Stanisław Kulczyński

botanik i działacz polityczny

Stanisław Leon Kulczyński (ur. 9 maja 1895 w Krakowie, zm. 12 lipca 1975 w Warszawie)[1] – polski botanik i polityk. Poseł do Krajowej Rady Narodowej, na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL I, II, III, IV i V kadencji, zastępca przewodniczącego (1956–1969) Rady Państwa. Wicemarszałek Sejmu I kadencji, rektor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (1936–1938) oraz Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu (1945–1951).

Stanisław Kulczyński
ilustracja
Data i miejsce urodzenia 9 maja 1895
Kraków, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci 12 lipca 1975
Warszawa, Polska
profesor zwyczajny nauk przyrodniczych
Specjalność: botanika
Alma Mater Uniwersytet Jagielloński
Doktorat 1919 – botanika i geologia
Uniwersytet Jagielloński
Habilitacja 1924 – botanika
Uniwersytet Jagielloński
Profesura 1930
rektor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie
Okres spraw. 1936–1938
rektor Uniwersytetu i Politechniki Wrocławskiej
Okres spraw. 1945–1951
Odznaczenia
Order Budowniczych Polski Ludowej (1960–1990) Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Medal 10-lecia Polski Ludowej Order Zasługi Republiki Włoskiej II Klasy (1951-2001)
Tablica pamiątkowa we Wrocławiu

ŻyciorysEdytuj

Był synem Władysława, zoologa, specjalisty w dziedzinie pajęczaków, prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego i Anny z Chełmeckich[2].

Ukończył studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Został wykładowcą botaniki na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, gdzie w 1924 objął i zorganizował Katedrę Systematyki i Morfologii Roślin, początkowo jako profesor nadzwyczajny, od 1930 profesor zwyczajny. W 1935 został członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności. W czasie roków akademickich 1936/1937 i 1937/1938 był rektorem Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie[3][4]. Zrezygnował ze stanowiska na początku stycznia 1938[5], protestując w ten sposób przeciwko naciskom wprowadzenia na uczelni getta ławkowego[6].

W 1935 został członkiem korespondentem, a w 1945 – członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Umiejętności; od 1919 był współpracownikiem (od 1935 członkiem) Komisji Fizjograficznej PAU[7]; współzałożyciel i od 1952 członek Polskiej Akademii Nauk[1].

Po wybuchu II wojny światowej i agresji Związku Radzieckiego na Polskę z 17 września 1939 i po przemianowaniu uczelni na Lwowski Państwowy Uniwersytet im. Iwana Franki został prezesem Związku Zawodowego Pracowników Uniwersytetu (tzw. „Profspilka”, do którego przynależność była obowiązkowa)[8]. W okresie radzieckiej okupacji Lwowa nadal prowadził działalność naukową. W sierpniu 1940 był gościem Wszechzwiązkowego Komitetu ds. Nauki ZSRR w Moskwie[9]. W czasie wojny był delegatem Rządu RP na wychodźstwie na Obszar Lwowski. Lwów opuścił w 1941 (wraz z Karoliną Lanckorońską). Zamieszkał w Krakowie, gdzie zajmował się tajnym nauczaniem na Uniwersytecie Jagiellońskim. 10 maja 1945 przybył do Wrocławia, gdzie rozpoczął odbudowę uniwersytetu. Był pierwszym rektorem połączonych: Uniwersytetu i Politechniki w latach 1945–1951[1].

9 lipca 1946 został mianowany przez wojewodę wrocławskiego tymczasowym opiekunem zbiorów Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Podjął decyzję o oddaniu na potrzeby przyszłego Ossolineum budynku dawnego gimnazjum Św. Macieja użytkowanego przez Uniwersytet, zorganizował przyjęcie zbiorów lwowskich we Wrocławiu i odpowiednio je zabezpieczył.

W październiku 1946 zorganizował Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum we Wrocławiu, którego został prezesem Zarządu. Funkcję tę sprawował aż do zawieszenia działalności Towarzystwa w 1949. W 1949 jako członek Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju był delegatem Krajowej Rady Obrońców Pokoju na Kongres Obrońców Pokoju w Paryżu[10]. W listopadzie 1949 został członkiem Ogólnokrajowego Komitetu Obchodu 70-lecia urodzin Józefa Stalina[11].

W czerwcu 1968 wszedł w skład Komitetu Honorowego oraz został przewodniczącym Komitetu Przygotowawczego obchodów 500. rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika[12].

Pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Kariera naukowaEdytuj

  • 1918–1924 – pracownik naukowy Uniwersytetu Jagiellońskiego;
  • 1924–1939 – prof. Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (w latach 1936–1938 rektor), w czasie pierwszej okupacji sowieckiej (w latach 1939–1941) prof. Uniwersytetu im. I. Franki we Lwowie;
  • od 1941 w Krakowie – pracował jako rzeczoznawca przy Izbie Rolniczej;
  • 1945–1969 – prof. Uniwersytetu Wrocławskiego;
  • 1945–1952 – rektor Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu.

W pracy naukowej zajmował się systematyką roślin, ekologią, fitosocjologią (głównie Tatr i Pienin) i paleobotaniką; autor m.in. Torfowiska Polesia (tom I–II, 1939–1940); współautor (wraz z Władysławem Szaferem i Bogumiłem Pawłowskim) klucza do oznaczania polskich roślin naczyniowych Rośliny polskie (1924)[13].

Działalność politycznaEdytuj

Odznaczenia i upamiętnienieEdytuj

Odznaczony m.in. Orderem Budowniczych Polski Ludowej (1964)[14], Orderem Sztandaru Pracy I klasy (1949)[15] oraz Krzyżem Oficerskim (1946)[16], Krzyżem Komandorskim (1937)[17][18] i Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski[19]. W 1955 otrzymał Medal 10-lecia Polski Ludowej[20]. W 1965 otrzymał krzyż Wielkiego Oficera Orderu Zasługi Republiki Włoskiej[21]. W 1963 Uniwersytet Wrocławski, a w 1965 Politechnika Wrocławska[22] przyznały mu tytuł doktora honoris causa. Jego imieniem nazwano Wrocławską Drukarnię Naukową PAN, jeden z wrocławskich bulwarów, szkołę podstawową we Wrocławiu, a także MS Stanisław Kulczyński zwodowany w stoczni im. Adolfa Warskiego. W Jeleniej Górze wzniesiono mu pomnik[23][24].

W 2017 Instytut Pamięci Narodowej zamieścił nazwisko Kulczyńskiego na liście osób symbolizujących komunizm, wskazując na konieczność zmiany nazw ulic noszących jego imię[25]. Wywołało to sprzeciw ze strony wrocławskiego środowiska akademickiego, w tym Uniwersytetu Wrocławskiego[26].

RodzinaEdytuj

Żonaty z Marią Kulczyńską, działaczką społeczną i polityczną. Miał córkę i syna Jana, reżysera i byłego dziekana Wydziału Reżyserii Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej[23]. Jego brat Władysław junior (1890–1923) był taternikiem, siostra Wanda (1893–1968) – działaczką na rzecz ochrony przyrody[27].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Wielka Encyklopedia PWN. Tom 15. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 174. ISBN 83-01-13794-0.
  2. Józef Mądalski, Stanisław Kulczyński, [w:] Jan Trzynadlowski (red.), Uczeni wrocławscy: (1945–1979), Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980, s. 181, ISBN 83-04-00037-7, OCLC 15316628.
  3. Prof. dr. Kulczyński rektorem U. J. K.. „Gazeta Lwowska”, s. 2, Nr 107 z 10 maja 1936. 
  4. Jan Draus: Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie 1918–1946. Portret kresowej uczelni. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2007, s. 25. ISBN 978-83-7188-964-6.
  5. Senat U. J. K. przyjął rezygnację rektora Kulczyńskiego. „Gazeta Lwowska”, s. 2, Nr 5 z 9 stycznia 1938. 
  6. Małgorzata Kaczmar. Prof. Stanisław Kulczyński – buntownik z wyboru. „Gazeta Wrocławska”, 2 października 2009. 
  7. Piotr Köhler: Botanika w Towarzystwie Naukowym Krakowskim, Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Umiejętności (1815–1952). Kraków 2002.
  8. Jan Draus: Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie 1918-1946. Portret kresowej uczelni. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2007, s. 87. ISBN 978-83-7188-964-6.
  9. Dzieje najnowsze: Tom 14, PAN, 1983.
  10. Trybuna Robotnicza”, nr 92 (1481), 9 kwietnia 1949, s. 1.
  11. Życie Warszawy”, nr 306 (1808), 6 listopada 1949, s. 1.
  12. Urania”, nr 3, marzec 1969, s. 84–85.
  13. a b Wielka Encyklopedia PWN. Tom 15. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 175. ISBN 83-01-13794-0.
  14. Wręczenie odznaczeń w Belwederze. „Nowiny”, s. 1, Nr 170 z 20 lipca 1964. 
  15. M.P. z 1950 r. nr 6, poz. 58.
  16. M.P. z 1947 r. nr 52, poz. 366.
  17. M.P. z 1937 r. nr 260, poz. 410.
  18. Odznaczenia w dniu Święta Niepodległości. „Gazeta Lwowska”, s. 3, Nr 258 z 13 listopada 1937. 
  19. Kurier Polski”, nr 148 z 14 lipca 1975, s. 1–2 (wspomnienie i nekrologi).
  20. M.P. z 1955 r. nr 112, poz. 1450.
  21. Order Odrodzenia dla G. Saragata. Odznaczenia włoskie dla przywódców polskich. „Dziennik Polski”. 246, s. 1, 16 października 1965. 
  22. Doktorzy honoris causa, portal.pwr.wroc.pl [dostęp 2020-07-26].
  23. a b Maria Żmigrodzka, Hołd dla wybitnego polityka, naukowca, człowieka. Uroczyste wodowanie m/s „Stanisław Kulczyński”, „Kurier Polski”, nr 83 z 29 kwietnia 1987, s. 1–2. Matką chrzestną statku została Helena Chodkowska.
  24. Święto Stronnictwa w całym kraju, „Kurier Polski”, nr 89 z 7 maja 1984, s. 1–2.
  25. ul. Kulczyńskiego Stanisława, ipn.gov.pl [dostęp 2020-07-26].
  26. Uchwały Senatu – 2017, bip.uni.wroc.pl [dostęp 2020-07-26].
  27. Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004, s. 621–624. ISBN 83-7104-009-1.

Linki zewnętrzneEdytuj