Stanisław Krzymowski

Oficer Wojska Polskiego

Stanisław Kostka Krzymowski vel Karol Chudzicki vel Przedpełski vel Zaporski, ps.: „Kostka”, „Stefan”, „Ikar” , TW „Pegaz” (ur. 13 listopada 1899 w Wąwolnicy, zm. 7 sierpnia 1969 w Montrealu) – major pilot Wojska Polskiego, żołnierz Legionów Polskich, pierwszy cichociemny.

Stanisław Kostka Krzymowski
Karol Chudzicki,
Przedpełski, Zaporski

Kostka, Stefan, Ikar, TW „Pegaz”
Ilustracja
Stanisław Krzymowski (ze zbiorów NAC)
major pilot major pilot
Data i miejsce urodzenia 13 listopada 1899
Wąwolnica
Data i miejsce śmierci 7 sierpnia 1969
Montreal
Przebieg służby
Lata służby 1914–1945
Siły zbrojne Orzełek legionowy.svg Legiony Polskie,
Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie,
Roundel of Poland (1921–1993).svg Lotnictwo Wojska Polskiego,
Roundel of France.svg Aéronautique Militaire,
Poland badge.jpg Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie,
Orzel AK.jpg Armia Krajowa
Jednostki 5 Pułk Piechoty (LP),
7 Pułk Ułanów Lubelskich,
4 Pułk Lotniczy,
3 Pułk Lotniczy,
33 Eskadra Towarzysząca,
Wydział Lotnictwa Oddziału III Operacyjnego Okręgu Radom-Kielce AK,
Inspektorat Piotrków Trybunalski AK,
Wydział Lotnictwa Komendy Głównej AK
Stanowiska dowódca eskadry,
kierownik referatu lotnictwa,
referent lotnictwa i kierownik odbioru zrzutów,
kierownik referatu ewakuacji materiałowej
Główne wojny i bitwy I wojna światowa,
wojna polsko-bolszewicka,
II wojna światowa,
kampania wrześniowa,
kampania francuska 1940
Późniejsza praca salowy w szpitalu, pracownik fizyczny
Odznaczenia
Krzyż Niepodległości Krzyż Walecznych (1920-1941, trzykrotnie) Krzyż Walecznych (od 1941) Złoty Krzyż Zasługi Srebrny Krzyż Zasługi Medal Niepodległości Królewski Medal za Odwagę w Sprawie Wolności (Wielka Brytania)
Zwykły Znak Spadochronowy Polowa Odznaka Pilota
Bombowiec Armstrong Whitworth Whitley, taki, jakim zrzucono pierwszych cichociemnych do Polski
Pomnik cichociemnych w Dębowcu

ŻyciorysEdytuj

Stanisław Krzymowski uczył się w Gimnazjum w Lublinie, jednak będąc piętnastolatkiem uciekł z domu i wstąpił do Legionów Polskich. W latach 1914–1917 walczył w 5 pułku piechoty Legionów Polskich, a od 1918 roku – ponownie ochotniczo – w 7 pułku Ułanów Lubelskich. W czasie wojny polsko-bolszewickiej został trzykrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych.

28 maja 1923 roku, po ukończeniu pięciomiesięcznego Kursu Doszkolenia dla chorążych i podchorążych Kawalerii i Wojsk Taborowych w Gnieźnie oraz mianowaniu na podporucznika, został przydzielony z dniem 1 kwietnia 1923 roku do 27 pułk ułanów w Nieświeżu[1]. W tym samym roku powrócił do macierzystego 7 pułku Ułanów Lubelskich w Mińsku Mazowieckim[2][3].

W 1927 roku ukończył szkołę pilotów w Bydgoszczy. 11 czerwca 1927 roku został przeniesiony z korpusu oficerów kawalerii do korpusu oficerów lotnictwa i przydzielony do 4 Pułku Lotniczego w Toruniu[4][5][6]. W latach 1933–1935 był dowódcą 43 Eskadry Towarzyszącej. 18 lutego 1939 roku został przeniesiony do 3 Pułku Lotniczego w Poznaniu. Od 1 marca do czerwca 1939 roku był dowódcą 33 Eskadry Towarzyszącej.

We wrześniu 1939 roku służył w eskadrze zapasowej 3 Pułku Lotniczego. Przekroczył granicę polsko-węgierską 30 września 1939 roku. W październiku znalazł się we Francji, gdzie został skierowany do Polskich Sił Powietrznych w Lyonie. W czerwcu 1940 roku dostał się do Wielkiej Brytanii, gdzie został przydzielony do Centrum Wyszkolenia Lotnictwa w Blackpool.

Po przeszkoleniu w zakresie współpracy z lotnikiem (odbiór zrzutów) został zaprzysiężony 13 grudnia 1940 roku w Oddziale VI Sztabu Naczelnego Wodza. Był pierwszym cichociemnym, otrzymał Znak Spadochronowy nr 0001 i Bojowy Znak Spadochronowy – nr 1962 (odebrał je w Londynie dopiero w listopadzie 1946 roku). Zrzutu dokonano w nocy z 15 na 16 lutego 1941 roku w ramach operacji „Adolphus” dowodzonej przez kapitana (flight lieutenant) F. Keasta z 419 Eskadry RAF do specjalnych zadań. Placówką odbiorczą pierwszego zrzutu cichociemnych na terenie Polski (tzw. Ekipy 0) miał być punkt 7,5 km na południe od Włoszczowy (był to w ogóle pierwszy zrzut alianckich żołnierzy w okupowanej Europie). Samolot Armstrong Whitworth Whitley Z-6473 nie dotarł do celu. Dokonano „dzikiego zrzutu” na terenie wsi Dębowiec, ok. 10 km na północny wschód od Cieszyna, na terenie włączonym do Rzeszy. Skakali: „Kostka” (dowódca ekipy), Józef Zabielski „Żbik” i kurier MSW bombardier Czesław Raczkowski „Orkan”, „Włodek”. „Żbik” w trakcie skoku uszkodził staw skokowy. Kurier został zatrzymany na granicy, jednak wszystkim pojedynczo udało się dotrzeć do Warszawy[7].

Krzymowski zajął się organizacją odbiorów zrzutów. Od marca 1941 do czerwca 1944 roku służył na stanowisku kierownika referatu lotnictwa Wydziału Lotnictwa Oddziału III Operacyjnego Okręgu Radom-Kielce AK. 11 listopada 1941 roku otrzymał swój czwarty Krzyż Walecznych. W czerwcu 1944 roku został przekazany do dyspozycji KG AK w związku z prowadzonym przeciw niemu dochodzeniem karnym[a]. Od października 1944 roku ponownie służył w referacie lotnictwa Inspektoratu Piotrków Trybunalski AK. Po reorganizacji struktur, od 29 października 1944 roku pracował jako referent lotnictwa i kierownik odbioru zrzutów w Podokręgu Piotrków. Od 7 stycznia 1945 pracował jako kierownik referatu ewakuacji materiałowej Komórki Przerzutów Powietrznych „Syrena” Wydziału Lotnictwa Komendy Głównej AK. Po rozwiązaniu Armii Krajowej (19 stycznia 1945 roku) pozostał w konspiracji.

W kwietniu 1945 roku został aresztowany przez NKWD w Łodzi. W sierpniu 1945 roku skazano go na 7 lat więzienia. Na mocy amnestii wyrok zmniejszono mu do 2 lat, a w grudniu 1945 roku jego wykonanie zawieszono na 2 lata. Został ponownie aresztowany w styczniu 1946 roku i osadzony w więzieniu w Kielcach, skąd zbiegł w kwietniu 1946 roku. W lipcu 1946 roku pod fałszywym nazwiskiem podjął pracę w Szczecinie, po czym przez zieloną granicę wyjechał do Wielkiej Brytanii, a następnie osiedlił się w Kanadzie[8]. W Wielkiej Brytanii pracował w firmie Cyclomat Ltd., i w fabryce urządzeń radarowych i telewizyjnych. W Kanadzie pracował jako salowy w szpitalu i pracownik fizyczny w magazynie. Ukończył kurs pielęgniarski i prowadził pensjonat dla emerytów.

Krzysztof Tochman pisze[9][10], że z akt IPN wynika, że Krzymowski podjął po wojnie współpracę ze służbami specjalnymi Polski Ludowej.

Został pochowany na Cmentarzu Weteranów w Montrealu, w alei zasłużonych (Field of Honour) w Pointe-Claire przy 703 Donegani Ave, w sektorze P, kwatera a-6,P-7[8][11][12].

AwanseEdytuj

  • podchorąży - styczeń 1921 roku
  • podporucznik - ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1923 roku i 3. lokatą w korpusie oficerów jazdy
  • porucznik – 13 lutego 1925 roku ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1925 roku i 2. lokatą w korpusie oficerów kawalerii[13]
  • kapitan – 12 marca 1933 roku ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1933 roku i 38. lokatą w korpusie oficerów aeronautycznych[14]
  • major – ze starszeństwem z dniem 15 lutego 1941 roku.

OdznaczeniaEdytuj

Życie rodzinneEdytuj

Stanisław Krzymowski był synem Ludwika, pisarza gminnego, i Julii z domu Stagińskiej. Był trzykrotnie żonaty: w 1928 roku ożenił się z Marią Chomenko (ur. w 1911 roku), z którą miał córkę Krystynę (ur. w 1930, zm. 28 grudnia 2015)[18]. W 1952 roku ożenił się w Wielkiej Brytanii, a po raz trzeci – w Kanadzie z Marceliną Sokołow.

UpamiętnienieEdytuj

  • Na cmentarzu w Wąwolnicy (miejscu urodzenia Krzymowskiego) znajduje się pomnik poświęcony weteranom II wojny światowej. Umieszczono na nim pamiątkowe tabliczki z nazwiskami Polaków, którzy walczyli o wolną Polskę, wśród nich tabliczka poświęcona Stanisławowi Krzymowskiemu[8].
  • W centrum wsi Dębowiec w 1991 roku odsłonięto pomnik upamiętniający pierwszy skok cichociemnych w Polsce[7][19].
  • Stanisław Krzymowski został wybrany na patrona Gimnazjum Publicznego w Wąwolnicy (pozostałymi kandydatami byli Jan Paweł II i Stefan Wyszyński[20]).
  • 25 stycznia 2015r. zostało założone Wąwolnickie Stowarzyszenie Strzeleckie "STEN" im. cc. mjr. Stanisława Krzymowskiego ps.Kostka

UwagiEdytuj

  1. Dochodzenie wszczęto dlatego, że Krzymowski podejmował nieuzgodnione z Komendą Okręgu akcje zbrojne w lokalnych jednostkach administracyjnych i gospodarczych podległych okupantowi w celu zdobycia środków na działanie referatu lotnictwa. Sprawa prowadzona przez Wojskowy Sąd Specjalny nie zakończyła się wyrokiem skazującym. Nie stwierdzono, żeby Krzymowski czerpał jakiekolwiek osobiste korzyści z tej działalności. Jednak Tochman (2011) wskazuje na dokumenty, według których: Krzymowski przywłaszczył sobie część zdobytych pieniędzy, wymuszał okup od Żydów w Okręgu Radom-Kielce, wyrok śmierci został wydany, a jedynie nie wykonany.

PrzypisyEdytuj

  1. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 36 z 5 czerwca 1923 roku, s. 374.
  2. Rocznik Oficerski 1923, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1924, s. 613, 693, fuguruje błędnie jako ppor. Stanisław Krzymuski.
  3. Rocznik Oficerski 1924, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1924, s. 555, 615.
  4. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 16 z 11 czerwca 1927 roku, s. 165.
  5. Rocznik Oficerski 1928, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1928, s. 534, 560.
  6. Rocznik Oficerski 1932, Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa 1932, s. 239, 742.
  7. a b Sławomir Snopek: Pierwsza misja. [dostęp 2013-11-24].
  8. a b c Zaginiony bohater – odzew zza oceanu. [dostęp 2013-11-24].
  9. Krzysztof A. Tochman: Omówienie 4. tomu Słownika biograficznego cichociemnych. [dostęp 2014-03-30].
  10. Tochman 2011 ↓, s. 116–119.
  11. Profil Stanisława Krzymowskiego na stronie Niebieskiej Eskadry. [dostęp 2013-11-24].
  12. 68. rocznica zrzutu cichociemnych – scenariusz 2012. [dostęp 2013-11-24].
  13. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 19 z 20 lutego 1925 roku, s. 81.
  14. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 3 z 14 marca 1933 roku, s. 48.
  15. Profil Stanisława Krzymowskiego na stronie Ogrody wspomnień. [dostęp 2013-11-24].
  16. Tochman 2011 ↓, s. 119.
  17. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 12 z 11 kwietnia 1927 roku, s. 115.
  18. Krystyna Krzymowska, nekrolog (pol.). [dostęp 2016-01-05].
  19. Adolphus nad Debowcem. [dostęp 2013-11-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-02)].
  20. Wybieramy patrona naszej szkoły. [dostęp 2013-11-24].

BibliografiaEdytuj

  • Dzienniki Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych.
  • Roczniki oficerskie 1923, 1924, 1928 i 1932.
  • Krzysztof A. Tochman: Słownik biograficzny cichociemnych. T. 4. Zwierzyniec – Rzeszów: Obywatelskie Stowarzyszenie „Ostoja”, 2011, s. 112–120. ISBN 978-83-933857-0-6.
  • Jędrzej Tucholski: Cichociemni. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1984, s. 349. ISBN 83-211-0537-8.
  • Jędrzej Tucholski: Cichociemni 1941–1945 – Sylwetki spadochroniarzy. Wojskowy Instytut Historyczny, 1984, s. 36–37.

Linki zewnętrzneEdytuj