrzebska Szkoła Slawistyczna, 2013, s. 391–400 [dostęp 2018-11-17] (serb.-chorw.).
  15. a b c Ammon 2004 ↓, s. 275.
  16. Ammon 2004 ↓, s. 276.
  17. a b c Trudgill 2006 ↓, s. 119.
  18. Chambers i Trudgill 1998 ↓, s. 9.
  19. Rajend Mesthrie, Standardisation and variation in South African English, 1994, s. 181–201 [dostęp 2018-10-06] (ang.).
  20. Natalie Schilling-Estes, Dialect variation [w:] Ralph Fasold, Jeffrey Connor-Linton, An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge University Press, 2006, s. 312–319, ISBN 978-0-521-84768-1 (ang.).
  21. Jacquetta Megarry, Stanley Nisbet, Eric Hoyle, World Yearbook of Education: Education of Minorities, Taylor & Francis, 2005, s. 42–45, ISBN 0-415-39297-7 (ang.).
  22. Ralph Fasold, The politics of language [w:] Ralph Fasold, Jeffrey Connor-Linton, An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge University Press, 2006, s. 371–400, ISBN 978-0-521-84768-1 (ang.).
  23. Peter Trudgill, Standard English: what it isn’t [w:] T.Bex, R.J. Watts, Standard English: The Widening Debate, London: Routledge, 1999, s. 117–128 (ang.).
  24. William McGregor, Linguistics: An Introduction, A&C Black, 2009, s. 160, ISBN 978-1-84706-367-0 (ang.).
  25. Annabelle Mooney, Betsy Evans, Language, Society and Power: An Introduction, Routledge, 2018, ISBN 978-0-429-82339-8 (ang.).
  26. Li Wei, The nature of linguistic norms [w:] Madalena Cruz-Ferreira, Betsy Evans, Multilingual Norms, Peter Lang, 2010, s. 397–399, ISBN 978-3-631-59637-1 (ang.).
  27. a b c Bogusław Dunaj, Język mieszkańców Krakowa, część I, Warszawa-Kraków 1989, s. 134.
  28. Mirosław Bańko, pierw – wpierw – najpierw [w:] Poradnia językowa PWN [online], sjp.pwn.pl, 12 września 2005 [dostęp 2018-11-17].
  29. a b Anđel Starčević, Govorimo hrvatski ili ’hrvatski’: standardni dijalekt i jezične ideologije u institucionalnom diskursu, „Suvremena lingvistika”, Uniwersytet w Zagrzebiu, 2016, s. 68 (serb.-chorw.).
  30. Regionalne warianty języka angielskiego, usosweb.uw.edu.pl.
  31. a b K. Ozóg, Ustna odmiana języka ogólnego - Współczesny język polski [w:] J. Bartmiński (red.), Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, wyd. 2, Wrocław 1993, s. 87.
  32. István Lanstyák, Mad'arčina na Slovensku - štúdia z variačnej sociolingvistiky / Hungarian in Slovakia - A Study in Variational Sociolinguistics, „Sociologický Časopis / Czech Sociological Review”, 38 (4), 2002, s. 418, ISSN 0038-0288, JSTOR41131826 (słow.).
  33. Ulrike Vogl, Multilingualism in a standard language culture [w:] Matthias Hüning, Ulrike Vogl, Olivier Moliner, Standard Languages and Multilingualism in European History, t. 1 (Multilingualism and diversity management), John Benjamins Publishing, 2012, s. 15, ISBN 978-90-272-0055-6 (ang.).
  34. Sambor Grucza, Lingwistyka języków specjalistycznych, wyd. 2 (Studi@ Naukowe), Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Komunikacji Specjalistycznej i Interkulturowej, 2013, s. 30, ISBN 978-83-64020-02-5.
  35. Marek Maziarz, Język raportów ewaluacyjnych, Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego. Departament Koordynacji Polityki Strukturalnej, 2012, s. 16, ISBN 978-83-7610-382-2, OCLC 823776209.
  36. Beata Jarosz, O (nie)tożsamości pojęć JĘZYK SPECJALISTYCZNY, JĘZYK SPECJALNY, JĘZYK FACHOWY, JĘZYK PROFESJONALNY, JĘZYK ZAWODOWY, PROFESJOLEKT, TECHNOLEKT, „Polonica”, 38, 2018, s. 6–7, DOI10.17651/POLON.38.12.
  37. Reiner Arntz, Heribert Picht, Einführung in die Terminologiearbeit, Hildesheim–Zurych–Nowy Jork: Olms, 1991, s. 16, ISBN 978-3-487-07235-7, OCLC 439290193 (niem.).
  38. Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 271, ISBN 83-04-04445-5.
  39. Grażyna Balowska, Mikrojęzyki literackie, „Socjolingwistyka”, 16, Wyd. Instytutu Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, 2000, s. 41–49.
  40. Литературный микроязык [w:] Российский гуманитарный энциклопедический словарь, центр ВЛАДОС, 2002 [dostęp 2019-01-08] (ros.).
  41. Michael G. Clyne, Pluricentric Languages: Differing Norms in Different Nations, Walter de Gruyter, 1992, s. 1–3, ISBN 3-11-012855-1 (ang.).
  42. La langue croate, serbe, bosniaque et monténégrine [w:] Snježana Kordić, Au sud de l’Est, t. 3, Paryż: Non Lieu, 2007, s. 71–78, ISBN 978-2-35270-036-4, OCLC 182916790 (fr.).
  43. Heinz Kloss, Abstandsprachen und Ausbausprachen [w:] Joachim Göschel, Norbert Nail, Gaston van der Elst, Zur Theorie des Dialekts: Aufsätze aus 100 Jahren Forschung (Zeitschrift fur Dialektologie and Linguistik, Beihefte, n.F., Heft 16), Wiesbaden: F. Steiner, 1976, s. 310, 312, OCLC 2598722 (niem.).
  44. Dalibor Brozović, The Yugoslav Model of Language Planning: A Confrontation with Other Multilingual Models [w:] Ranko Bugarski, Celia Hewkesworth, Language Planning in Yugoslavia, Columbus, Ohio: Slavica Publishers, 1992, s. 72–79, OCLC 26860931 (ang.).
  45. Peter Trudgill, Glocalisation and the Ausbau sociolinguistics of modern Europe [w:] Anna Duszak, Urszula Okulska, Speaking from the Margin: Global English from a European Perspective, Frankfurt: Peter Lang, 2004, s. 35–49 (ang.).

BibliografiaEdytuj